Niemcy zajmują Kijów

19 września 1941 roku do Kijowa, stolicy radzieckiej Ukrainy i trzeciego co do wielkości miasta Związku Radzieckiego, weszły oddziały niemieckiej 6 Armii feldmarsz. Waltera von Reichenaua. Radzieckie wojska opuściły miasto w nocy z 18 na 19 września, wysadzając za sobą mosty na Dnieprze. Kijów, którego Armia Czerwona broniła od początku lipca, padł niemal bez walki na ulicach – nie dlatego, że obrona się załamała, lecz dlatego, że daleko na wschód od miasta niemieckie grupy pancerne zamknęły kilka dni wcześniej pierścień okrążenia wokół całego Frontu Południowo-Zachodniego.

Kalendaria podają pod 19 września, że zdobycie Kijowa stało się „formalne”, a Armia Czerwona poniosła w obronie miasta wielkie straty. Data jest właściwa. Najcięższe straty Rosjanie ponieśli jednak nie w samym Kijowie, lecz w ogromnym kotle między Dnieprem, Desną a Sułą, gdzie walki trwały jeszcze przez tydzień. 20 września zginął tam dowódca frontu gen. płk Michaił Kirponos, a 26 września opór ustał.

Miasto na linii frontu

Kijów znalazł się w zasięgu wojny już w pierwszych dniach. 22 czerwca 1941 roku, w dniu niemieckiego ataku na ZSRR, na miasto spadły pierwsze bomby. Front Południowo-Zachodni Kirponosa, najsilniejszy w Armii Czerwonej, cofał się z Wołynia i Galicji, ale nie został rozbity, a jego kontrataki pod Dubnem, Łuckiem i Brodami opóźniły niemiecki marsz. 10–11 lipca czołgi 1 Grupy Pancernej gen. płk. Ewalda von Kleista stanęły nad rzeką Irpień, kilkanaście kilometrów od miasta. Hitler zakazał wtedy wprowadzania czołgów do wielkiego miasta, a na przedpolach Kijowa, w umocnieniach Kijowskiego Rejonu Umocnionego budowanych od lat trzydziestych, zatrzymała się niemiecka piechota.

Obroną miasta kierował sztab frontu i rada wojenna, w której zasiadał pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Ukrainy Nikita Chruszczow. Do kopania rowów i budowy barykad wyprowadzono dziesiątki tysięcy mieszkańców, a z ochotników i zmobilizowanych robotników utworzono oddziały pospolitego ruszenia liczące według radzieckich danych około 29 tysięcy ludzi. Od sierpnia Kijowa broniła 37 Armia gen. mjr. Andrieja Własowa, późniejszego kolaboranta. W sierpniu odrzuciła ona niemiecką 6 Armię spod linii umocnień. Równocześnie z miasta ewakuowano na wschód fabryki, urzędy, instytucje i dziesiątki tysięcy ludzi, a w ważniejszych budynkach saperzy NKWD zakładali ładunki wybuchowe odpalane drogą radiową, które miały zadziałać, gdy w mieście rozlokują się Niemcy.

Uzupełnienie dyrektywy nr 34 z 12 sierpnia przewidywało, że Kijów zostanie zniszczony bombami zapalającymi i artylerią, a natarcie na samo miasto wstrzymano. Losy Kijowa rozstrzygnęły się jednak gdzie indziej. Rozkaz Hitlera z 21 sierpnia skierował na tyły Frontu Południowo-Zachodniego grupę pancerną gen. płk. Heinza Guderiana, a od 12 września z przyczółka pod Krzemieńczukiem uderzył na północ Kleist. 15–16 września obie grupy połączyły się pod Łochwicą, około 200 kilometrów na wschód od Kijowa.

Ostatnie dni obrony

16 września, gdy na wschodzie zamykał się pierścień, niemiecka 6 Armia ruszyła do ostatniego natarcia na umocnienia Kijowa. Uderzył XXIX Korpus Armijny gen. Hansa von Obstfeldera, z 71 i 296 Dywizją Piechoty na czele, wspierany przez działa szturmowe. Radzieckie dywizje, osłabione oddaniem części sił na północ, przeciw nacierającej od Czernihowa niemieckiej 2 Armii, wciąż się broniły, ale ich tyły były już odcięte.

