Ewald von Kleist

Ewald von Kleist był niemieckim generałem kawalerii, który w wieku prawie sześćdziesięciu lat stanął na czele pierwszego w historii zgrupowania kilku korpusów pancernych. W maju 1940 roku jego grupa pancerna przeszła przez Ardeny, sforsowała Mozę pod Sedanem i w ciągu tygodnia doszła do kanału La Manche, odcinając najlepsze armie sprzymierzonych w Belgii. W 1941 roku jego czołgi zdobywały Ukrainę, w 1942 roku doszły na Kaukaz, a po klęsce pod Stalingradem Kleist wyprowadził stamtąd swoje wojska i został feldmarszałkiem. Arystokrata i monarchista, który nie krył dystansu wobec nazistów, wiernie służył jednak Hitlerowi do chwili, gdy ten go odwołał. Po wojnie został skazany w Jugosławii i w Związku Radzieckim jako zbrodniarz wojenny i jako jedyny feldmarszałek Wehrmachtu zmarł w radzieckim więzieniu.

Pochodzenie i I wojna światowa

Paul Ludwig Ewald von Kleist urodził się 8 sierpnia 1881 roku w Braunfels nad Lahn. Pochodził ze starego pomorskiego rodu szlacheckiego, który dał Prusom dwóch feldmarszałków i wielu generałów. Jego ojciec Hugo von Kleist był jednak cywilem, dyrektorem gimnazjum i wysokim urzędnikiem oświatowym. W marcu 1900 roku Ewald wstąpił jako kandydat na oficera do 3 Pułku Artylerii Polowej, a w sierpniu 1901 roku został podporucznikiem. Ukończył szkołę kawalerii w Hanowerze i Akademię Wojenną w Berlinie. W marcu 1914 roku, już jako rotmistrz, przeszedł do 1 Pułku Huzarów Przybocznych, jednej z elitarnych jednostek kawalerii pruskiej.

W sierpniu 1914 roku dowodził szwadronem w bitwie pod Tannenbergiem w Prusach Wschodnich. Od 1915 roku do końca wojny był oficerem sztabowym, głównie na froncie zachodnim, m.in. w sztabie Dywizji Kawalerii Gwardii. Za służbę w tej wojnie dostał Krzyż Żelazny obu klas.

Reichswehra i odejście z armii

Po wojnie Kleist służył w oddziałach ochotniczych (Freikorps), a w 1920 roku przyjęto go do stutysięcznej Reichswehry. Przez kilka lat wykładał taktykę w szkole kawalerii w Hanowerze, a od 1928 roku był szefem sztabu 2 Dywizji Kawalerii we Wrocławiu i następnie 3 Dywizji w Berlinie. W 1931 roku jako pułkownik objął 9 Pułk Piechoty w Poczdamie, w którym służyło wyjątkowo wielu arystokratów, a w 1932 roku 2 Dywizję Kawalerii. W październiku 1932 roku został generałem majorem.

Kleist był monarchistą i nie ukrywał, że życzyłby sobie powrotu Hohenzollernów. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy jego kariera trwała jednak dalej. W grudniu 1933 roku został generałem porucznikiem, w 1935 roku dowódcą VIII Korpusu i VIII Okręgu Wojskowego na Śląsku, a w sierpniu 1936 roku generałem kawalerii. W lutym 1938 roku, w czasie afery Blomberga-Fritscha, gdy Hitler pozbył się wielu generałów uchodzących za niechętnych reżimowi, Kleist został odesłany w stan spoczynku. Sam twierdził później, że zaszkodziło mu zbyt głośne opowiadanie się za chrześcijaństwem i Kościołem. Osiadł w majątku pod Wrocławiem.

