Gerd von Rundstedt

Gerd von Rundstedt był najstarszym wiekiem i stażem dowódcą armii Hitlera i jej najbardziej rozpoznawalną twarzą: wyprostowany, oschły pruski arystokrata, który mówił, że generałowie nie zajmują się polityką. We wrześniu 1939 roku dowodził Grupą Armii „Południe”, która zadała główne uderzenie na Polskę ze Śląska, Moraw i Słowacji. W maju 1940 roku jego Grupa Armii „A” przeszła przez Ardeny i rozcięła front aliancki we Francji, a w 1941 roku jego wojska zdobyły Ukrainę aż po Rostów nad Donem. Przez większość wojny był naczelnym dowódcą na Zachodzie, który nie zdołał odeprzeć lądowania aliantów w Normandii, a w grudniu 1944 roku jego nazwiskiem nazwano w prasie alianckiej ofensywę w Ardenach. Gardził nazistami, ale wiernie im służył, a jego nazwisko łączy się też z rozkazami, które usprawiedliwiały mordowanie Żydów, i z sądem honorowym, który wydał spiskowców z 20 lipca 1944 roku w ręce kata.

Pruski oficer

Urodził się 12 grudnia 1875 roku w Aschersleben w pruskiej Saksonii jako najstarszy syn oficera kawalerii. Rundstedtowie należeli do starej, choć niezamożnej szlachty z Altmarku, a niemal wszyscy mężczyźni w rodzinie od czasów Fryderyka Wielkiego służyli w armii pruskiej. Gerd przeszedł przez szkoły kadetów w Oranienstein i Groß-Lichterfelde, a w marcu 1892 roku wstąpił jako chorąży do 83 Pułku Piechoty w Kassel – miasto to uważał potem za swój dom. W 1893 roku został podporucznikiem. W latach 1903–1906 studiował w Akademii Wojennej w Berlinie, a w 1907 roku trafił do Wielkiego Sztabu Generalnego. W 1902 roku ożenił się z Luise von Götz. Ich jedyny syn, Hans Gerd, urodził się w 1903 roku.

I wojna światowa

W 1914 roku Rundstedt był oficerem operacyjnym 22 Rezerwowej Dywizji Piechoty w czasie marszu przez Belgię. Chory na płuca, pod koniec roku trafił do administracji wojskowej w Antwerpii, a w 1915 roku na front wschodni. Od września 1915 do listopada 1916 roku służył w sztabie niemieckiej administracji okupowanego Królestwa Polskiego w Warszawie, potem jako szef sztabu korpusu walczył w Karpatach przeciw Rosjanom, a w ostatnich miesiącach wojny był szefem sztabu korpusu w Alzacji. Wojnę skończył jako major, z opinią jednego z najlepszych oficerów sztabowych armii.

Republika weimarska

Po rewolucji Rundstedt pozostał w stutysięcznej Reichswehrze. Podczas puczu Kappa w marcu 1920 roku służył w sztabie okręgu wojskowego w Stuttgarcie i, jak większość dowództwa armii, nie poparł puczystów. Monarchistą był do końca życia, ale wyznawał zasadę, że oficer ma służyć każdemu rządowi i trzymać się z dala od polityki. Awansował szybko: w 1923 roku został pułkownikiem, w 1927 roku generałem majorem, w 1928 roku objął 2 Dywizję Kawalerii we Wrocławiu, a w styczniu 1932 roku 3 Dywizję i okręg wojskowy w Berlinie. 20 lipca 1932 roku kanclerz Franz von Papen odebrał władzę rządowi Prus, a Rundstedt jako pełnomocnik stanu wyjątkowego w Berlinie i Brandenburgii zapewnił temu zamachowi na legalny rząd największego kraju Rzeszy wsparcie wojska. W październiku 1932 roku został generałem piechoty i dowódcą 1 Grupy Wojsk w Berlinie.

W służbie III Rzeszy

Po dojściu Hitlera do władzy Rundstedt prywatnie nie krył niechęci do nowego reżimu, ale oświadczał, że nie zrobi nic, by mu się przeciwstawić. Bronił przy tym interesów korpusu oficerskiego. W 1934 roku przewodził grupie generałów, którzy nie dopuścili do mianowania szefem dowództwa wojsk lądowych gorliwego nazisty Waltera von Reichenaua, i stanowisko objął Werner von Fritsch. Po nocy długich noży zabiegał o rehabilitację zamordowanych generałów Kurta von Schleichera i Ferdinanda von Bredowa. Gdy w 1938 roku Fritsch padł ofiarą intrygi gestapo, Rundstedt bronił go przed Hitlerem, ale wyperswadował mu wyzwanie Himmlera na pojedynek. Wiedział o planach spiskowców wokół szefa sztabu generalnego Ludwiga Becka, którzy chcieli usunąć Hitlera, gdyby ten wywołał wojnę o Czechosłowację, ale odmówił udziału i nikomu ich nie zdradził. W 1938 roku, po układzie monachijskim, dowodził 2 Armią przy zajmowaniu Sudetów. 31 października 1938 roku, na własną prośbę, odszedł w stan spoczynku w stopniu generała pułkownika. Hitler mianował go honorowym szefem 18 Pułku Piechoty, a Rundstedt zobowiązał się wrócić do służby w razie wojny.

