Bitwa o Kijów (1941)

Bitwa o Kijów była największą bitwą okrążającą w dziejach wojen. Przez ponad dwa i pół miesiąca latem 1941 roku radziecki Front Południowo-Zachodni gen. płk. Michaiła Kirponosa bronił stolicy radzieckiej Ukrainy i linii Dniepru. W lipcu, w pierwszych tygodniach po napaści Niemiec na ZSRR, niemieckie dywizje pancerne doszły na kilkanaście kilometrów od miasta, ale nie zdołały go zdobyć z marszu. W sierpniu Grupa Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta rozbiła radzieckie armie pod Humaniem i wyszła nad Dniepr na całej jego długości od Kijowa po Morze Czarne, a wojska Kirponosa, wciąż trzymające się wokół Kijowa, znalazły się w ogromnym występie. Wtedy Adolf Hitler, wbrew swoim generałom, którzy chcieli iść na Moskwę, skierował na południe, na tyły tego występu, grupę pancerną gen. płk. Heinza Guderiana. Od południa, z przyczółka pod Krzemieńczugiem, wyszła jej naprzeciw grupa pancerna gen. płk. Ewalda von Kleista.

Józef Stalin do ostatniej chwili nie pozwalał opuścić Kijowa. Odwołał szefa sztabu generalnego, który radził porzucić miasto, i dowódcę kierunku południowo-zachodniego marsz. Siemiona Budionnego, który prosił o zgodę na odwrót. 15–16 września kleszcze Guderiana i Kleista spotkały się pod Łochwicą, około 200 kilometrów na wschód od Kijowa, i w kotle znalazły się cztery radzieckie armie wraz ze sztabem frontu. 19 września Niemcy weszli do Kijowa, 20 września Kirponos zginął, próbując wyrwać się z okrążenia, a do 26 września walki w kotle wygasły. Niemcy ogłosili wzięcie 665 tysięcy jeńców. Był to największy pojedynczy sukces Wehrmachtu na wschodzie – i zarazem dwa miesiące, których jesienią zabrakło mu pod Moskwą.

Nazwa i daty

W Niemczech mówiono o bitwie kotłowej pod Kijowem (Kesselschlacht bei Kiew), w historiografii radzieckiej i rosyjskiej – o kijowskiej strategicznej operacji obronnej, w skład której wchodzą operacje obronne pod Korosteniem, na przedpolach Kijowa, pod Humaniem oraz operacja kijowsko-przyłucka z września. Wiele opracowań zachodnich, a także polska Wikipedia, ogranicza bitwę do kotła, czyli do okresu od drugiej połowy sierpnia, gdy Guderian skręcił na południe, do 26 września. Rosyjskie zestawienia przyjmują ramy od 7 lipca do 26 września 1941 roku: 7 lipca, po zakończeniu przygranicznych walk na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, wojska Frontu Południowo-Zachodniego cofały się na starą granicę sprzed 1939 roku, a niemiecka 11 Dywizja Pancerna weszła do Berdyczowa i przerwała umocnienia tak zwanej linii Stalina. 26 września ustały ostatnie zorganizowane walki w okrążeniu, a radzieckie dowództwo zaniechało dalszych prób przyjścia okrążonym z pomocą.

Trafniejsze są szersze ramy, od 7 lipca do 26 września, bo tylko w nich widać całą bitwę: obronę samego Kijowa, która trwała ponad dwa miesiące, i okrążenie, które było jej tragicznym zakończeniem. Pole walki obejmowało środkową Ukrainę po obu stronach Dniepru, na szerokości około 300 kilometrów, a wojska radzieckie cofnęły się w tym czasie o około 600 kilometrów.

Różnią się też daty poszczególnych epizodów, przede wszystkim zamknięcia kotła. Wieczorem 14 września pierwsze małe grupy obu niemieckich kleszczy nawiązały kontakt, 15 września według niemieckich i rosyjskich opracowań połączyły się czołówki 3 Dywizji Pancernej gen. por. Waltera Modela z północy i 16 Dywizji Pancernej gen. mjr. Hansa-Valentina Hubego z południa, a 16 września pierścień był już ciągły. Dlatego za datę zamknięcia kotła można uznać 15–16 września.

