Kampania tunezyjska

Kampania tunezyjska była ostatnim rozdziałem wojny w Afryce Północnej i zarazem pierwszą kampanią, w której Brytyjczycy, Amerykanie i Francuzi walczyli ramię w ramię przeciwko Niemcom i Włochom. Zaczęła się jako próba szybkiego zajęcia Tunisu i Bizerty tuż po lądowaniu w Maroku i Algierii. Próba się nie powiodła: państwa Osi przerzuciły do Tunezji drogą powietrzną i morską najpierw korpus, potem całą armię, a jesienne deszcze i błoto zatrzymały aliantów kilkadziesiąt kilometrów od celu. Przez zimę obie strony toczyły walki w górach, a w lutym 1943 roku wojska Erwina Rommla, wycofane z Libii, zadały Amerykanom dotkliwą porażkę na przełęczy Kasserine. Od marca inicjatywa przeszła jednak na stronę aliantów. Brytyjska 8 Armia przełamała linię Mareth na południu, a w kwietniu i maju połączone armie alianckie zepchnęły przeciwnika na północno-wschodni skrawek kraju. 7 maja 1943 roku padły Tunis i Bizerta, a 13 maja skapitulowały ostatnie oddziały Osi w Afryce. Według różnych obliczeń do niewoli poszło około ćwierci miliona żołnierzy – więcej niż pod Stalingradem.

Nazwa i daty

W literaturze polskiej mówi się o kampanii tunezyjskiej albo o bitwie o Tunezję; w brytyjskiej – o „Tunisian Campaign”, w amerykańskiej oficjalnej historii – o kampanii „Northwest Africa”, obejmującej także operację „Torch”. Niemcy pisali o „Brückenkopf Tunesien”, czyli tunezyjskim przyczółku, Włosi – o „Campagna di Tunisia”.

Za początek kampanii większość opracowań przyjmuje 17 listopada 1942 roku. Tego dnia w Tunisie dowództwo nowego niemieckiego korpusu objął gen. Walther Nehring, a brytyjska 36 Brygada Piechoty, idąca wzdłuż wybrzeża na Bizertę, pod Djebel Abiod po raz pierwszy natrafiła na niemiecką grupę bojową. Wcześniejsze dni, od 9 do 16 listopada, wypełnił wyścig do Tunisu: obie strony bez walki zajmowały porty i lotniska, a pierwsze kolumny alianckie dopiero zbliżały się do granicy. Za koniec przyjmuje się 13 maja 1943 roku, gdy skapitulowała włoska 1 Armia marsz. Giovanniego Messego, ostatnia formacja Osi broniąca się na afrykańskim brzegu.

Kampania dzieli się na kilka wyraźnych etapów: listopadowo-grudniowy „wyścig do Tunisu” zakończony zimowym impasem (17 listopada – koniec grudnia 1942), styczniowo-lutowe ofensywy Osi w górach środkowej Tunezji z bitwą na przełęczy Kasserine (styczeń – luty 1943), alianckie zwycięstwa na południu – pod Madaninem, na linii Mareth, nad Wadi Akarit i pod El Guettar (marzec – kwiecień 1943) – oraz ostateczną ofensywę na Tunis i Bizertę (22 kwietnia – 13 maja 1943).

Tło

Tunezja Francuska, protektorat francuski od 1881 roku, leżała w strategicznym punkcie Morza Śródziemnego. Od Sycylii dzieliło ją niespełna 150 kilometrów, a porty w Tunisie i Bizercie znajdowały się mniej więcej 200 kilometrów od lotnisk i portów zachodniej Sycylii. Konwój mógł przepłynąć tę trasę w ciągu jednej nocy, osłonięty przez lotnictwo z obu brzegów, podczas gdy rejs do Trypolisu czy Bengazi trwał wiele dni i narażał statki na ataki z Malty. Kto panował w Tunezji, ten kontrolował wąskie przejście między wschodnią a zachodnią częścią Morza Śródziemnego.

