Okrążenie pod Kijowem

10 września 1941 roku 3 Dywizja Pancerna gen. mjr. Waltera Modela, czołówka 2 Grupy Pancernej gen. płk. Heinza Guderiana, doszła do Romnów nad Sułą, ponad 200 kilometrów na wschód od Kijowa. Dzień wcześniej jej korpus przekroczył rzekę Sejm, a tego samego dnia sąsiednie dywizje zajęły węzeł kolejowy w Bachmaczu. Na południu, na lewym brzegu Dniepru pod Krzemieńczukiem, stał gotowy przyczółek, z którego 1 Grupa Pancerna gen. płk. Ewalda von Kleista miała wyjść naprzeciw Guderianowi. Między obiema niemieckimi kleszczami zostało niespełna 200 kilometrów, a za nimi – niemal cały radziecki Front Południowo-Zachodni gen. płk. Michaiła Kirponosa: pięć armii broniących Kijowa i linii Dniepru.

Niektóre zestawienia podają pod 10 września, że niemieckie armie całkowicie otoczyły Kijów. To wyprzedza fakty o kilka dni. 10 września pierścień jeszcze nie istniał: czołgi Kleista ruszyły z przyczółka dopiero 11 i 12 września, a obie grupy pancerne spotkały się na wschodnim brzegu Suły, pod Łochwicą i Łubniami, w dniach 14–16 września. Pierwsze patrole zetknęły się 14 września wieczorem, 15 września pancerne dywizje Modela i gen. Hansa-Valentina Hubego nawiązały trwałą łączność, a 16 września pierścień okrzepł. Sam Kijów nie był wtedy otoczony w ścisłym sensie – miasto leżało w zachodniej części ogromnego worka, około 200 kilometrów od miejsca, w którym zamknęły się kleszcze. 10 września był natomiast dniem, w którym okrążenie stało się praktycznie nieuniknione, a Stalin wciąż odmawiał zgody na odwrót.

Kijowski występ

Pod koniec sierpnia front radziecki na Ukrainie tworzył olbrzymi trójkąt z wierzchołkiem pod Kijowem. Grupa Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta doszła w sierpniu do Dniepru na całej jego długości od Kijowa po Chersoń, rozbiwszy wcześniej pod Humaniem radziecką 6 i 12 Armię. Samego Kijowa nie zdobyła. Kijowski Rejon Umocniony, linia bunkrów i rowów przeciwpancernych na przedpolach miasta, bronił się od lipca, a niemiecka 6 Armia feldmarsz. Waltera von Reichenaua w sierpniu została spod niego odrzucona. Na północ od Kijowa, w lasach i bagnach Polesia, radziecka 5 Armia przez dwa miesiące wiązała niemieckie dywizje i zagrażała stykowi Grup Armii „Południe” i „Środek”.

Front Południowo-Zachodni, któremu podlegało na początku września sześć armii (5, 21, 26, 37, 38 i 40), liczył według rosyjskich danych około 750–850 tysięcy żołnierzy, łącznie z tyłami, ale miał już tylko nieco ponad sto czołgów. Jego najsilniejsze siły stały na zachodzie, przed Kijowem i nad Dnieprem, a długie skrzydła, północne nad Desną i południowe nad Dnieprem poniżej Kijowa, były słabe. Dowództwo kierunku południowo-zachodniego, któremu podlegał front, sprawował marsz. Siemion Budionny.

O tym, kto zamknie ten worek, przesądził rozkaz Hitlera z 21 sierpnia. Zamiast iść na Moskwę, 2 Grupa Pancerna i 2 Armia z południowego skrzydła Grupy Armii „Środek” feldmarsz. Fedora von Bocka skręciły na południe, na tyły Frontu Południowo-Zachodniego. Grupa Armii „Środek” dopiero co zakończyła walki w kotle smoleńskim, a dywizje Guderiana miały za sobą dwa miesiące marszów i bitew; jego czołowy korpus, XXIV Korpus Zmotoryzowany gen. Lea Geyra von Schweppenburga, miał pod koniec sierpnia sprawnych niespełna sto czołgów. 26 sierpnia 3 Dywizja Pancerna zdobyła nieuszkodzony most na Desnie pod Nowogrodem Siewierskim.

Guderian na południe

W Moskwie długo nie wierzono, że Guderian idzie na Ukrainę. Gen. armii Gieorgij Żukow ostrzegał przed takim manewrem już pod koniec lipca. Zaproponował wtedy wycofanie Frontu Południowo-Zachodniego za Dniepr i oddanie Kijowa, za co stracił stanowisko szefa Sztabu Generalnego; zastąpił go marsz. Boris Szaposznikow. W sierpniu Stawka uznała jednak skręt niemieckich czołgów za manewr poprzedzający uderzenie na Moskwę od południowego zachodu. Zatrzymać Guderiana miał utworzony w połowie sierpnia Front Briański gen. por. Andrieja Jeriomienki, który obiecał Stalinowi rozbić „łajdaka Guderiana”. Jego kontrataki z przełomu sierpnia i września, wspierane przez kilka tysięcy lotów radzieckiego lotnictwa, zadały Niemcom straty, ale ich nie zatrzymały. Front Briański bił się w dodatku na wschód od niemieckiego klina, a Guderian szedł na południe, odsłaniając swoje lewe skrzydło, ale nie oglądając się na nie.