Tło

Front Południowo-Zachodni po klęskach czerwca

Dyrektywa nr 21 z grudnia 1940 roku kierowała Grupę Armii „Południe” na Kijów i Ukrainę na zachód od Dniepru. Ukraina była dla Hitlera spichlerzem i zapleczem przemysłowym ZSRR, a Kijów – trzecim co do wielkości miastem kraju, stolicą republiki i węzłem dróg i kolei nad Dnieprem. Rundstedt miał 6 Armię feldmarsz. Waltera von Reichenaua, 17 Armię gen. Carla-Heinricha von Stülpnagla, 1 Grupę Pancerną Kleista, a w Rumunii 11 Armię oraz sojusznicze wojska rumuńskie, węgierskie i słowackie, a od sierpnia także włoskie.

Naprzeciw stał najsilniejszy z radzieckich frontów. Kijowski Specjalny Okręg Wojskowy, który Kirponos objął w styczniu 1941 roku, w dniu napaści przemianowano na Front Południowo-Zachodni. Liczył według różnych obliczeń 860–900 tysięcy żołnierzy i kilka tysięcy czołgów, w tym znaczną część nowoczesnych T-34 i KW Armii Czerwonej. Moskwa spodziewała się bowiem, że główne niemieckie uderzenie pójdzie właśnie na Ukrainę. Kirponos, jeszcze w 1939 roku komendant szkoły piechoty w Kazaniu, zrobił błyskawiczną karierę po wielkiej czystce, która wyniszczyła kadrę dowódczą armii. W wojnie zimowej dowodził 70 Dywizją Strzelecką, która w marcu 1940 roku przeszła po lodzie Zatoki Fińskiej na tyły Wyborga, i dostał za to tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. W ciągu niespełna półtora roku przeszedł od dywizji do najważniejszego okręgu wojskowego w kraju, ale frontem nigdy wcześniej nie dowodził.

W ostatnich dniach czerwca Kirponos rzucił korpusy zmechanizowane do kontrataku na Wołyniu. W bitwie w rejonie Dubno – Łuck – Brody, największej bitwie pancernej pierwszych tygodni wojny, radzieckie czołgi opóźniły marsz Kleista o tydzień, ale same zostały w większości stracone, bez rozpoznania, łączności i osłony lotniczej. 30 czerwca Niemcy zajęli Lwów, a Stawka nakazała Kirponosowi wycofać się do 9 lipca na umocnienia starej granicy pod Korosteniem, Nowogrodem Wołyńskim (Zwiahel) i Latyczowem. Odwrót się spóźnił. 7 lipca niemiecka 11 Dywizja Pancerna była w Berdyczowie, a między radziecką 5 Armią gen. mjr. Michaiła Potapowa na północy a 6 Armią na południu otworzyła się szeroka luka, prowadząca szosą przez Żytomierz prosto na Kijów. 3 lipca Stalin w przemówieniu radiowym wezwał do obrony każdej piędzi ziemi i do niszczenia wszystkiego, czego nie da się ewakuować.

Kijowski Rejon Umocniony

Miasto osłaniał od zachodu Kijowski Rejon Umocniony, budowany od 1929 roku jako część umocnień starej granicy. Na froncie około 85 kilometrów, od Dniepru na północ od miasta, wzdłuż rzeki Irpień, po Dniepr na południu, ciągnął się pas schronów bojowych o głębokości od jednego do kilku kilometrów. Po przesunięciu granicy na zachód w 1939 roku umocnienia częściowo rozbrojono, a w czerwcu 1941 roku na gwałt obsadzano je na nowo. Mieszkańcy kopali rowy przeciwpancerne i budowali nowe linie obrony; według radzieckich danych pracowało przy tym codziennie ponad 160 tysięcy ludzi. Powstawały oddziały pospolitego ruszenia (opołczenia) i bataliony niszczycielskie, w których według radzieckich obliczeń znalazło się kilkadziesiąt tysięcy kijowian. Z miasta wywożono na wschód fabryki, urzędy i część ludności. Za obronę odpowiadał z ramienia partii członek Rady Wojennej frontu, pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy Nikita Chruszczow.