Geografia kraju sprzyjała obrońcy. Na zachodzie, wzdłuż granicy z Algierią, biegły dwa równoległe pasma gór Atlas, zwane przez aliantów Dorsalem Zachodnim i Dorsalem Wschodnim, przecięte nielicznymi przełęczami. Tylko na północy, między górami a wybrzeżem, otwierała się droga ku Tunisowi – doliną rzeki Medżerdy przez Madżaz al-Bab i Tebourbę. Na południu przesmyk między górami Matmata a morzem zamykała linia Mareth, system francuskich umocnień zbudowanych w latach trzydziestych przeciwko Włochom z Libii.

Operacja „Torch” zakładała, że Tunezja zostanie zajęta szybkim marszem z Algierii, bez osobnego desantu. Gdy 10 listopada 1942 roku adm. François Darlan nakazał wojskom Vichy przerwać ogień, francuski rezydent generalny w Tunezji adm. Jean-Pierre Esteva pozostał posłuszny marszałkowi Pétainowi i nie zamknął lotnisk przed Niemcami. Feldmarszałek Albert Kesselring już 9 listopada wysłał do Tunisu pierwsze samoloty i spadochroniarzy. Adolf Hitler i Benito Mussolini, którzy po klęsce pod El Alamein tracili Libię, uznali przyczółek tunezyjski za klucz do obrony Włoch i całego południa Europy. Hitler, jak przypominają historycy, sądził, że da się go utrzymać bardzo długo i w ten sposób zablokować alianckie plany na Morzu Śródziemnym. Jednocześnie, w odpowiedzi na desant, Niemcy i Włosi zajęli nieokupowaną część Francji.

Francuskie wojska w Tunezji gen. Georges’a Barrégo nie przyłączyły się do żadnej ze stron. Barré wycofał je z miast na zachód, na linię od Tabursuku po Madżaz al-Bab, i czekał na rozwój sytuacji. Tymczasem brytyjska 1 Armia gen. broni Kennetha Andersona – w pierwszych dniach w praktyce dwie grupy brygadowe 78 Dywizji Piechoty, pancerna Blade Force z 6 Dywizji Pancernej, spadochroniarze i komandosi – ruszyła z Algierii na wschód. 15 listopada jej czołówki przekroczyły granicę Tunezji. Na drugim końcu Afryki Północnej brytyjska 8 Armia gen. Bernarda Montgomery’ego ścigała wycofujące się spod El Alamein wojska Rommla i 13 listopada odbiła Tobruk. Tunezja miała się stać miejscem, w którym oba alianckie ramiona – zachodnie i wschodnie – w końcu się spotkają.

Przebieg

Wyścig do Tunisu (17 listopada – 1 grudnia 1942)

Postęp aliantów szybko zwolnił. 17 listopada pod Djebel Abiod 36 Brygada natrafiła na niemiecką grupę bojową z czołgami i spadochroniarzami i utknęła tam na ponad tydzień. Nad drogami panowała Luftwaffe, której samoloty startowały z utwardzonych lotnisk pod Tunisem i Bizertą, podczas gdy alianckie musiały latać z odległych baz w Algierii. 19 listopada Nehring zażądał od Barrégo przepuszczenia Niemców przez most w Madżaz al-Bab. Francuzi odmówili i odparli dwa ataki, ale bez czołgów i ciężkiej artylerii musieli się wycofać; był to pierwszy bój armii rozejmowej Vichy z Niemcami. Od 22 listopada, po porozumieniu gen. Marka Clarka z Darlanem, francuska Afryka Północna formalnie stała już po stronie aliantów.

