Niemcy zdobywają Witebsk

W środę 9 lipca 1941 roku, osiemnastego dnia wojny niemiecko-radzieckiej, czołgi niemieckiej 20 Dywizji Pancernej wdarły się do Witebska, starego miasta nad Dźwiną w północno-wschodniej Białorusi. Dywizja należała do 3 Grupy Pancernej gen. płk. Hermanna Hotha, która dzień wcześniej sforsowała Dźwinę na zachód od miasta i zaszła jego obrońców od północy. Radziecka 19 Armia, która miała bronić Witebska, dopiero wyładowywała się z pociągów przywożących ją z Ukrainy. Tego dnia Niemcy opanowali zachodnią część miasta i most kolejowy; walki o resztę Witebska trwały do 11 lipca, ale wyrwa w radzieckiej obronie była już faktem.

Zdobycie Witebska otworzyło przed Grupą Armii „Środek” tak zwaną bramę smoleńską – kilkudziesięciokilometrowy pas lądu między górną Dźwiną a Dnieprem, przez który od wieków wiodła droga z Europy Środkowej do Moskwy. W tych samych dniach druga grupa pancerna, gen. płk. Heinza Guderiana, szykowała się do przeprawy przez Dniepr na południe od Orszy. Historiografia radziecka i rosyjska datuje początek bitwy pod Smoleńskiem na 10 lipca, a niemiecka na 8–10 lipca; zdobycie Witebska było jej bezpośrednim wstępem.

Popularne kalendaria łączą z tymi dniami trzy wiadomości. Pod 5 lipca podają, że wojska niemieckie doszły do Dniepru, pod 9 lipca – że zdobycie Witebska otworzyło bitwę o Smoleńsk, uważany przez niemieckie dowództwo za „bramę do Moskwy”, a pod 10 lipca – że „czołgi Guderiana zajmują Mińsk”, a Niemcy posuwają się dalej w głąb Ukrainy. Pierwsze dwie informacje są w zasadzie trafne. Trzecią trzeba sprostować: Mińsk padł już 28 czerwca, a 10 lipca Guderian zaczynał przeprawę przez Dniepr, około dwustu kilometrów dalej na wschód.

Po kotle mińskim: wyścig do Dźwiny i Dniepru

Na początku lipca w lasach na zachód od Mińska dogasał kocioł, w którym zamknięto główne siły radzieckiego Frontu Zachodniego. Piechota niemieckiej 4 i 9 Armii, maszerująca pieszo, potrzebowała jeszcze tygodnia, by go zlikwidować. Dywizje pancerne nie chciały czekać. 3 lipca dowództwo wojsk lądowych podporządkowało obie grupy pancerne sztabowi 4 Armii feldmarszałka Günthera von Klugego, przemianowanemu na 4 Armię Pancerną, i pchnęło je dalej na wschód – Hotha na Witebsk i Połock, Guderiana nad Dniepr między Orszą a Rohaczowem. Tego samego dnia szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Franz Halder zapisał w dzienniku, że główne siły rosyjskiej armii przed Dźwiną i Dnieprem zostały rozbite, a na wschód od tych rzek Niemcy napotkają już tylko pojedyncze zgrupowania.

Halder się mylił. Od połowy maja Moskwa przerzucała z głębi kraju tak zwany drugi rzut strategiczny: 22, 20, 21, a potem także 19 i 16 Armię. 2 lipca włączono je do Frontu Zachodniego, którego dowództwo po aresztowaniu gen. Dmitrija Pawłowa objął sam ludowy komisarz obrony marsz. Siemion Timoszenko. Armie te zajmowały pozycje wzdłuż Dźwiny i Dniepru, częściowo w przestarzałych umocnieniach dawnej granicy z lat trzydziestych, zwanych linią Stalina. Były to jednak wojska w ruchu: część dywizji stała jeszcze w wagonach, wiele nie miało artylerii, łączności ani osłony przeciwlotniczej, a niemieckie lotnictwo panowało w powietrzu. Niemiecki wywiad długo nie zdawał sobie sprawy z ich istnienia, toteż gdy dywizje pancerne natrafiły nad rzekami na nowe armie, było to dla ich sztabów zaskoczeniem.