Przebieg bitwy

Pod Kijowem w lipcu

Luką między radzieckimi armiami poszedł III Korpus Zmotoryzowany gen. Eberharda von Mackensena z grupy Kleista. 8–9 lipca Niemcy zajęli Żytomierz, a 11 lipca rozpoznanie 13 Dywizji Pancernej stanęło nad Irpieniem, niespełna 20 kilometrów od Kijowa. W mieście wybuchła panika, ale garnizon – według zachodnich opracowań kilka dywizji strzeleckich, brygada powietrznodesantowa, oddziały NKWD, podchorążowie szkół wojskowych i blisko 30 tysięcy ludzi z pospolitego ruszenia – obsadził umocnienia.

O szturmie z marszu rozstrzygało najwyższe dowództwo. Rundstedt i Reichenau byli początkowo za, ale Hitler obawiał się, że czołgi wykrwawią się w walkach ulicznych. W nocy z 9 na 10 lipca szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. płk Franz Halder zakazał w jego imieniu używać dywizji pancernych przeciw miastu inaczej niż do rozpoznania i osłony. Ważniejsze było okrążenie radzieckich armii na zachód od Dniepru.

Zarazem Kirponos, wykonując rozkazy Stawki, uderzył na skrzydła niemieckiego klina. Od 10–11 lipca 5 Armia Potapowa, z resztkami trzech korpusów zmechanizowanych, atakowała z rejonu Korostenia na południe, przez szosę żytomierską, a od południa uderzała 26 Armia gen. por. Fiodora Kostienki. Kontrataki kosztowały resztę radzieckich czołgów – w trzech korpusach zmechanizowanych 5 Armii zostało ich kilkadziesiąt – ale związały niemiecką 6 Armię, którą Rundstedt musiał rozciągnąć na północ przeciw 5 Armii. Wojska Potapowa, opierające się o bagna Polesia, pozostawały przez całe lato cierniem w lewym skrzydle Grupy Armii „Południe” i w prawym Grupy Armii „Środek”.

10 lipca Stalin utworzył dowództwo kierunku południowo-zachodniego pod Budionnym, któremu podporządkowano Front Południowo-Zachodni i Front Południowy. Ważne decyzje i tak zapadały w Moskwie.

Humań i wyjście nad Dniepr

W drugiej połowie lipca główne siły Kleista skręciły na południowy wschód. Niemiecka 17 Armia przełamała front pod Winnicą, a grupa pancerna przez Białą Cerkiew obeszła od wschodu radzieckie 6 i 12 Armię, które cofały się z Galicji i Podola. Stawka przekazała je 25 lipca Frontowi Południowemu i długo nie pozwalała im ustąpić na południowy wschód. 2–3 sierpnia pierścień zamknął się w rejonie Humania. Do 8 sierpnia Niemcy rozbili w kotle około 20 dywizji i według własnych danych wzięli 103 tysiące jeńców, w tym obu dowódców armii, gen. por. Iwana Muzyczenkę i gen. mjr. Pawła Poniedielina.

Klęska pod Humaniem otworzyła Rundstedtowi drogę nad dolny Dniepr. W drugiej połowie sierpnia jego wojska zajęły Mikołajów i Chersoń, a pod Krzemieńczugiem, w Dniepropetrowsku i pod Berysławiem uchwyciły przyczółki na lewym brzegu. Front Południowo-Zachodni stał teraz wzdłuż Dniepru od Kijowa po Czerkasy i trzymał na prawym brzegu tylko sam Kijów z jego umocnieniami. Na północy jego 5 Armia i armie sąsiedniego Frontu Centralnego broniły Polesia i rejonu Homla. Cały radziecki front tworzył coraz głębszy występ, wysunięty na zachód między dwiema niemieckimi grupami armii.

Kijów się broni

Pod koniec lipca radzieckie dowództwo zrozumiało, jak groźne jest położenie frontu. 29 lipca szef sztabu generalnego gen. armii Gieorgij Żukow – jak sam wspominał – przedstawił Stalinowi ocenę, że najsłabszym punktem radzieckiej obrony jest styk z Grupą Armii „Środek” w rejonie Homla i że Niemcy mogą uderzyć stamtąd na tyły Frontu Południowo-Zachodniego. Zaproponował wycofanie wojsk za Dniepr. Na pytanie, co z Kijowem, odpowiedział, że trzeba będzie go oddać. Stalin nazwał to bzdurą i Żukow stracił stanowisko (formalnie 30 lipca) na rzecz marsz. Borisa Szaposznikowa i objął Front Rezerwowy. Kijów miał być broniony jak Leningrad, za wszelką cenę.