Generalne natarcie Andersona ruszyło 25 i 26 listopada. Na północy 36 Brygada wpadła w zasadzkę pod Jefną, gdzie niemieccy spadochroniarze utrzymali wzgórza aż do ostatnich dni kampanii. W centrum 11 Brygada weszła do opuszczonego przez Niemców Madżaz al-Bab i do Tebourby, a amerykańskie lekkie czołgi z Blade Force wdarły się na lotnisko w Djedeidzie i zniszczyły ponad dwadzieścia samolotów. 28 listopada natarcie na samą Djedeidę, położoną około 20–30 kilometrów od Tunisu, załamało się w ogniu dział przeciwpancernych. 29 listopada pod Depienne wylądował brytyjski 2 Batalion Spadochronowy ppłk. Johna Frosta, który miał zagrozić Tunisowi od południa; pozostawiony bez wsparcia, przez kilka dni przebijał się z powrotem i stracił około połowy stanu. Nigdy w 1942 roku alianci nie byli bliżej Tunisu.

Kontrnatarcie Osi pod Tebourbą (1–10 grudnia 1942)

Tymczasem do Tunezji przybywała świeża niemiecka 10 Dywizja Pancerna gen. Wolfganga Fischera. 1 grudnia jej grupy bojowe uderzyły od północy i od wschodu na wysunięty klin aliantów pod Tebourbą. W walkach wzięły udział pierwsze w Afryce ciężkie czołgi Tiger z 501 Batalionu Czołgów Ciężkich. Przez cztery dni brytyjska 11 Brygada, 2 Batalion pułku Hampshire i amerykańskie Combat Command B z 1 Dywizji Pancernej broniły się w dolinie Medżerdy, po czym w nocy z 3 na 4 grudnia wycofały się z Tebourby. Według brytyjskich danych batalion Hampshire stracił około trzech czwartych stanu, a 1 Batalion pułku East Surrey blisko 60 procent; Combat Command B straciło dużą część czołgów. Alianci cofnęli się najpierw na wzgórza nad rzeką – Djebel el Ahmera, nazwane przez Brytyjczyków Longstop Hill, i Bou Aoukaz – a do 10 grudnia na linię tuż na wschód od Madżaz al-Bab. W czasie odwrotu w nocy z 10 na 11 grudnia Combat Command B porzuciło na rozmokłej drodze dziesiątki czołgów i pojazdów.

8 grudnia do Tunisu przyleciał gen. Hans Jürgen von Arnim, który objął dowództwo nowej 5 Armii Pancernej. Nehring, ceniony jako dowódca, ale skłócony z przełożonymi, odszedł. Hitler obiecał Arnimowi kilka nowych dywizji; most powietrzny i konwoje z Sycylii pracowały pełną parą, a niemieckie i włoskie lotnictwo osłaniało je skutecznie.

Longstop Hill i zimowy impas (grudzień 1942 – styczeń 1943)

Gen. Dwight Eisenhower i Anderson chcieli jeszcze przed końcem roku ponowić natarcie na Tunis. Jego pierwszym krokiem miało być zdobycie Longstop Hill – wzgórza o wysokości około 270 metrów, które panowało nad doliną Medżerdy między Madżaz al-Bab a Tebourbą. 22 grudnia po południu, w deszczu i bez dostatecznej osłony z powietrza, 2 Batalion Gwardii Coldstream zaatakował stoki wzgórza. Rankiem 23 grudnia Gwardziści zepchnęli ze szczytu oddziały 10 Dywizji Pancernej i przekazali pozycje amerykańskiemu 18 Pułkowi Piechoty. Niemcy natychmiast kontratakowali, okazało się też, że wzgórze ma drugi, wyższy szczyt, wciąż w ich rękach. Gwardziści wrócili, ale 24 i 25 grudnia, przy kończącej się amunicji, sprzymierzeni musieli się wycofać do Madżaz al-Bab. Niemcy nazwali wzgórze „Weihnachtshügel” – Wzgórzem Bożego Narodzenia. Pozostało w ich rękach do kwietnia 1943 roku.

24 grudnia, po naradzie z Andersonem na froncie, Eisenhower odwołał zimową ofensywę. Ulewy zamieniły drogi i pola w grzęzawisko, w którym grzęzły czołgi i ciężarówki, lotniska polowe nie nadawały się do użytku, a zaopatrzenie docierało do frontu po jednotorowej kolei i krętych drogach z Algierii. Tego samego dnia w Algierze zginął zastrzelony Darlan; francuską Afrykę Północną objął gen. Henri Giraud. Bilans „wyścigu do Tunisu” był dla aliantów gorzki: Osi udało się zbudować w Tunezji silny przyczółek, a alianci, którzy liczyli na koniec walk w Afryce jeszcze w 1942 roku, musieli przygotować się do długiej kampanii.