Tego samego dnia marsz. Siemion Timoszenko, od 13 września dowódca kierunku południowo-zachodniego w miejsce Siemiona Budionnego, wysłał do sztabu Kirponosa w Pyriatynie gen. mjr. Iwana Bagramiana z ustnym rozkazem odwrotu nad rzekę Pseł. Kirponos, któremu Józef Stalin 11 września wprost zabronił oddawać Kijów, 17 września nad ranem zwrócił się do Moskwy o pisemne potwierdzenie. Wieczorem, nie czekając dłużej, rozkazał armiom przebijać się na wschód. Kilka minut później stracił z nimi łączność. W nocy z 17 na 18 września szef Sztabu Generalnego marsz. Boris Szaposznikow przekazał zgodę Stawki – ale tylko na to, by 37 Armia opuściła Kijów i przeszła na lewy brzeg Dniepru.

37 Armia wycofała się z miasta w nocy z 18 na 19 września. Saperzy wysadzili za nimi mosty na Dnieprze, a wcześniej zniszczyli lub wywieźli z miasta wszystko, co mogło przydać się okupantowi, od urządzeń fabryk po tabor kolejowy. Oddziały 37 Armii, które przeszły na lewy brzeg, nie miały już dokąd iść. Zamknięte w dwóch zgrupowaniach, na wschód i na południowy wschód od miasta, broniły się do 21–23 września.

Niemcy w Kijowie

Rankiem 19 września do miasta weszły z zachodu i południa pierwsze oddziały niemieckiej piechoty. Opór stawiały już tylko pojedyncze grupy. Niemieckie fotografie z tego dnia pokazują wartowników na kijowskiej cytadeli i kolumny wojska na ulicach śródmieścia. Część mieszkańców witała wkraczających chlebem i solą, licząc na koniec stalinowskiego terroru i kołchozów; większość czekała w milczeniu. Z blisko 900 tysięcy przedwojennych mieszkańców – po ewakuacji, mobilizacji do wojska i ucieczkach – zostało według szacunków historyków około 400 tysięcy.

Dowództwo 6 Armii obawiało się pułapek. Już 13 września zakazało żołnierzom przebywania w śródmieściu bez pisemnej zgody sztabu armii, a 19 września, po anonimowym ostrzeżeniu, saperzy zaczęli przeszukiwać większe budynki nadające się na sztaby i kwatery. Część ładunków znaleziono i rozbrojono. Władzę w mieście objęła niemiecka komendantura wojskowa, która wkrótce powołała miejską administrację i policję pomocniczą złożone z miejscowych. Niemiecka propaganda przedstawiała upadek stolicy Ukrainy jako kolejny dowód, że Związek Radziecki chyli się ku upadkowi.

Śmierć Kirponosa

W kotle na wschód od Dniepru armie radzieckie rozpadły się na odcięte od siebie zgrupowania. 18 września niemiecka 4 Dywizja Pancerna wzięła do niewoli sztab 21 Armii. Niemiecki LI Korpus Armijny, idąc z północy na południe, przeciął worek na pół, a 19 września został on podzielony na trzy części: największą wokół Boryspola, z wojskami 37 Armii, drugą pod Orżycią, z resztkami 26 Armii, i trzecią między Pyriatynem a Łochwicą, gdzie znajdowało się dowództwo frontu i 5 Armii. Tłumy żołnierzy próbowały wyrwać się na wschód. Niektóre ataki przerywały na chwilę niemiecki pierścień, a 18 września radzieckie oddziały spoza kotła doszły na kilometr od Romnów, gdzie stała kwatera Guderiana. Lotnictwo niemieckie panowało jednak nad polem bitwy i niszczyło kolumny ciężarówek na drogach.

