Bitwa pod El Guettar

23 marca 1943 roku w dolinie na wschód od oazy El Guettar, w południowo-środkowej Tunezji, niemiecka 10 Dywizja Pancerna dwukrotnie uderzyła na amerykańską 1 Dywizję Piechoty i za każdym razem została odparta. Był to pierwszy wyraźny sukces wojsk amerykańskich w walce z Wehrmachtem, odniesiony zaledwie miesiąc po klęsce na przełęczy Kasserine. Bitwa zamknęła pierwszy etap ofensywy II Korpusu gen. George’a Pattona, który 17 marca bez walki zajął Kafsę, a dzień później – samą oazę El Guettar.

Oba wydarzenia zapisano w popularnych chronologiach wojny w uproszczonej formie. Pod datą 18 marca podaje się, że Patton „wprowadził swoje czołgi II Korpusu do Kafsy”, a pod 23 marca – że „amerykańskie czołgi pokonały Niemców pod El Guettar”. W rzeczywistości Kafsę zajęła 17 marca piechota 1 Dywizji, a 18 marca rangersi weszli do El Guettar. Natarcie 23 marca powstrzymali zaś nie czołgiści, lecz piechota, artyleria i niszczyciele czołgów. Amerykańska dywizja pancerna walczyła w tym czasie dalej na północy, pod Maknassy.

Patton przejmuje II Korpus

Po lutowych porażkach pod Sidi Bu Zajd i na przełęczy Kasserine amerykański II Korpus był rozbity i zniechęcony, a jego dowódca, gen. Lloyd Fredendall, stracił zaufanie podwładnych i Brytyjczyków. Dwight Eisenhower zdecydował się go odwołać. 6 marca 1943 roku dowództwo korpusu objął George Patton, dotąd dowodzący I Korpusem Pancernym w Maroku. 12 marca awansowano go na generała porucznika (lieutenant general). Jego zastępcą został gen. Omar Bradley, który wcześniej przyjechał na front jako obserwator Eisenhowera; w połowie kwietnia to on przejął po Pattonie II Korpus.

Patton miał zaledwie dziesięć dni na przygotowanie korpusu do natarcia. Zaczął od dyscypliny. Kazał żołnierzom i oficerom nosić hełmy, krawaty i getry nawet na tyłach, karał za niedbałość grzywnami, objeżdżał oddziały i przemawiał do nich w swoim dosadnym stylu. Wielu żołnierzy go za to nie znosiło, ale zgodnie z ocenami historyków te zabiegi przywróciły korpusowi poczucie, że jest armią, a nie zbiorem przegranych oddziałów. Zmieniono też sposób walki: dywizje miały działać w całości, a nie rozdrobnione na małe grupy rozrzucone po całym froncie, jak za Fredendalla.

Zadanie II Korpusu wyznaczył dowódca 18 Grupy Armii, gen. Harold Alexander. Brytyjczyk po Kasserine nie miał wysokiego mniemania o Amerykanach i przydzielił im rolę pomocniczą. Korpus miał odzyskać Kafsę, urządzić tam wysunięte zaplecze i lotniska oraz zagrozić skrzydłu i tyłom włoskiej 1 Armii gen. Giovanniego Messego, broniącej linii Mareth przed brytyjską 8 Armią. Natarcie Pattona miało ściągnąć na siebie odwody przeciwnika i ułatwić Bernardowi Montgomery’emu przełamanie, ale nie przecinać drogi na wybrzeże. Patton porównywał swoją rolę do roli „Stonewalla” Jacksona w drugiej bitwie nad Bull Run, który ułatwił zwycięstwo głównym siłom. Termin ataku przesunięto z 15 na 17 marca, by zgrać go z ofensywą 8 Armii.