Kampania wrześniowa

Latem 1939 roku, w czasie przygotowań do napaści na Polskę, Kleista przywrócono do służby i powierzono mu XXII Korpus Armijny (zmotoryzowany) w 14 Armii gen. Wilhelma Lista, na południowym skrzydle Grupy Armii „Południe” Gerda von Rundstedta. Szefem jego sztabu był płk Kurt Zeitzler, późniejszy szef sztabu generalnego wojsk lądowych. Korpus, z 2 Dywizją Pancerną, 4 Dywizją Lekką i dywizją górską, uderzył 1 września ze Słowacji. W pierwszych dniach wojny pod Jordanowem zatrzymywała go zmotoryzowana 10 Brygada Kawalerii płk. Stanisława Maczka, która wycofywała się krok po kroku, nie dając się okrążyć. Później korpus przeszedł przez Małopolskę, sforsował San i skręcił na północ, ku Bugowi, gdzie według części źródeł około 17 września jego czołówki zetknęły się z oddziałami Guderiana, nacierającymi z Prus Wschodnich, zamykając pierścień na tyłach polskich armii.

Kampania wrześniowa była dla Kleista pierwszą próbą prowadzenia wojsk szybkich. Po wojnie mówił, że z powodzeniem stosował wobec zmotoryzowanych jednostek zasady wyniesione z kawalerii. Spotkani pod koniec kampanii żołnierze radzieccy, którzy 17 września wkroczyli do Polski, zrobili na nim dobre wrażenie: zwrócił uwagę na zaskakujący stopień ich motoryzacji i dyscyplinę.

Grupa pancerna na zachodzie

Gdy zimą 1940 roku przyjęto plan Mansteina, zakładający główne uderzenie przez Ardeny, w marcu połączono dywizje pancerne i zmotoryzowane Grupy Armii A w jedno zgrupowanie, nazwane od nazwiska dowódcy grupą pancerną Kleista. Według wielu historyków wybór doświadczonego kawalerzysty, a nie któregoś z twórców broni pancernej, miał zapewnić, że ryzykowne natarcie poprowadzi człowiek ostrożny i posłuszny przełożonym. W skład grupy weszły XIX Korpus Heinza Guderiana, XLI Korpus Georga-Hansa Reinhardta i XIV Korpus zmotoryzowany, w sumie pięć dywizji pancernych i kilka zmotoryzowanych.

10 maja 1940 roku kolumny Kleista ruszyły przez Luksemburg i belgijskie Ardeny. 12 maja wieczorem stanęły nad Mozą, a 13 maja piechota Guderiana przeprawiła się przez rzekę pod Sedanem, a Reinhardta pod Monthermé. Kleist i Guderian spierali się przez cały czas. Kleist chciał uderzyć nieco dalej na zachód, pod Flize, i wolał krótki, zmasowany nalot przed szturmem zamiast całodziennych ataków lotnictwa, ale w obu sprawach przeważyło zdanie Guderiana. 15 maja Kleist dostał Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego. Tego samego wieczoru, gdy obrona francuska na zachód od Mozy się rozpadała, nakazał zatrzymać natarcie, bo obawiał się uderzenia w odsłonięte południowe skrzydło. 17 maja rano odebrał nieposłusznemu Guderianowi dowództwo, ale po mediacji gen. Lista Guderian wrócił do korpusu i ruszył dalej. 20 maja czołgi grupy Kleista doszły pod Abbeville do kanału La Manche.

Kleist miał też udział w jednej z najbardziej spornych decyzji kampanii. 23 maja meldował, że jego grupa po dwóch tygodniach marszu i walk straciła, licząc zniszczone i uszkodzone wozy, około połowy czołgów. Meldunek ten należał do argumentów, które skłoniły Rundstedta, a 24 maja Hitlera, do wstrzymania natarcia pancernego pod Dunkierką. Po wojnie Kleist mówił, że rozkaz zatrzymania uważał za błąd. W czerwcu, w drugiej części kampanii, jego grupa natarła z przyczółków nad Sommą, a po ciężkich walkach z francuskimi pozycjami opóźniającymi została przerzucona na wschód i doszła przez Burgundię aż do Lyonu. 19 lipca 1940 roku został generałem pułkownikiem.