Kampania wrześniowa

Wrócił już wiosną 1939 roku. Na czele tajnego „sztabu roboczego Rundstedt”, z szefem sztabu Erichem von Mansteinem i oficerem operacyjnym Güntherem Blumentrittem, przygotowywał południową część planu „Fall Weiss”. 25 sierpnia jego sztab przejął dowództwo nad Grupą Armii „Południe”: 8 Armią gen. Johannesa Blaskowitza, 10 Armią gen. Waltera von Reichenaua i 14 Armią gen. Wilhelma Lista. Była to najsilniejsza część wojsk skierowanych przeciw Polsce, licząca około 880 tysięcy żołnierzy i większość dywizji pancernych. Miała rozbić polskie armie w zachodniej i południowej Polsce i dojść do Warszawy, zanim zdążą się wycofać za Wisłę.

Wojska Rundstedta 6 września zajęły Kraków, a 8 września czołgi Reichenaua stanęły na rogatkach Warszawy, gdzie jednak odparto je ze stratami. Wkrótce potem na rozciągnięte północne skrzydło 8 Armii uderzyły znad Bzury armie „Poznań” i „Pomorze”. Rundstedt i Manstein przejęli kierowanie bitwą, ściągnęli siły z innych kierunków i do 18–19 września rozbili Polaków w największej bitwie kampanii. Armia Lista doszła tymczasem pod Lwów. Warszawa, oblegana i bombardowana, skapitulowała 28 września. Od pierwszych dni kampanii żołnierze Wehrmachtu i oddziały SS rozstrzeliwali jeńców i cywilów, a za wojskiem szły Einsatzgruppen, mordujące polską inteligencję i Żydów. W pasie 14 Armii grupa operacyjna SS Udo von Woyrscha spaliła m.in. synagogę z ludźmi w Dynowie. Rundstedt, po skargach oficerów, nakazał jej opuszczenie swojego obszaru, a wraz z Blaskowitzem skarżył się szefowi sztabu generalnego Franzowi Halderowi na pobłażanie takim czynom. Jako dowódca grupy armii ponosił jednak odpowiedzialność za zachowanie swoich wojsk.

3 października Rundstedt objął dowództwo Wschodu (Oberbefehlshaber Ost), któremu podlegały wszystkie wojska okupacyjne w Polsce, z siedzibą w Spale. Pełnił je tylko do 20 października. Wojskowa administracja okupowanych ziem trwała do 26 października, gdy władzę przejęli cywilni namiestnicy.

Ardeny i Dunkierka

Pod koniec października 1939 roku jego sztab, przemianowany na Grupę Armii „A”, przeniósł się do Koblencji. To z inspiracji Rundstedta Manstein opracował plan uderzenia czołgami przez Ardeny, który – po długim oporze dowództwa wojsk lądowych – stał się podstawą ofensywy na zachodzie. 10 maja 1940 roku dywizje pancerne Grupy Armii „A” ruszyły przez Luksemburg i belgijskie Ardeny, 13 maja przekroczyły Mozę pod Sedanem, a 20 maja doszły do kanału La Manche, odcinając w Belgii i północnej Francji najlepsze armie alianckie. 24 maja Hitler, za radą Rundstedta i dowódcy grupy pancernej Ewalda von Kleista, zatrzymał czołgi przed Dunkierką. Po wojnie Rundstedt nazywał ten rozkaz „niewiarygodnym błędem” Hitlera, ale jego biograf przyznaje, że impuls do wstrzymania natarcia wyszedł od niego samego. Postój pozwolił Brytyjczykom ewakuować z Dunkierki ponad 330 tysięcy żołnierzy. 19 lipca 1940 roku Rundstedt został feldmarszałkiem. Jesienią przygotowywał nigdy niezrealizowany desant na Wielką Brytanię, a od października 1940 do kwietnia 1941 roku był naczelnym dowódcą na Zachodzie.