Przez całą zimę obie strony rozbudowywały siły. Na północy brytyjska 1 Armia otrzymała kolejne dywizje (1, 4 i 46 Dywizję Piechoty), a jej dowództwo podzielono między V Korpus gen. Charlesa Allfreya i – od wiosny – IX Korpus gen. Johna Crockera. W centrum frontu, w górach Dorsalu Wschodniego, stanęły słabo uzbrojone wojska francuskie: XIX Korpus gen. Louisa-Marie Koeltza w ramach francuskiego oddziału armii gen. Alphonse’a Juina. Na południu, wokół Kafsy i Tebessy, rozwinął się amerykański II Korpus gen. Lloyda Fredendalla z 1 Dywizją Pancerną i 1 oraz 34 Dywizją Piechoty. Giraud nie chciał oddać Francuzów pod rozkazy Brytyjczyka, więc długo podlegali bezpośrednio sztabowi Eisenhowera; dopiero pod koniec stycznia Anderson dostał zadanie koordynowania całego frontu, a Juin przyjął jego zwierzchnictwo.

Arnim również nie próżnował. 18 stycznia rozpoczął operację „Eilbote I” (Kurier I) przeciwko Francuzom na styku obu Dorsali. Niemcy posunęli się kilkadziesiąt kilometrów ku Ousseltii i Robaa i odcięli w górach kilka francuskich batalionów; front ustabilizowały dopiero do 23 stycznia brytyjskie i amerykańskie posiłki. 30 stycznia 21 Dywizja Pancerna rozbiła Francuzów na przełęczy Faïd, a spóźnione kontrataki amerykańskich czołgów załamały się. Główna przełęcz Dorsalu Wschodniego znalazła się w rękach Osi.

W tym czasie Rommel prowadził swoją armię przez Libię. 23 stycznia 1943 roku 8 Armia weszła do Trypolisu, a wojska Osi zajmowały już pozycje na linii Mareth. Ich część przemianowano na włoską 1 Armię pod dowództwem gen. Giovanniego Messego, przybyłego z frontu wschodniego.

Sidi Bu Zajd i Kasserine (14–25 lutego 1943)

Pozycje amerykańskiego II Korpusu w środkowej Tunezji groziły uderzeniem ku wybrzeżu, na Safakis, które przecięłoby łączność między armią Rommla na linii Mareth a wojskami Arnima na północy. Rommel postanowił uprzedzić ten cios. 14 lutego 1943 roku, w operacji „Frühlingswind” (Wiosenny wiatr), 10 i 21 Dywizja Pancerna z armii Arnima uderzyły przez przełęcz Faïd na Sidi Bu Zajd. Amerykanie rozstawili oddziały daleko od siebie, na wzgórzach, które nie mogły się wzajemnie wspierać. Combat Command A 1 Dywizji Pancernej zostało rozbite, piechota 168 Pułku została odcięta na wzgórzach, a nazajutrz kontratak Combat Command C załamał się z ciężkimi stratami. 17 lutego Amerykanie opuścili Sbeitlę. Na południu grupa bojowa Afrika Korps w operacji „Morgenluft” zajęła opuszczoną przez aliantów Kafsę, a potem Feriana i lotnisko w Thelepte.