Tymczasem do bezpośredniej obrony miasta utworzono 37 Armię gen. mjr. Andrieja Własowa, który objął ją na początku sierpnia. Na przełomie lipca i sierpnia piechota niemieckiej 6 Armii, której Reichenau kazał wreszcie zdobyć Kijów, uderzyła na umocnienia od zachodu i południa. Na początku sierpnia Niemcy wdarli się w południowy sektor obrony, w lasy i przedmieścia na południowym skraju miasta, kilka kilometrów od centrum, a radzieckie schrony walczyły w okrążeniu. 7–8 sierpnia Kirponos rzucił do kontrataku świeże siły, wśród nich 5 Brygadę Powietrznodesantową płk. Aleksandra Rodimcewa. Do połowy sierpnia linia obrony została odtworzona. Według rosyjskich opracowań same walki o Kijowski Rejon Umocniony kosztowały Armię Czerwoną około 48 tysięcy, a Wehrmacht około 14 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.

Natarcie wstrzymał w końcu sam Hitler. Uzupełnienie jego dyrektywy nr 34 z 12 sierpnia zakazywało szturmu: Kijów miał zostać zniszczony bombami zapalającymi i ogniem artylerii, gdy tylko znajdzie się na to dość środków. Front pod miastem zamarł na ponad miesiąc. Na północy natomiast niemiecka 6 Armia i nadchodząca od Homla 2 Armia gen. płk. Maximiliana von Weichsa spychały 5 Armię Potapowa. 8 sierpnia Niemcy zajęli Korosteń, a 19 sierpnia Stawka pozwoliła 5 Armii wycofać się za Dniepr. Odwrót był pośpieszny i 23 sierpnia oddział niemieckiej 11 Dywizji Pancernej zdobył nieuszkodzony długi drewniany most na Dnieprze pod Okuninowem, kilkadziesiąt kilometrów na północ od Kijowa. Radzieckie samoloty szturmowe wkrótce go spaliły, odcinając na kilka dni Niemców, którzy zdążyli przejść rzekę, ale przyczółka nie zdołały zlikwidować ani radzieckie dywizje, ani Dnieprzańska Flotylla Wojenna. Kijów był zagrożony teraz również od północy.

Zwrot Guderiana

Najgroźniejsze przyszło jednak z innej strony. W niemieckim dowództwie od tygodni trwał spór o dalszy kierunek. Halder, dowódca Grupy Armii „Środek” feldmarsz. Fedor von Bock i naczelny dowódca wojsk lądowych feldmarsz. Walther von Brauchitsch chcieli całą siłą iść na Moskwę. Hitler uważał, że ważniejsze są Ukraina, Zagłębie Donieckie i Krym. 21 sierpnia rozstrzygnął spór rozkazem: 2 Grupa Pancerna Guderiana i 2 Armia Weichsa miały skręcić na południe, na tyły Frontu Południowo-Zachodniego, i razem z Grupą Armii „Południe” zniszczyć go na wschód od Dniepru. 23 sierpnia Guderian, wysłany przez Bocka i Haldera do kwatery Hitlera, by bronić natarcia na Moskwę, dał się przekonać i wrócił z rozkazem, który zaczął wykonywać z całą energią.

25 sierpnia czołgi Guderiana ruszyły z rejonu Staroduba na południe, a 26 sierpnia 3 Dywizja Pancerna Modela zdobyła nieuszkodzony, długi na kilkaset metrów most na Desnie pod Nowogrodem Siewierskim. Na drodze stał nowo utworzony Front Briański gen. por. Andrieja Jeriomienki, który obiecał Stalinowi rozbić „łajdaka Guderiana”. Stawka wierzyła, że Guderian idzie na Briańsk i dalej na Moskwę od południowego zachodu, a jego zwrot na Ukrainę brała za manewr. Kontrataki Jeriomienki na przełomie sierpnia i września i ponad cztery tysiące lotów radzieckich samolotów przeciw niemieckim kolumnom w dniach 29 sierpnia – 4 września opóźniły Niemców o kilka dni, ale ich nie zatrzymały. Słabą 40 Armię gen. mjr. Kuźmy Podłasa, utworzoną w połowie sierpnia, by zamknąć Guderianowi drogę na południe, niemieckie dywizje pancerne odrzuciły na wschód. 21 Armia, cofająca się spod Homla, została rozcięta i zepchnięta w głąb rodzącego się kotła.