Na początku września Guderian sam miał kłopoty. Jego dywizje rozciągnęły się na setki kilometrów, ich wschodnie skrzydło bez przerwy atakowano, a 2 Armia, która miała osłaniać zachodnie, zostawała w tyle. Bock, który podejrzliwie patrzył na całą operację, zgodził się 2 września oddać Guderianowi jeszcze jeden korpus zmotoryzowany. Wkrótce potem opór radzieckiej 21 i 40 Armii pękł. 7 września niemieckie czołówki doszły w okolice Konotopu, a 9 września przekroczyły Sejm. Na zachodzie niemiecka 2 Armia zajęła w dniach 8–9 września Czernihów i sforsowała Desnę, wbijając się między radziecką 5 i 21 Armię. 10 września, gdy czołgi Modela wjeżdżały do Romnów, front radziecki na północ od Kijowa się rozsypywał.

Przyczółek pod Krzemieńczukiem

Drugie ramię kleszczy rosło na południu. Pod koniec sierpnia i na początku września dywizje Grupy Armii „Południe” uchwyciły przyczółki na lewym brzegu Dniepru: pod Dniepropetrowskiem, gdzie Rosjanie bez przerwy kontratakowali, i pod Krzemieńczukiem, gdzie 31 sierpnia LII Korpus Armijny 17 Armii przeprawił się przez rzekę pod wsią Derijiwka. Radziecka 38 Armia, sklecona w sierpniu z tego, co zostało po Humaniu, miała bronić blisko dwustu kilometrów Dniepru i nie zdołała zepchnąć Niemców do rzeki.

Pierwotnie Rundstedt chciał, by na północ, na spotkanie Guderiana, szła piechota 17 Armii, a czołgi Kleista – na wschód, ku Połtawie i Charkowowi. 8 września na naradzie w jego kwaterze, z udziałem dowódcy wojsk lądowych feldmarsz. Walthera von Brauchitscha i szefa sztabu gen. płk. Franza Haldera, zamieniono te role, by jak najszybciej zamknąć okrążenie. 1 Grupa Pancerna, szybko przerzucona spod Dniepropetrowska, miała przejść przyczółkiem krzemieńczuckim i uderzyć prosto na północ, na Łubnie i Romny. Natarcie wyznaczono na 11 września. 10 września Kleist kończył koncentrację, a przez Dniepr przeprawiały się korpusy piechoty 17 Armii. 11 września rzekę przekroczyła 16 Dywizja Pancerna gen. Hubego, a 12 września, po deszczach, które rozmyły drogi, ruszyła na północ.

Stalin mówi „nie”

Groźbę widzieli wszyscy dowódcy radzieccy na Ukrainie. 7 września Kirponos prosił o zgodę na wycofanie 5 Armii za Desnę i otrzymał ją dopiero 9 września, gdy Czernihów już padł. 11 września Budionny wysłał do Stawki telegram: Front Południowo-Zachodni nie ma sił, by zapobiec okrążeniu, a jeśli Naczelne Dowództwo nie da mu odwodów, trzeba wycofać wojska spod Kijowa na wschód, za rzekę Pseł, bo każda zwłoka skończy się utratą wojsk i ogromnego sprzętu.

Tej samej nocy Józef Stalin rozmawiał przez dalekopis z dowództwem Frontu Południowo-Zachodniego – z Kirponosem, członkiem rady wojennej frontu Michaiłem Burmistienką i szefem sztabu gen. mjr. Wasilijem Tupikowem. Uznał propozycję odwrotu za niebezpieczną: Niemcy, pisał, wejdą na plecy wycofującym się wojskom i zrobią z nimi to, co pod Humaniem. Kazał przestać szukać rubieży do odwrotu, a szukać sposobów stawienia oporu, nie oddawać Kijowa i nie wysadzać mostów bez zgody Stawki. Kirponos zapewnił, że front ani myślał o odwrocie, i poprosił tylko o odwody. Stalin liczył, że Front Briański uderzy Guderianowi w skrzydło, a Front Południowo-Zachodni utrzyma linię Dniepru. Pamiętał też Humań, gdzie odwrót w otwartym polu skończył się okrążeniem, i obawiał się, że armia w marszu za Pseł zostanie zniszczona przez czołgi szybciej niż w umocnieniach.