19 lutego Rommel, który dostał pod rozkazy obie dywizje pancerne, uderzył na przełęcz Kasserine i na Sbibę. Comando Supremo narzuciło mu kierunek na północ, ku Thali i Le Kef, na tyły brytyjskiej 1 Armii, zamiast proponowanego przez niego uderzenia na amerykańskie magazyny w Tebessie. Pod Sbibą Niemców zatrzymała brytyjska 1 Brygada Gwardii i amerykańska piechota. Na przełęczy Kasserine improwizowane zgrupowanie płk. Alexandra Starka, złożone z oddziałów amerykańskich i francuskich, trzymało się przez dobę, ale 20 lutego po południu obrona się załamała, a niemieckie i włoskie kolumny – w tym czołgi włoskiej dywizji pancernej „Centauro” – wyszły na równinę. 21 lutego na drodze do Thali Rommel osobiście poprowadził natarcie przeciwko brytyjskiej 26 Brygadzie Pancernej, która w ciężkich walkach, kosztem dużych strat w czołgach, kupiła czas obrońcom. W nocy do Thali dotarło 48 dział amerykańskiej 9 Dywizji Piechoty po przeszło tysiąckilometrowym marszu z Maroka, a ich ogień rankiem 22 lutego zatrzymał niemieckie natarcie. Pod Djebel el Hamra, na drodze do Tebessy, Combat Command B odparło Afrika Korps.

22 lutego Rommel uznał, że dalsze natarcie nie ma szans, a na południu zbliża się 8 Armia. Kesselring niechętnie się zgodził i do 25 lutego wojska Osi wróciły na swoje pozycje. Według danych przytaczanych w literaturze II Korpus stracił w tych walkach około 300 zabitych, 3 tysiące rannych i 3 tysiące jeńców oraz 183 czołgi; straty niemieckie wyniosły niespełna tysiąc ludzi i 20 czołgów. Bitwa na przełęczy Kasserine była najcięższą porażką armii amerykańskiej w wojnie z Niemcami. Omar Bradley nazwał ją po latach najgorszym występem tej armii w całej jej historii.

Porażka okazała się jednak lekcją. Amerykanie przestali rozpraszać oddziały, poprawili współpracę artylerii i lotnictwa, a 6 marca gen. George Patton zastąpił Fredendalla na czele II Korpusu; jego zastępcą został gen. Omar Bradley. Zmieniło się też dowództwo całego teatru. Zgodnie z decyzjami konferencji w Casablance 20 lutego gen. Harold Alexander objął dowództwo nowej 18 Grupy Armii, skupiającej 1 i 8 Armię, a lotnictwo alianckie na Morzu Śródziemnym podporządkowano marszałkowi lotnictwa Arthurowi Tedderowi. Alexander był wstrząśnięty bałaganem, jaki zastał. Po stronie Osi 23 lutego Rommel objął dowództwo nowej Grupy Armii Afryka.

Madanin, Mareth i El Guettar (marzec 1943)

Na północy Arnim, przekonany, że alianci osłabili ten odcinek, by ratować południe, 26 lutego rozpoczął operację „Ochsenkopf” (Wołowa głowa) przeciwko brytyjskiemu V Korpusowi. Natarcie, prowadzone w ulewach, utknęło przed Badżą i Madżaz al-Bab, m.in. w „pułapce” pod Hunts Gap, i do 5 marca kosztowało Niemców wiele piechoty i większość wysłanych do walki Tygrysów. Na wybrzeżu Niemcy zajęli Sedjenane, ale była to ostatnia duża ofensywa 5 Armii Pancernej.

Na południu 6 marca Rommel uderzył trzema dywizjami pancernymi na pozycje 8 Armii pod Madaninem (Médenine). Montgomery, uprzedzony m.in. przez rozpoznanie i wywiad radiowy, zdążył przygotować obronę przeciwpancerną. Atak załamał się w ciągu jednego dnia; Niemcy stracili około 50 czołgów, Brytyjczycy według własnych danych – ani jednego. Była to ostatnia bitwa Rommla w Afryce. 9 marca, chory i zniechęcony, odleciał do Europy, by przekonać Mussoliniego i Hitlera o konieczności ewakuacji Tunezji. Hitler odmówił i zatrzymał go w Niemczech na urlopie zdrowotnym, a dowództwo Grupy Armii Afryka przejął Arnim. 10 marca pod Ksar Ghilane, na pustynnym skrzydle linii Mareth, Francuzi ze zgrupowania gen. Philippe’a Leclerca, przybyli z Czadu przez Saharę, odparli atak niemieckich samochodów pancernych i samolotów.