Na początku września niemieckie czołgi przeszły rzekę Sejm i zbliżyły się do Konotopu. 7 września Kirponos poprosił o zgodę na wycofanie wojsk z północnego skrzydła za Desnę, a Budionny – o odwody albo pozwolenie na odwrót. Stawka zgodziła się tylko na cofnięcie 5 Armii i prawego skrzydła 37 Armii za Desnę, frontem na północ. 8–9 września niemiecka 2 Armia zajęła Czernihów, a 10 września 3 Dywizja Pancerna Modela weszła do Romnów, daleko na tyłach Frontu Południowo-Zachodniego.

Kleszcze się zamykają

Drugie ramię kleszczy przygotowywała Grupa Armii „Południe”. 31 sierpnia niemiecka 17 Armia uchwyciła przyczółek na lewym brzegu Dniepru pod Dieriwką, na południe od Krzemieńczuga, i w pierwszych dniach września rozszerzyła go, odpierając kontrataki słabej radzieckiej 38 Armii gen. mjr. Nikołaja Fieklenki. 8 września, na naradzie w kwaterze Rundstedta z udziałem Brauchitscha i Haldera, postanowiono, że z przyczółka pójdzie na północ nie piechota, lecz grupa pancerna Kleista, ku Łubniom i Romnom, na spotkanie Guderiana. 11 września przez Dniepr przeszła 16 Dywizja Pancerna Hubego, a 12 września XLVIII Korpus Zmotoryzowany gen. Wernera Kempfa uderzył na północ, przez rozmokłe drogi, na tyły Frontu Południowo-Zachodniego. Rozbił stojące na jego drodze dywizje 38 Armii i w ciągu dwóch dni doszedł do Chorolu.

W Moskwie decydowała się tymczasem polityka. 11 września Budionny zatelegrafował do Stalina, że tylko silne odwody mogą zapobiec okrążeniu frontu, a jeśli ich nie ma, trzeba natychmiast wycofać wojska na wschód, nad rzekę Pseł. Tego samego dnia Stalin rozmawiał przez dalekopis z Kirponosem. Dowódca frontu zapewnił, że nie myśli o odwrocie, ale poprosił o posiłki. Stalin zakazał opuszczać Kijów i wysadzać mosty bez zgody Stawki. 12 września Budionny został odwołany, a dowództwo kierunku objął marsz. Siemion Timoszenko, który 13 września przybył do sztabu w Połtawie. Część opracowań podaje datę odwołania Budionnego jako 11 lub 13 września.

13 września niewielka grupa bojowa 3 Dywizji Pancernej – kilka czołgów, samochody pancerne i parę dział – zajęła Łochwicę i jej most na Suli. 14 września czołówki Kleista doszły do Łubni, gdzie natrafiły na zacięty opór oddziałów NKWD. Wczesnym rankiem 14 września szef sztabu frontu gen. mjr Wasilij Tupikow wysłał Szaposznikowi depeszę: „Początek znanej wam katastrofy – sprawa kilku dni”. Szaposznikow odpowiedział, że to panika, i zażądał wykonania rozkazu Stalina z 11 września. Wieczorem 14 września małe oddziały obu niemieckich kleszczy nawiązały pierwszy kontakt w rejonie Łubni, 15 września połączyły się czołówki dywizji Modela i Hubego, a 16 września pierścień był już ciągły. Na wschód od Kijowa, na obszarze około 20 tysięcy kilometrów kwadratowych, znalazły się 5, 21, 26 i 37 Armia oraz sztab Frontu Południowo-Zachodniego.