Kafsa i oaza El Guettar (17–22 marca)

Kafsa, ważny węzeł dróg i kolei w głębi kraju, przechodziła w tej kampanii z rąk do rąk. Amerykanie opuścili ją w połowie lutego, a w marcu trzymał ją niewielki włosko-niemiecki garnizon. Feldmarszałek Albert Kesselring zapewniał jeszcze kilka dni przed atakiem Mussoliniego, że miasto jest silnie bronione i gęsto zaminowane. W nocy z 16 na 17 marca 1 Dywizja Piechoty gen. Terry’ego Allena przejechała ciężarówkami około 70 km i przed świtem wyładowała się na północ od miasta. Artyleria była gotowa o ósmej, ale piechota czekała do dziesiątej na zaplanowany nalot. Przeciwnik nie podjął walki i wycofał się na wschód. Około południa 17 marca pierwsze kompanie weszły do Kafsy. Miasto było pełne min i pułapek, ale bez obrońców. Amerykańska historia oficjalna nazwała później to zajęcie „zachęcającym ćwiczeniem”, a nie prawdziwą bitwą.

18 marca 1 Batalion Rangersów ppłk. Williama Darby’ego zajął oazę El Guettar, około 20 km na południowy wschód od Kafsy, też niemal bez walki. Włosi z dywizji pancernej „Centauro” wycofali się na wzgórza nad oazą i zamknęli przełęcz, przez którą droga prowadziła do Kabisu na wybrzeżu. Ulewne deszcze, które spadły w tych dniach, zamieniły wądoły w potoki i spowolniły ruch ciężkiego sprzętu. W nocy z 20 na 21 marca rangersi wspięli się po stromym zboczu na tyły jednego z włoskich stanowisk i wzięli około 200 jeńców. W tym samym czasie na północy 1 Dywizja Pancerna gen. Orlando Warda zajęła stację Sened i 22 marca dotarła do Maknassy, ale nie zdołała opanować przełęczy za miasteczkiem. Wzgórze 322, które ją zamykało, utrzymała garstka niemieckiej piechoty, w tym dawna osobista eskorta Rommla. Patton nie krył irytacji powolnością Warda; na początku kwietnia odwołał go z dowództwa.

Tymczasem w nocy z 20 na 21 marca 8 Armia rozpoczęła natarcie na linię Mareth. Amerykanie pod El Guettar i Maknassy stali już zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od nadmorskiej drogi, którą zaopatrywano wojska Messego. Dowództwo Grupy Armii „Afryka” gen. Hansa Jürgena von Arnima, które po nieudanym natarciu pod Medenine i wyjeździe Erwina Rommla z Afryki 9 marca przejęło kierowanie całym frontem, nie mogło tego zlekceważyć. 21 marca Arnim oddał Afrika Korps jedyną wolną dywizję pancerną, 10 Dywizję gen. Fritza von Broicha, z rozkazem uderzenia w kierunku Kafsy. Arnim, podobnie jak Rommel, nisko oceniał Amerykanów i liczył, że jedno silne uderzenie wystarczy, by zepchnąć ich z powrotem w góry.

23 marca: piechota przeciw czołgom

Niemcy zebrali się w nocy z 22 na 23 marca na wschód od El Guettar i ruszyli wzdłuż drogi z Kabisu na Kafsę. Gen. Allen miał wtedy część sił w natarciu: dwa bataliony 18 Pułku Piechoty od poprzedniego popołudnia wypierały Włochów ze wzgórz masywu Dżabal Berda, a 26 Pułk posuwał się drogą na północnym skraju doliny. Około piątej rano, jeszcze w ciemnościach, niemieckie oddziały zwiadowcze zaczęły ostrzeliwać stoki. O świcie Amerykanie zobaczyli całą dywizję: czołgi i działa samobieżne poruszające się w zwartym czworoboku, a w środku i za nimi piechotę na transporterach i ciężarówkach. Z obu stron doliny, ze wzgórz i z niemieckiego stanowiska dowodzenia na wzgórzu 369, widać było cały ten szyk jak na dłoni.