W nocy z 20 na 21 marca 8 Armia zaatakowała linię Mareth od czoła (operacja „Pugilist”). 50 Dywizja Piechoty uchwyciła przyczółek za rowem przeciwczołgowym, ale deszcz i błoto nie pozwoliły przerzucić tam czołgów i dział, a 22 marca kontratak 15 Dywizji Pancernej i włoskiej dywizji „Giovani Fascisti” odebrał Brytyjczykom większość zdobytego terenu. Montgomery przeniósł wtedy ciężar natarcia na skrzydło. 2 Dywizja Nowozelandzka gen. Bernarda Freyberga, wzmocniona przez X Korpus gen. Briana Horrocksa, obeszła góry Matmata i 26 marca, przy masowym wsparciu lotnictwa, przełamała obronę w przesmyku Tebaga (operacja „Supercharge II”). Messe musiał porzucić linię Mareth i do końca marca wycofał wojska na nową pozycję nad Wadi Akarit, na północ od Kabisu.

W tym samym czasie II Korpus Pattona przeszedł do natarcia w głębi kraju. 17 marca Amerykanie zajęli Kafsę, a następnie El Guettar. 23 marca 10 Dywizja Pancerna uderzyła na amerykańską 1 Dywizję Piechoty pod El Guettar, wjechała na pole minowe i pod ogniem artylerii i dział przeciwpancernych straciła około 30 czołgów. Po raz pierwszy w tej kampanii Amerykanie w otwartej bitwie odparli niemieckie natarcie pancerne. Nie zdołali jednak przebić się przez góry ku wybrzeżu i odciąć wycofującej się armii Messego.

Od 13 marca nad południową Tunezją walczył też Polski Zespół Myśliwski – piętnastu ochotników z Polskich Sił Powietrznych pod dowództwem kpt. pil. Stanisława Skalskiego, latających na Spitfire’ach jako eskadra przy 145 Dywizjonie RAF. Nazywany „Cyrkiem Skalskiego”, do maja zaliczył według polskich danych 25 pewnych zestrzeleń, tracąc jednego pilota, który dostał się do niewoli. Po stronie brytyjskiej walczył też grecki Święty Oddział, a w 8 Armii – dywizje z Indii i Nowej Zelandii oraz Francuzi Leclerca.

Wadi Akarit i pościg na północ (kwiecień 1943)

Pozycja nad Wadi Akarit zamykała wąski przesmyk między morzem a słonymi bagnami. W nocy z 5 na 6 kwietnia 8 Armia uderzyła na nią w operacji „Scipio”. Żołnierze 4 Indyjskiej Dywizji Piechoty, w tym Gurkhowie, po cichu opanowali w ciemności strome wzgórza Djebel Fatnassa, a 51 Szkocka i 50 Dywizja Piechoty sforsowały rów przeciwczołgowy. Po całodziennych kontratakach Osi rankiem 7 kwietnia okazało się, że Messe wycofał się na północ. Tego samego dnia na drodze z Kafsy do Kabisu patrole brytyjskiej 8 Armii spotkały się z Amerykanami z II Korpusu: oba ramiona alianckich kleszczy połączyły się w jeden front.

8 i 9 kwietnia IX Korpus z 1 Armii próbował przebić się przez przełęcz Fondouk ku wybrzeżu i odciąć cofającą się armię Messego, ale amerykańska 34 Dywizja Piechoty utknęła pod ogniem z gór, a brytyjskie czołgi przebiły się za późno. 10 kwietnia 8 Armia weszła do Safakisu, 12 kwietnia do Susy. Wojska Osi zatrzymały się dopiero w górach na północ od Enfidaville, gdzie Nowozelandczycy w nocy z 19 na 20 kwietnia zdobyli w ciężkich walkach skalisty szczyt Takrouna.