Bałkany i Ukraina

W kwietniu 1941 roku grupa Kleista, przemianowana na 1 Grupę Pancerną, uderzyła na Jugosławię z terytorium Bułgarii, zdobyła Nisz, a 12 i 13 kwietnia jej czołówki doszły do Belgradu. W czerwcu, w operacji „Barbarossa”, znów walczyła w Grupie Armii „Południe” Rundstedta. Pod koniec czerwca na Wołyniu rozbiła w wielkiej bitwie pancernej radzieckie korpusy zmechanizowane, w sierpniu zamknęła wraz z piechotą kocioł pod Humaniem, a we wrześniu, idąc na północ na spotkanie grupy Guderiana, okrążyła wojska Frontu Południowo-Zachodniego na wschód od Kijowa. Bitwa o Kijów przyniosła Niemcom ponad pół miliona jeńców. W październiku grupę przemianowano na 1 Armię Pancerną. Pod Melitopolem rozbiła ona dwie radzieckie armie, a 21 listopada zdobyła Rostów nad Donem, ale już po tygodniu musiała go oddać. Było to pierwsze poważne wycofanie Wehrmachtu w tej wojnie i kosztowało stanowisko Rundstedta.

Kleist wyrażał się po wojnie o Armii Czerwonej z szacunkiem. Mówił, że jej żołnierze byli od początku pierwszorzędnymi wojownikami, a czołg T-34 najlepszym na świecie. W lutym 1942 roku dostał Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego, a w maju jego armia wraz z 6 Armią gen. Friedricha Paulusa okrążyła pod Charkowem radzieckie wojska, które same nacierały, i wzięła ponad 200 tysięcy jeńców. W tym samym roku Hitler podarował mu dotację w postaci ziemi wartej 567 tysięcy marek. Rozszerzono przy tym jego śląski majątek o grunty skonfiskowane wcześniej żydowskim właścicielom. Hojne dary miały zapewnić reżimowi lojalność najwyższych dowódców.

Kaukaz i odwołanie

Latem 1942 roku, w operacji „Fall Blau”, 1 Armia Pancerna Kleista była ostrzem Grupy Armii A, która miała zdobyć kaukaskie złoża ropy. W sierpniu zajęła Majkop, ale nigdy nie doszła do Groznego, a tym bardziej do Baku. 22 listopada 1942 roku, w dniach, gdy Armia Czerwona zamykała pierścień wokół 6 Armii pod Stalingradem, Kleist objął dowództwo Grupy Armii A, którą Hitler od września prowadził osobiście. Gdy radziecka ofensywa zagroziła odcięciem jego wojsk, w styczniu 1943 roku wycofał je z Kaukazu: 1 Armia Pancerna przeszła przez Rostów, a 17 Armia na przyczółek nad Kubaniem. 1 lutego 1943 roku, w dniach kapitulacji 6 Armii pod Stalingradem, został feldmarszałkiem.

Na zajętym Kaukazie Kleist, za radą dawnego attaché wojskowego w Moskwie gen. Ernsta Köstringa, starał się zjednać miejscową ludność. Werbował ochotników spośród Kozaków i narodów kaukaskich i, według części historyków, sprzeciwiał się przymusowemu wywozowi robotników do Rzeszy, co prowadziło do sporów z pełnomocnikiem do spraw siły roboczej Fritzem Sauckelem. Na tym obrazie „ludzkiego” okupanta, który kreślili jego obrońcy, są jednak głębokie rysy. Na obszarze podległym jego wojskom oddziały Einsatzgruppe D mordowały Żydów, jeńców i chorych, m.in. w Krasnodarze, gdzie używano samochodów-komór gazowych. W Nalczyku w listopadzie i grudniu 1942 roku zamordowano od 600 do 1000 Żydów, choć tamtejszych Żydów górskich oszczędzono po zabiegach miejscowych przywódców, w których Kleist, według niektórych historyków, im pomógł. Po wojnie zapewniał, że o masowych mordach słyszał tylko pogłoski.