3 lipca, w dniu, w którym Halder ogłaszał w dzienniku wygraną kampanię, Józef Stalin po raz pierwszy od wybuchu wojny przemówił przez radio do obywateli ZSRR. W przemówieniu z 3 lipca przyznał, że wróg zajął Litwę, znaczną część Łotwy i zachodnią Białoruś, i wezwał do wojny „ojczyźnianej” bez litości, do niszczenia wszystkiego, czego nie da się wywieźć, oraz do walki partyzanckiej na tyłach nieprzyjaciela.

Nad Dnieprem

Pierwsze czołgi Guderiana doszły do Dniepru już 3–4 lipca. Czołówka 3 Dywizji Pancernej gen. Waltera Modela uchwyciła most pod Rohaczowem, a kolejne oddziały XXIV Korpusu Zmotoryzowanego wychodziły nad rzekę w rejonie Bychowa. Zapis spotykany pod 5 lipca, że Niemcy „doszli do Dniepru”, jest więc w przybliżeniu trafny, choć dotyczy kilku dni i różnych odcinków: nad środkowy Dniepr Grupa Armii „Środek” wychodziła stopniowo, między 3 a 9 lipca. Nie oznaczało to jeszcze przekroczenia rzeki. Pod Rohaczowem i Żłobinem broniła się silna radziecka 21 Armia, której dywizje kontratakowały tak skutecznie, że Niemcy musieli porzucić zdobyty przyczółek. Dowódca Grupy Armii „Środek” feldmarsz. Fedor von Bock zanotował 8 lipca, że wiadomość o oddaniu przyczółka pod Rohaczowem spadła na niego jak grom z jasnego nieba.

Na północnym skrzydle Guderiana XLVII Korpus Zmotoryzowany przedzierał się szosą z Borysowa przez Tołoczyn na Orszę, gdzie drogę zastąpiła mu 1 Moskiewska Dywizja Zmotoryzowana, jedna z najlepiej wyposażonych jednostek Armii Czerwonej. Na środku XLVI Korpus szedł na Mohylew, który Rosjanie zamienili w ufortyfikowany rejon obrony. Miasta nad Dnieprem – Orsza, Szkłów, Mohylew, Bychów, Rohaczów – w większości należały przed rozbiorami do Rzeczypospolitej; teraz stały się linią, na której Armia Czerwona po raz pierwszy od 22 czerwca próbowała zbudować ciągły front.

Kontruderzenie pod Lepelem

Zanim Niemcy zaatakowali tę linię, Rosjanie uderzyli pierwsi. Timoszenko i dowódca 20 Armii gen. por. Pawieł Kuroczkin postanowili wbić się w lukę między grupami pancernymi Hotha i Guderiana i rzucić na Lepel dwa świeże korpusy zmechanizowane: 7, spod Witebska i Beszenkowicz, oraz 5, spod Orszy. Na papierze miały one razem, według różnych obliczeń, od ponad 1400 do około 1500 czołgów, w tym kilkadziesiąt nowoczesnych T-34 i KW. Natarcie ruszyło 6 lipca.

Skończyło się klęską. Oba korpusy szły do boju bez rozpoznania i bez współdziałania, pod nieustannymi atakami niemieckiego lotnictwa, a ich czołgi – w większości przestarzałe T-26 i BT – psuły się na drogach i traciły paliwo. 14 Dywizja Pancerna 7 Korpusu przez dwa dni bezskutecznie atakowała pozycje przeciwpancerne niemieckiej 7 Dywizji Pancernej nad rzeczką Czernogostnicą, 18 Dywizja Pancerna walczyła z niemiecką 17 Dywizją Pancerną o Sienno, które 8 lipca musiała opuścić, a czołowe oddziały 5 Korpusu zostały okrążone. Do 10 lipca oba korpusy straciły według rosyjskich opracowań ponad osiemset czołgów; amerykański historyk David Glantz zwraca uwagę, że znaczna ich część zepsuła się, zanim dotarła na pole bitwy. Kontruderzenie związało na kilka dni część dywizji pancernych i opóźniło niemiecki marsz, ale kosztowało Front Zachodni ostatnie duże związki pancerne, jakie miał – i odsłoniło Witebsk.