Los przyczółka przesądziło jednak w dużej mierze odcięcie zaopatrzenia. Alianckie samoloty, okręty podwodne i okręty nawodne z Malty i Annaby niszczyły statki płynące z Sycylii; w niektórych miesiącach wiosny 1943 roku na dno szła większa część tonażu wysłanego do Tunezji. Od 5 kwietnia operacja lotnicza „Flax” uderzyła w most powietrzny. 18 kwietnia nad Przylądkiem Bon amerykańskie i brytyjskie myśliwce zestrzeliły kilkadziesiąt transportowców Ju 52, a 22 kwietnia zniszczyły większość formacji olbrzymich Me 323 Gigant. Wojska Osi miały coraz mniej paliwa i amunicji, a ich lotnictwo musiało się wycofać z tunezyjskich lotnisk.

Operacje „Vulcan” i „Strike” – upadek Tunisu i Bizerty (22 kwietnia – 13 maja 1943)

Alexander zaplanował ostateczną ofensywę tak, by główny ciężar spoczął na 1 Armii Andersona, nacierającej z zachodu na Tunis, i na II Korpusie, który – teraz pod dowództwem gen. Bradleya, bo Patton zajął się planowaniem desantu na Sycylię – przerzucono z południa na północny skraj frontu, naprzeciw Bizerty. 8 Armia miała wiązać przeciwnika pod Enfidaville, a francuski XIX Korpus nacierać w centrum.

Operacja „Vulcan” ruszyła 22 kwietnia. IX Korpus przebił się na południe od Madżaz al-Bab, ale jego czołgi zatrzymał ekran dział przeciwpancernych. W dolinie Medżerdy V Korpus przez osiem dni toczył zacięte walki o wzgórza; w ich trakcie, 23–26 kwietnia, Brytyjczycy odbili wreszcie Longstop Hill. Na północy amerykańska 34 Dywizja Piechoty – ta sama, która zawiodła pod Fondouk – na przełomie kwietnia i maja zdobyła Wzgórze 609, otwierając drogę na Matir (Mateur) i Bizertę. Natarcia 8 Armii pod Enfidaville utknęły w górach, więc Alexander przerzucił do 1 Armii brytyjską 7 Dywizję Pancerną, 4 Indyjską Dywizję Piechoty i 201 Brygadę Gwardii.

Rankiem 6 maja, w operacji „Strike”, IX Korpus gen. Horrocksa uderzył na wąskim froncie w dolinie Medżerdy, wsparty zmasowanym ogniem artylerii i nalotami lotnictwa. Piechota brytyjskiej 4 Dywizji Piechoty i 4 Indyjskiej Dywizji Piechoty przebiła się przez obronę, a w wyłom weszły 6 i 7 Dywizja Pancerna. Po południu 7 maja brytyjskie samochody pancerne wjechały do Tunisu, a amerykańska piechota z II Korpusu – do Bizerty. Front Osi rozpadł się na kilka odciętych ugrupowań. Brytyjskie czołgi skręciły na Przylądek Bon, by nie dopuścić do ewakuacji, a okręty adm. Andrew Cunninghama patrolowały cieśninę z rozkazem „Zatapiać, palić, niszczyć. Niczego nie przepuszczać”. Do Włoch zdołało uciec zaledwie kilkaset osób.

9 maja przed Bradleyem skapitulowały resztki 5 Armii Pancernej gen. Gustava von Vaersta. 11 maja około 22 tysięcy Niemców złożyło broń przed Francuzami w górach pod Zaghouan. 12 maja do niewoli brytyjskiej 4 Indyjskiej Dywizji Piechoty trafił Arnim. Najdłużej broniła się włoska 1 Armia pod Enfidaville. Wieczorem 12 maja Mussolini, który tego dnia mianował Messego marszałkiem Włoch, zezwolił mu na kapitulację, a 13 maja Messe poddał się Nowozelandczykom Freyberga. Tego dnia Alexander zameldował Winstonowi Churchillowi, że kampania tunezyjska się zakończyła, opór nieprzyjaciela ustał, a alianci są panami północnoafrykańskich wybrzeży.