Upadek Kijowa i zagłada frontu

16 września Timoszenko wysłał do sztabu frontu w Pyriatynie szefa oddziału operacyjnego gen. mjr. Iwana Bagramiana z ustnym rozkazem: zostawić Kijów i przebijać się nad Pseł. Pisemnego rozkazu nie dał, a Kirponos, pamiętając zakaz Stalina, nie chciał działać bez potwierdzenia z Moskwy i 17 września rano o nie poprosił. Wieczorem, zanim nadeszła odpowiedź, sam rozkazał armiom przebijać się na wschód. W nocy na 18 września Szaposznikow przekazał zgodę Stawki, ale tylko na opuszczenie Kijowa. 37 Armia wycofała się z miasta w nocy z 18 na 19 września, wysadzając za sobą mosty na Dnieprze. 19 września do Kijowa weszły dywizje niemieckiego XXIX Korpusu z 6 Armii.

Planowe wyjście z kotła już się nie udało. Okrążone wojska, bez łączności, paliwa i amunicji, pod nieustannymi nalotami Luftwaffe, która miała całkowite panowanie w powietrzu, przebijały się kolumnami i małymi grupami. Z zewnątrz pod Romnami uderzał 2 Korpus Kawalerii i radzieckie brygady pancerne. 18 września doszły na kilometr od miasta, w którym stał sztab Guderiana, ale zostały odparte. 19 września rozpadł się na kilka części: wokół Boryspola, gdzie walczyła 37 Armia, pod Orżycią, gdzie została 26 Armia, i między Pyriatynem a Łochwicą, gdzie szły resztki 5 i 21 Armii ze sztabem frontu.

20 września kolumna sztabów Frontu Południowo-Zachodniego i 5 Armii, licząca około tysiąca ludzi, w tym kilkuset oficerów, natknęła się pod chutorem Drukowszczyna, około 15 kilometrów na południowy zachód od Łochwicy, na niemiecką 3 Dywizję Pancerną. Resztki kolumny schroniły się w uroczysku Szumiejkowo i broniły się tam przez kilka godzin. Kirponos został ranny w nogę, a niedługo potem zginął od odłamka pocisku moździerzowego. Zginęli też członek Rady Wojennej frontu, drugi sekretarz Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy Michaił Burmistienko, i gen. Tupikow. Ciężko ranny Potapow dostał się do niewoli. Grupy 37 Armii broniły się do 21–23 września, grupa pyriatyńska do 25 września, a ostatnie oddziały 26 Armii pod Orżycią do 26 września. Z kotła wyszło według rosyjskich danych do początku października tylko około 15 tysięcy ludzi, wśród nich Kostienko, Własow, dowódca 21 Armii gen. por. Wasilij Kuzniecow i Bagramian.

Straty

Według niemieckich danych do 26 września wzięto pod Kijowem około 665 tysięcy jeńców oraz zdobyto lub zniszczono 884 czołgi i ponad 3 tysiące dział. Badacze uważają tę liczbę za zawyżoną: obejmowała także pojmanych przez wiele tygodni na całym obszarze walk, żołnierzy tyłów i ludzi z pospolitego ruszenia, a według części historyków także cywilnych mężczyzn w wieku poborowym. Według zestawień rosyjskiego Sztabu Generalnego, opracowanych przez zespół gen. płk. Grigorija Kriwoszejewa, Front Południowo-Zachodni stracił w kijowskiej operacji obronnej od 7 lipca do 26 września 700 544 ludzi, w tym 616 304 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz 84 240 rannych i chorych. Na 1 września front liczył około 760 tysięcy żołnierzy, a w kotle znalazło się według tych samych danych około 452 tysięcy. Pięć armii, 5, 21, 26, 37 i 38, w sumie 43 dywizje, przestało istnieć, a 40 Armia została ciężko rozbita. Klęska przewyższała nawet rozbicie Frontu Zachodniego pod Białymstokiem i Mińskiem, a Front Południowo-Zachodni trzeba było tworzyć od nowa.

Straty niemieckie były wielokrotnie mniejsze, ale wysokie. Dokładnych zestawień dla samej bitwy nie ma, bo niemieckie meldunki sanitarne obejmowały całe grupy armii, a w tym samym czasie toczyły się walki na innych odcinkach. Najciężej ucierpiały piechota 6 Armii i dywizje pancerne, które walczyły od czerwca niemal bez przerwy.