W 1943 roku Grupa Armii A broniła się na przyczółku kubańskim, a potem na południowej Ukrainie, gdzie radzieckie natarcie odcięło Krym. Kleist kilkakrotnie spierał się z Hitlerem o odwrót. W marcu 1944 roku, gdy front na prawobrzeżnej Ukrainie się rozpadał, zapowiedział, że wycofa wojska do Besarabii nawet wbrew Hitlerowi. 30 marca 1944 roku Hitler wezwał go wraz z Erichem von Mansteinem do swojej kwatery w Obersalzbergu, wręczył obu Miecze do Krzyża Rycerskiego i obu odwołał. Kleist nie dostał już żadnego przydziału. Po zamachu 20 lipca 1944 roku gestapo na krótko go zatrzymało. Jego krewny Ewald von Kleist-Schmenzin, od lat związany z konspiracją przeciw Hitlerowi, został stracony 9 kwietnia 1945 roku. Sam feldmarszałek, choć utrzymywał kontakty z niektórymi spiskowcami, nie przyłączył się do nich.

Niewola i śmierć

Pod koniec kwietnia 1945 roku Kleista zatrzymali w bawarskim Mitterfels żołnierze amerykańscy. W 1946 roku zeznawał jako świadek w Norymberdze. We wrześniu 1946 roku Brytyjczycy wydali go Jugosławii, gdzie w 1948 roku sąd skazał go na 15 lat więzienia za zbrodnie wojenne popełnione w czasie inwazji w 1941 roku. Kleist zeznał wówczas, że bombardowanie Belgradu z 6 kwietnia 1941 roku miało charakter terrorystyczny i było osobistą zemstą Hitlera. Część historyków uważa jednak, że jego osobistej winy nie udowodniono, a proces miał w dużej mierze charakter polityczny.

W marcu 1949 roku Jugosławia przekazała go Związkowi Radzieckiemu. Kleist nie przyznał się do winy. 21 lutego 1952 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR skazało go na 25 lat pozbawienia wolności, m.in. za zbrodnie wojsk niemieckich w Kraju Krasnodarskim, gdzie według radzieckiego aktu oskarżenia zginęło ponad 61 tysięcy cywilów. Uznany za szczególnie niebezpiecznego przestępcę, trafił do więzienia we Włodzimierzu. Zmarł tam na niewydolność serca 13 listopada 1954 roku (część źródeł podaje 16 listopada), niespełna rok przed zwolnieniem ostatnich niemieckich jeńców po wizycie kanclerza Konrada Adenauera w Moskwie. Był najwyższym rangą żołnierzem niemieckim, który zmarł w radzieckiej niewoli. Pochowano go na cmentarzu przy więzieniu.

Ocena

Kleist nie był ani teoretykiem, ani entuzjastą broni pancernej i właśnie dlatego dostał w 1940 roku dowództwo nad najważniejszym zgrupowaniem Wehrmachtu. Jego ostrożność i spory z Guderianem sprawiły, że w powszechnej pamięci zwycięstwo nad Francją przypisano raczej podwładnym, którzy łamali jego rozkazy. Historycy zwracają jednak uwagę, że w latach 1941–1942 sam okazał się sprawnym dowódcą wielkich zgrupowań pancernych, a w styczniu 1943 roku uratował przed okrążeniem całą Grupę Armii A. Jego biografia jest zarazem typowa dla pruskiej arystokracji wojskowej: konserwatysta i monarchista, gardzący nazistami, przyjmował od Hitlera awanse i majątki i prowadził jego wojnę, także na obszarach, na których wojska i policja III Rzeszy dokonywały masowych zbrodni. Za tę wojnę zapłacił życiem w radzieckim więzieniu, jako jedyny z feldmarszałków Hitlera.