12 września Stalin odwołał Budionnego, którego w Moskwie uznano za panikarza. 13 września dowództwo kierunku południowo-zachodniego objął w Połtawie marsz. Siemion Timoszenko, dotąd dowódca kierunku zachodniego. Zmiana nic nie zmieniła: Timoszenko początkowo również zapewniał Moskwę, że front się utrzyma, a obiecane mu posiłki – jedna dywizja strzelecka i dwie brygady pancerne – były kroplą w morzu.

Kleszcze się zamykają

12 września wieczorem 16 Dywizja Pancerna Hubego, ruszywszy spod Krzemieńczuka, doszła do Chorola i rozbiła po drodze dowództwo radzieckiej 38 Armii; jej dowódca zdołał uciec. 13 i 14 września Niemcy walczyli o Łubnie, bronione między innymi przez oddziały NKWD. Na północy mała grupa bojowa 3 Dywizji Pancernej – według niemieckich sprawozdań kilka czołgów, kilka wozów pancernych i trochę artylerii – zdobyła Łochwicę i jej most na Sule. Po stronie radzieckiej 14 września rano gen. Tupikow wysłał Szaposznikowowi telegram, że zaczyna się katastrofa, która „za parę dni” stanie się dla wszystkich oczywista. Szaposznikow odpowiedział, że to panika, i przypomniał rozkaz Stalina z 11 września. 14 września około 18.00 pierwsze patrole obu grup pancernych zetknęły się między Łochwicą a Łubniami. Następnego dnia, 15 września, dywizje Modela i Hubego połączyły się na dobre, a 16 września, gdy nadciągnęła 9 Dywizja Pancerna z grupy Kleista, pierścień okrzepł.

W worku o powierzchni około 20 tysięcy kilometrów kwadratowych, między Dnieprem, Desną a Sułą, znalazły się 5, 21, 26 i 37 Armia, część 38 Armii oraz dowództwo frontu. Według rosyjskich obliczeń zamknięto w nim około 450 tysięcy żołnierzy. Wschodnią ścianę pierścienia tworzyły na razie cienkie linie czołgów i piechoty zmotoryzowanej, zachodnią – nadciągające z północy i zachodu dywizje piechoty niemieckiej 2 i 6 Armii. 15 września Timoszenko zmienił zdanie i poprosił Moskwę o natychmiastową zgodę na odwrót. 16 września wysłał z Połtawy do sztabu frontu w Pyriatynie szefa oddziału operacyjnego gen. mjr. Iwana Bagramiana z ustnym rozkazem: zostawić Kijów i przebijać się na wschód, nad Pseł. Kirponos, który pamiętał rozmowę ze Stalinem, nie chciał wykonać takiego rozkazu bez pisemnego potwierdzenia ze Stawki. Na wyjście z okrążenia było już za późno.

Miejsce w wojnie

10 września należał do dni, w których waży się los wielkiej bitwy, choć sam w sobie przyniósł jedynie kilkudziesięciokilometrowy skok czołgów i jeden zdobyty węzeł drogowy. Tego dnia Niemcy mieli już przyczółek, z którego ruszył Kleist, a Guderian stał tam, skąd do spotkania było tylko kilka dni marszu. Radzieckie dowództwo wciąż mogło wydać rozkaz odwrotu, który ocaliłby przynajmniej część armii, ale Stalin, przekonany, że Kijów da się utrzymać jak Leningrad, który właśnie został odcięty od kraju, postanowił inaczej. Tydzień później na ratunek było już za późno.

Okrążenie pod Kijowem stało się największym kotłem tej wojny i jedną z największych klęsk Armii Czerwonej. 19 września Niemcy weszli do Kijowa, 20 września Kirponos zginął, próbując wyrwać się z okrążenia, a 26 września walki w kotle ustały. Niemcy ogłosili wzięcie 665 tysięcy jeńców. Rosyjskie obliczenia zespołu gen. Grigorija Kriwoszejewa podają, że w całej kijowskiej operacji obronnej od 7 lipca do 26 września Front Południowo-Zachodni stracił ponad 700 tysięcy żołnierzy, w tym ponad 616 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Klęska otworzyła Niemcom drogę do Charkowa, Zagłębia Donieckiego i Krymu. Zarazem zatrzymała Grupę Armii „Środek” na ponad miesiąc: natarcie na Moskwę, operacja „Tajfun”, ruszyło dopiero 30 września i 2 października, a po wielkich kotłach pod Wiaźmą i Briańskiem ugrzęzło w jesiennym błocie i zimowym mrozie. Historycy do dziś spierają się, czy kijowskie zwycięstwo nie kosztowało Hitlera Moskwy. Pewne jest, że po Kijowie Wehrmacht nigdy już nie zamknął w jednym kotle tylu żołnierzy przeciwnika.