Straty

Według zestawień przytaczanych w literaturze straty alianckie w Tunezji – liczone dla 1 Armii od 8 listopada 1942 roku, a dla 8 Armii od 9 lutego 1943 roku – wyniosły około 76 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Brytyjczycy i żołnierze Wspólnoty Brytyjskiej stracili ponad 38 tysięcy ludzi (w tym przeszło 6 tysięcy zabitych), Francuzi – ponad 19 tysięcy (około 2,2 tysiąca zabitych), Amerykanie – ponad 18 tysięcy (około 2,7 tysiąca zabitych). Francuskie straty, wysokie w stosunku do liczebności, były ceną za walkę słabo uzbrojonych pułków afrykańskich w pierwszej linii.

Straty Osi w zabitych i rannych są znane gorzej; szacuje się je na około 12 tysięcy zabitych (8,5 tysiąca Niemców i 3,7 tysiąca Włochów) i 40–50 tysięcy rannych. Ogromna była natomiast liczba jeńców, choć źródła podają różne dane. Brytyjska historia oficjalna wymienia 238 243 nierannych jeńców (w tym około 102 tysięcy Niemców i 89 tysięcy Włochów), amerykańska historia oficjalna – około 275 tysięcy, obliczenia sztabu 18 Grupy Armii – 244,5 tysiąca. Historycy przyjmują najczęściej, że do niewoli trafiło około ćwierci miliona żołnierzy Osi, większość w ostatnich tygodniach walk. Luftwaffe straciła na Morzu Śródziemnym od listopada 1942 do maja 1943 roku ponad 2400 samolotów, w tym znaczną część floty transportowej.

Znaczenie

Kampania tunezyjska zakończyła trwającą od 1940 roku wojnę w Afryce Północnej. Alianci opanowali całe południowe wybrzeże Morza Śródziemnego, a szlak morski z Gibraltaru do Suezu został otwarty – konwoje nie musiały już płynąć dookoła Afryki, co zaoszczędziło ogromny tonaż. Afryka Północna stała się bazą dla desantu na Sycylię w lipcu 1943 roku i dla dalszych operacji we Włoszech.

Dla państw Osi klęska była katastrofą porównywalną ze Stalingradem; w Niemczech mówiono o „Tunisgradzie”. Decyzja Hitlera i Mussoliniego o obronie Tunezji za wszelką cenę opóźniła wprawdzie o pół roku otwarcie Morza Śródziemnego, ale kosztowała ich kilka doborowych dywizji, w tym resztki Afrika Korps, i znaczną część lotnictwa transportowego. Włochy straciły ostatnie kolonie i najlepsze wojska, co przyspieszyło upadek reżimu Mussoliniego w lipcu 1943 roku. Brytyjski historyk oficjalny I.S.O. Playfair zauważył, że gdyby alianci zdołali szybciej przeciąć łączność Osi po lądowaniu w Afryce, mogliby wygrać kampanię jeszcze w 1942 roku – a gdyby Oś otrzymała potrzebne zaopatrzenie, mogłaby długo odwlekać klęskę.

Kampania była też szkołą koalicyjnej wojny. Armia amerykańska, która w Tunezji po raz pierwszy walczyła z Wehrmachtem na dużą skalę, zapłaciła za brak doświadczenia pod Kasserine, ale szybko wyciągnęła wnioski: zmieniła dowódców, sposób użycia artylerii i współpracę z lotnictwem. Eisenhower, Alexander, Bradley i Patton, którzy dowodzili w Tunezji, stanęli potem na czele armii alianckich w Europie. Francuskie wojska z Afryki Północnej, które w Tunezji wróciły do walki z Niemcami, stały się zalążkiem armii walczącej później we Włoszech i we Francji. 20 maja 1943 roku w Tunisie przed Eisenhowerem, Alexandrem i Giraudem przeszła defilada zwycięstwa oddziałów brytyjskich, amerykańskich i francuskich.