Witebsk

Hoth podzielił swoją grupę. Na północy LVII Korpus Zmotoryzowany szedł na Połock i w rejon Dzisny, dawnego polskiego miasteczka nad Dźwiną, gdzie jego oddziały już na początku lipca uchwyciły przyczółek na prawym brzegu rzeki. Na południu XXXIX Korpus gen. Rudolfa Schmidta miał z marszu zdobyć Witebsk. Jego czołowa 7 Dywizja Pancerna utknęła jednak 5 lipca pod Beszenkowiczami, gdzie zatrzymała ją radziecka 153 Dywizja Strzelecka, a potem musiała odpierać czołgi spod Lepela. „Najwyraźniej na południe od Witebska nieprzyjaciel ma znaczne siły” – pisał później Hoth i postanowił obejść miasto od północy.

Zadanie przypadło 20 Dywizji Pancernej gen. Horsta Stumpffa. Dywizja skręciła ku ujściu rzeki Ułły, 7–8 lipca przekroczyła tam Dźwinę, przełamując opór dywizji radzieckiej 22 Armii, i ruszyła wzdłuż północnego brzegu na wschód. 9 lipca jej czołgi wjechały do Witebska. Miasta prawie nikt nie bronił. Dowódca 19 Armii gen. por. Iwan Koniew, który przybył tam ze sztabem, zastał według radzieckich relacji tylko batalion ochotniczej organizacji obronnej i oddziały pospolitego ruszenia. Z jego armii zdążyły dojechać sztaby, jedna dywizja zmotoryzowana i pojedyncze pułki, reszta stała w pociągach rozciągniętych na setki kilometrów. Niemcy zajęli zachodnią część miasta i zdobyli nieuszkodzony most kolejowy.

Nocą na 10 lipca radziecka 220 Dywizja Zmotoryzowana z jedynym pułkiem czołgów, jaki był pod ręką, kontratakowała i odbiła na pewien czas wschodnią część Witebska oraz lotnisko. Następnego dnia Niemcy, wzmocnieni przez 20 Dywizję Zmotoryzowaną, wyparli ją z miasta, a 11 lipca Witebsk był w ich rękach w całości. Hoth uznał później w swoich wspomnieniach, że przeprawa trzech dywizji przez Dźwinę między Beszenkowiczami a Ułłą i zdobycie Witebska miały rozstrzygające znaczenie dla całej operacji: na długo przed tym, nim 19 Armia zdążyła się rozwinąć, w radzieckiej obronie powstała wyrwa, przez którą korpusy pancerne mogły iść dalej na Smoleńsk. 12 lipca XXXIX Korpus ruszył spod Witebska na wschód, a ponowione 12–14 lipca próby odbicia miasta przez trzy radzieckie armie się nie powiodły.

Za frontem do miasta weszła okupacja. W Witebsku mieszkało przed wojną kilkadziesiąt tysięcy Żydów; część zdążyła uciec na wschód, ale około 16 tysięcy Niemcy zamknęli latem w getcie, które zlikwidowali, mordując jego mieszkańców, już jesienią 1941 roku.

10 lipca: Guderian za Dnieprem

Niektóre zestawienia mówią pod 10 lipca, że czołgi Guderiana zajęły Mińsk. Jest to pomyłka: Mińsk zajęła 28 czerwca 20 Dywizja Pancerna z grupy Hotha, a czołgi Guderiana podeszły do miasta od południa w tych samych dniach. 10 lipca 2 Grupa Pancerna rozpoczęła natomiast przeprawę przez Dniepr – wydarzenie dla dalszego przebiegu wojny o wiele ważniejsze. Według wspomnień Guderiana jeszcze 9 lipca Kluge żądał w jego sztabie, by wstrzymał natarcie do czasu nadejścia piechoty, która była kilka dni marszu z tyłu; Guderian przekonał go, że czekanie pozwoli Rosjanom umocnić brzeg, i otrzymał zgodę.

Przeprawa ruszyła 10 lipca w trzech miejscach naraz, z dala od silnie bronionych miast. XXIV Korpus gen. Lea Geyra von Schweppenburga przekroczył rzekę pod Starym Bychowem, XLVI Korpus pod Szkłowem, a XLVII Korpus gen. Joachima Lemelsena pod Kopysiem. Do południa 11 lipca wszystkie trzy korpusy miały na wschodnim brzegu przyczółki. Słaba radziecka 13 Armia, odbudowywana z resztek wojsk, które wyszły z okrążenia pod Mińskiem, nie zdołała ich zlikwidować. Mohylew Niemcy obeszli z obu stron; jego obrońcy, wśród nich 172 Dywizja Strzelecka, utrzymali się w okrążonym mieście do 26 lipca. 12 lipca na polu pod Bujniczami, na przedpolu Mohylewa, pułk płk. Siemiona Kutiepowa odparł natarcie niemieckich czołgów, z których kilkadziesiąt według radzieckich relacji zostało zniszczonych; opisał ten bój korespondent wojenny Konstantin Simonow.