Wojna z ZSRR

W operacji „Barbarossa” Rundstedt dowodził Grupą Armii „Południe”, która miała zdobyć Ukrainę. Po ciężkich bitwach pancernych na Wołyniu jego wojska okrążyły armie radzieckie pod Humaniem, a we wrześniu, wspólnie z siłami Guderiana skierowanymi z Grupy Armii „Środek” Fedora von Bocka, zamknęły pod Kijowem jeden z największych kotłów w historii wojen. W jego pasie działały Einsatzgruppen C i D. 29–30 września 1941 roku w wąwozie Babi Jar zamordowano ponad 33 tysiące kijowskich Żydów, przy współpracy oficerów 6 Armii. 10 października jej dowódca Reichenau wydał rozkaz o „postępowaniu wojsk na Wschodzie”, w którym mówił o „surowej, lecz sprawiedliwej pokucie” żydowskich „podludzi”. Rundstedt rozesłał go swoim dowódcom z adnotacją, że w pełni się z nim zgadza. W listopadzie jego wojska zdobyły Rostów nad Donem, ale pod naporem kontrofensywy radzieckiej Rundstedt wycofał je wbrew woli Hitlera. 1 grudnia 1941 roku został odwołany, jako pierwszy z wielu generałów zdymisjonowanych tej zimy. Kilka dni później dostał od Hitlera na urodziny czek na 250 tysięcy marek. Długo go nie realizował, ale ostatecznie przyjął.

Obrona Zachodu

W marcu 1942 roku Hitler znów mianował go naczelnym dowódcą na Zachodzie, z siedzibą w Saint-Germain pod Paryżem. Rundstedt odpowiadał za obronę wybrzeży od Holandii po Pireneje i budowę Wału Atlantyckiego, choć sam nie wierzył w jego wartość. W 1942 roku Hitler wydał rozkaz o rozstrzeliwaniu wziętych do niewoli alianckich komandosów. Rundstedt nie wydawał rozkazów egzekucji, ale jako dowódca na Zachodzie był potem za nie obwiniany. W 1944 roku spierał się z Erwinem Rommlem o rozmieszczenie dywizji pancernych, a Hitler, rozstrzygając spór kompromisem, zatrzymał je w swojej dyspozycji. Po lądowaniu w Normandii 6 czerwca 1944 roku nie udało się zepchnąć aliantów do morza. 1 lipca, według relacji Blumentritta, Rundstedt na pytanie szefa OKW Wilhelma Keitla, co robić, odpowiedział: „Zawrzyjcie pokój, głupcy!”. Następnego dnia został odwołany.

Po zamachu z 20 lipca 1944 roku Rundstedt, który o spiskach wiedział od lat, przewodniczył „sądowi honorowemu” wojsk lądowych. Sąd wydalał z armii oficerów podejrzanych o udział w spisku, by można ich było postawić przed nazistowskim Trybunałem Ludowym zamiast przed sądem wojskowym. Wielu z nich skazano na śmierć. W październiku Rundstedt wygłosił mowę na państwowym pogrzebie Rommla, choć ten został zmuszony przez reżim do samobójstwa. We wrześniu 1944 roku po raz trzeci objął dowództwo na Zachodzie. W grudniu formalnie dowodził ofensywą w Ardenach, zaplanowaną przez Hitlera, w której sukces sam nie wierzył. W marcu 1945 roku, po utracie mostu na Renie pod Remagen, został odwołany po raz ostatni.

Niewola i ostatnie lata

Na początku maja 1945 roku Amerykanie wzięli go do niewoli w Bad Tölz. Na procesie w Norymberdze zeznawał jako świadek obrony naczelnego dowództwa i twierdził, że armia była przeciwna rozkazowi o komisarzach, który „po prostu nie był wykonywany” – co było nieprawdą. Brytyjczycy zamierzali go sądzić za zbrodnie wojenne, w tym za udział w mordowaniu jeńców, zakładników i Żydów. W styczniu 1949 roku postawiono mu zarzuty, ale lekarze uznali, że stary i schorowany feldmarszałek nie przetrzyma procesu. W maju 1949 roku zwolniono go bez sądu. Zmarł 24 lutego 1953 roku w Hanowerze.

Znaczenie

Rundstedt dowodził na kluczowych odcinkach w trzech największych zwycięstwach Hitlera: w Polsce, we Francji i na Ukrainie. Jego Grupa Armii „Południe” zadała we wrześniu 1939 roku główne uderzenie i rozbiła najważniejsze siły polskie nad Bzurą, a Grupa Armii „A” rok później wykonała manewr, który przesądził o klęsce Francji. Po wojnie wspierany przez brytyjskich publicystów obraz „ostatniego Prusaka”, apolitycznego żołnierza, który tylko wykonywał rozkazy, długo przesłaniał to, co pokazują dokumenty: Rundstedt wiedział o zbrodniach popełnianych na terenach podległych jego wojskom, w Polsce protestował przeciw nim tylko połowicznie, a w 1941 roku jawnie poparł rozkaz usprawiedliwiający mordowanie Żydów. Jego kariera jest przykładem, jak tradycyjna elita oficerska, przekonana o własnej niezależności od polityki, stała się narzędziem wojny napastniczej i ludobójstwa.