Okupacja i zbrodnie

Dla jeńców spod Kijowa niewola oznaczała najczęściej śmierć. Kolumny wycieńczonych ludzi pędzono pieszo do obozów przejściowych, w których trzymano ich pod gołym niebem, prawie bez jedzenia i wody. Komisarzy politycznych i Żydów wydzielano i rozstrzeliwano. Część jeńców narodowości ukraińskiej Niemcy jesienią 1941 roku zwolnili do domów, ale dziesiątki tysięcy innych zmarły do wiosny 1942 roku z głodu, chorób i zimna, jak większość z ponad trzech milionów jeńców radzieckich wziętych w 1941 roku.

Kijów, który miał być zrównany z ziemią, przeszedł w ręce niemieckie niemal nietknięty, bo w samym mieście nie walczono. Radzieccy saperzy zostawili w nim jednak zaminowane budynki, a ładunki części min odpalano drogą radiową. 24 września wybuchy zniszczyły gmachy przy głównej ulicy miasta, Chreszczatyku, gdzie zainstalowały się niemieckie urzędy wojskowe. Pożar trawił centrum przez kilka dni, zginęło w nim wielu Niemców i mieszkańców, a tysiące ludzi straciły dach nad głową. Choć ładunki podłożyli radzieccy saperzy i NKWD, niemieckie władze obarczyły winą Żydów i uczyniły z wybuchów pretekst do zbrodni. 29–30 września Sonderkommando 4a z Einsatzgruppe C, z pomocą batalionów policji i ukraińskiej policji pomocniczej, rozstrzelało w wąwozie Babi Jar według własnego meldunku 33 771 kijowskich Żydów. Była to jedna z największych pojedynczych masakr Zagłady. Miasto, objęte niemieckim planem głodowym, przeżyło potem dwa lata okupacji, terroru i niedoboru żywności.

Znaczenie

Pod względem liczby okrążonych i wziętych do niewoli żołnierzy bitwa o Kijów nie ma sobie równych w historii wojen i była największym zwycięstwem operacji „Barbarossa”. Wehrmacht rozbił najsilniejszy radziecki front, zdobył stolicę Ukrainy i otworzył sobie drogę na wschodnią Ukrainę, nad Morze Azowskie, do Zagłębia Donieckiego i Charkowa, który padł 24 października, oraz na Krym. W Niemczech zwycięstwo umocniło przekonanie, że Armia Czerwona jest na skraju załamania i że Moskwę da się zdobyć jeszcze przed zimą. Hitler, pod wrażeniem kijowskich min, zakazał potem wojskom wchodzić do wielkich miast, w tym Moskwy i Leningradu, i kazał je otaczać i niszczyć ogniem artylerii i z powietrza.

Zarazem bitwa kosztowała Niemców czas. Grupa pancerna Guderiana wróciła na kierunek moskiewski dopiero pod koniec września, wyczerpana i z dużą częścią czołgów do naprawy. Natarcie na Moskwę, operacja „Tajfun”, ruszyło 30 września i 2 października, a po wielkich kotłach pod Wiaźmą i Briańskiem ugrzęzło w jesiennym błocie i mrozach. Niemieccy generałowie po wojnie przedstawiali zwrot na Kijów jako błąd, który kosztował ich Moskwę. Wielu współczesnych historyków ocenia to ostrożniej: bez zniszczenia Frontu Południowo-Zachodniego Grupa Armii „Środek” szłaby na Moskwę z odsłoniętym prawym skrzydłem.

Dla ZSRR Kijów był najstraszniejszą klęską 1941 roku i pokazał, jak drogo kosztuje zakaz odwrotu wydawany z Moskwy wbrew dowódcom w polu. Stalin nie wyciągnął z niej od razu wniosku: wiosną 1942 roku armie radzieckie wpadły w podobne kotły pod Charkowem i na Półwyspie Kerczeńskim. Kirponos, uznany za poległego bohatera, został w 1943 roku pochowany z honorami w wyzwolonym Kijowie, który Armia Czerwona odbiła 6 listopada 1943 roku. Z kotła wyszli ludzie, którzy odegrali potem w wojnie różne role: Bagramian doszedł do stopnia marszałka, a Własow, wzięty do niewoli w 1942 roku nad Wołchowem, stanął na czele kolaboracyjnej Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej. Mimo strat Armia Czerwona przetrwała, a tygodnie spędzone przez Guderiana na Ukrainie stały się jednym z powodów, dla których jesienią Niemcom zabrakło czasu pod Moskwą.