Kolumna sztabów Frontu Południowo-Zachodniego i 5 Armii przedzierała się z Pyriatynu na wschód. 20 września rano, pod chutorem Drjukowszczyna, około 15 kilometrów na południowy zachód od Łochwicy, natknęła się na główne siły niemieckiej 3 Dywizji Pancernej. Po stracie kilku dział i wozów pancernych resztki kolumny – według radzieckich relacji około tysiąca ludzi, w tym kilkuset oficerów i generałów – schroniły się w niewielkim gaju Szumejkowo. Niemcy atakowali gaj przez kilka godzin. Kirponos, ranny w nogę, zginął od odłamka pocisku moździerzowego lub miny, który trafił go w głowę. Zginęli też członek rady wojennej frontu Michaił Burmistienko, drugi sekretarz Komunistycznej Partii Ukrainy, oraz szef sztabu frontu gen. mjr Wasilij Tupikow. Dowódca 5 Armii gen. mjr Michaił Potapow, ciężko ranny, dostał się do niewoli. Bagramianowi z częścią sztabu udało się wyjść z okrążenia. Kirponosa pochowano w gaju; jego szczątki odnaleziono po wyzwoleniu Ukrainy i w 1943 roku przeniesiono do Kijowa.

Koniec kotła

Resztki 5 i 21 Armii pod Pyriatynem broniły się do 23–25 września, a 26 Armia pod Orżycią – do 26 września. Wtedy walki w kotle ustały, choć po lasach i bagnach jeszcze długo ukrywały się grupy rozbitków, wielu w cywilnych ubraniach. Z okrążenia wyszło niewielu; wśród nich byli dowódcy trzech armii: Własow, gen. por. Fiodor Kostienko z 26 Armii i gen. por. Wasilij Kuzniecow z 21 Armii. Budionny, Timoszenko i Chruszczow, którzy znajdowali się poza pierścieniem, uniknęli losu Kirponosa.

Dowództwo Grupy Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta ogłosiło, że w bitwie pod Kijowem wzięto 665 tysięcy jeńców, prawie 900 czołgów i ponad 3 tysiące dział. Historycy rosyjscy uważają tę liczbę za zawyżoną; część badaczy zwraca uwagę, że Niemcy zaliczali do jeńców także zatrzymanych mężczyzn w wieku poborowym i rozbitków z wcześniejszych walk. Według obliczeń zespołu gen. Grigorija Kriwoszejewa w całej kijowskiej operacji obronnej, od 7 lipca do 26 września, Front Południowo-Zachodni stracił 700 544 żołnierzy, z tego 616 304 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Niezależnie od liczb była to największa bitwa okrążająca w dziejach wojen i największa pojedyncza klęska Armii Czerwonej. Dla setek tysięcy jeńców zaczęła się niewola w przepełnionych obozach, często pod gołym niebem i prawie bez jedzenia: spośród ponad trzech milionów żołnierzy radzieckich wziętych do niewoli w 1941 roku do wiosny następnego roku zmarło około dwóch milionów.

Miejsce w wojnie

Pięć dni po wejściu Niemców, 24 września, w zajętych przez okupantów budynkach na Chreszczatyku, głównej ulicy Kijowa, zaczęły wybuchać ładunki podłożone przez radzieckich saperów. Pożar strawił śródmieście i trwał do 29 września. Zginęło według różnych danych od około dwustu do kilkuset Niemców i nieznana liczba mieszkańców, a dziesiątki tysięcy ludzi straciło dach nad głową. Okupanci obarczyli winą Żydów i uczynili z wybuchów pretekst do zbrodni: 29 i 30 września w wąwozie Babi Jar na skraju miasta Niemcy rozstrzelali według własnego meldunku ponad 33 tysiące kijowskich Żydów. Wybuchy w Kijowie skłoniły też Hitlera, by w październiku zakazać wojskom wkraczania do Moskwy i Leningradu.

Zdobycie Kijowa i zniszczenie Frontu Południowo-Zachodniego otworzyły Niemcom drogę na wschód Ukrainy: w październiku padł Charków, w listopadzie Rostów nad Donem i niemal cały Krym. Hitler mógł wreszcie zwrócić się ku Moskwie, ale operacja „Tajfun” ruszyła dopiero 30 września i 2 października, o miesiąc później, niż chcieli generałowie. Kijów stał się częścią Komisariatu Rzeszy Ukraina, rządzonego przez Ericha Kocha z Równego, i przez ponad dwa lata żył w głodzie i terrorze okupacji. Armia Czerwona odbiła go 6 listopada 1943 roku. Pamięć o Kirponosie i obrońcach miasta stała się w ZSRR częścią legendy „miasta-bohatera”, w której przez dziesięciolecia przemilczano, że to zakaz Stalina skazał setki tysięcy żołnierzy na okrążenie.