Również 10 lipca Moskwa przebudowała najwyższe dowództwo. Stalin stanął na czele Stawki, a ponad frontami utworzono trzy naczelne dowództwa kierunków: północno-zachodniego pod marsz. Klimientem Woroszyłowem, zachodniego pod Timoszenką i południowo-zachodniego pod marsz. Siemionem Budionnym. Timoszenko, który zachował dowództwo Frontu Zachodniego, odpowiadał odtąd za całą obronę kierunku moskiewskiego.

Na Ukrainie

Trafna jest natomiast wzmianka pod 10 lipca o dalszym marszu Niemców w głąb Ukrainy. Na południu Grupa Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta wygrała pod koniec czerwca wielką bitwę pancerną w rejonie Dubna, Łucka i Brodów, a 1 Grupa Pancerna gen. Ewalda von Kleista przełamała na początku lipca linię Stalina nad Słuczą, na dawnej granicy polsko-radzieckiej w rejonie Nowogrodu Wołyńskiego. 7 lipca jej czołgi doszły do Berdyczowa, a 9 lipca 13 Dywizja Pancerna zajęła Żytomierz. 10–11 lipca jej czołówki stanęły nad rzeką Irpień, kilkanaście kilometrów od Kijowa. Miasta nie zdobyły – Hitler zakazał wprowadzania czołgów do wielkiego, bronionego miasta – a dowódca Frontu Południowo-Zachodniego gen. płk. Michaił Kirponos rozpoczął kontrataki na wydłużony „korytarz żytomierski” z północy i z południa. Na Ukrainie, tak jak pod Witebskiem i nad Dnieprem, niemieckie zagony szły szybko naprzód, ale za nimi zostawały nierozbite armie radzieckie.

Miejsce w wojnie

Witebsk i przeprawy przez Dniepr były ostatnim akordem pierwszej, zwycięskiej fazy marszu Grupy Armii „Środek”. W niecałe trzy tygodnie Niemcy przeszli od Bugu ponad pięćset kilometrów i przełamali linię Dźwiny i Dniepru, na której – zgodnie z dyrektywą nr 21 – miały zostać zniszczone główne siły Armii Czerwonej. Hoth i Guderian zrobili to, zanim radzieckie armie drugiego rzutu zdążyły się rozwinąć, i z marszu ruszyli dalej: Hoth z Witebska na Demidów, Wieliż i Jarcewo, Guderian znad Dniepru prosto na Smoleńsk. 17 lipca Hoth otrzymał za Mińsk i Witebsk Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego. W drugiej połowie lipca czołgi obu grup otoczyły pod Smoleńskiem trzy kolejne radzieckie armie.

Ten sukces miał jednak inną wagę niż kocioł pod Mińskiem. Niemieckie dywizje pancerne, które od 22 czerwca prawie nie odpoczywały, traciły czołgi szybciej, niż zdążano je naprawiać; według niemieckich meldunków w połowie lipca około połowy wozów było zniszczonych lub w naprawie. Piechota została daleko w tyle, a zaopatrzenie szło setki kilometrów po złych drogach. Armia Czerwona, choć wykrwawiała się w bezładnych kontratakach jak pod Lepelem, nie załamała się: wciąż ściągała nowe armie, a jej żołnierze bronili się – jak przyznawały niemieckie raporty – do ostatniego naboju. Bitwa pod Smoleńskiem, która zaczęła się od Witebska i przepraw przez Dniepr, trwała do września, opóźniła niemiecki marsz na Moskwę o blisko dwa miesiące i przyniosła spór Hitlera z generałami o to, dokąd iść dalej.

Dla Witebska zaczęły się trzy lata okupacji. Miasto, w którym Niemcy wymordowali Żydów, a potem ludzi podejrzanych o pomoc partyzantom, stało się zapleczem frontu i ośrodkiem walki z białoruską partyzantką. Armia Czerwona odbiła je dopiero 26 czerwca 1944 roku, w pierwszych dniach operacji „Bagration”, która zniszczyła Grupę Armii „Środek” – tę samą, która latem 1941 roku przeszła przez Witebsk w drodze na Moskwę.