Początkowo bitwa szła po myśli Niemców. Ich kolumna rozdzieliła się na trzy grupy. Jedna wdarła się między wzgórza i rozbiła stanowiska 32 dywizjonu artylerii polowej oraz części 5 dywizjonu, druga szła drogą, trzecia, największa, próbowała obejść Amerykanów od południa, skrajem słonego jeziora Szatt al-Guettar. Na niektórych stanowiskach doszło do walki wręcz, a niemieckie czołgi podeszły blisko kwatery gen. Allena. Allen, namawiany do przeniesienia sztabu, miał odpowiedzieć, że nigdzie się nie ruszy. Wtedy natarcie wjechało na pas min, który Amerykanie położyli w poprzek doliny wzdłuż wadi Keddab. Czołgi zwolniły, zaczęły manewrować i stały się celem.

O wyniku przesądziły artyleria i niszczyciele czołgów 601 i 899 batalionu. Te ostatnie miały na wyposażeniu działa samobieżne M10, które przybyły do Tunezji niedawno. Według amerykańskiej historii oficjalnej artyleria i niszczyciele zniszczyły lub unieruchomiły blisko 30 niemieckich czołgów, a kolejnych osiem zatrzymały miny. Część uszkodzonych wozów Niemcy później odholowali i naprawili, więc trwałe straty były mniejsze. Cenę zapłacili też Amerykanie: 601 batalion stracił 24 działa (tylko dwa dało się odzyskać) i zostało mu dziewięć, a 899 batalion – siedem M10. Około dziewiątej Niemcy wycofali się kilka kilometrów na wschód, by przegrupować się do drugiego ataku.

Amerykanie mieli kilka godzin na przygotowanie. Na pozycje nad wadi wprowadzono bataliony 16 Pułku i rangersów, a kierowcy jeepów, pod ostrzałem i atakami bombowców nurkujących Ju 87, dowieźli amunicję. Sztab dywizji wiedział, jakie siły wejdą do drugiego natarcia i kiedy ono nastąpi; według amerykańskich relacji pomogła w tym przechwycona niemiecka depesza. Rozpoczęło się ono po 16.45, po nalocie bombowców nurkujących i na sygnał syreny. Amerykańska artyleria zasypała atakujących ogniem, zanim zdołali dojść do pozycji piechoty. Meldunek 18 Pułku, który dotarł do sztabu po kilkunastu minutach, mówił, że artyleria „zmasakrowała” piechotę, a ocalałe czołgi zawracają. Do zmroku drugie natarcie załamało się całkowicie.

Wieczorem 23 marca wzmocniona amerykańska dywizja piechoty, wspierana przez lotnictwo, a przede wszystkim przez własną artylerię, zatrzymała dywizję pancerną Wehrmachtu. Kesselring w meldunku do OKW przyznał duże straty czołgów w porannym ataku, a niepowodzenie drugiego natarcia tłumaczył przewagą aliantów. Włoskie dowództwo w swoim komunikacie przypisało sobie z kolei zniszczenie 40 alianckich czołgów i wzięcie 170 jeńców w środkowej i południowej Tunezji. Dokładne straty obu stron w tym jednym dniu nie są znane; amerykańskie i niemieckie zestawienia różnią się, a wiele wozów, uznanych za zniszczone, wróciło później do walki.

Po bitwie

Niemcy nie ponowili już natarcia na taką skalę. 10 Dywizja Pancerna okopała się na wzgórzach na wschód od El Guettar, a razem z Włochami broniła ich uparcie. W następnych dniach przeciwnik zdołał nawet odbić część wzgórz Dżabal Berda. Amerykanie nie mogli się przebić w stronę Kabisu: walki o wzgórza 369 i 772, w których od 28 marca uczestniczyła także 9 Dywizja Piechoty, ciągnęły się do pierwszych dni kwietnia i kosztowały wiele strat przy niewielkich zdobyczach. Tak samo utknęła 1 Dywizja Pancerna pod Maknassy. Patton, związany ograniczeniami narzuconymi przez Alexandra, wściekał się zarówno na podwładnych, jak i na brytyjskie lotnictwo taktyczne marszałka Arthura Coninghama, któremu zarzucał brak osłony z powietrza. Spór obu dowódców wybuchł na początku kwietnia.

Natarcie II Korpusu spełniło jednak swój cel. Do walki z Amerykanami Oś musiała skierować 10 Dywizję Pancerną, a później część 21 Dywizji, właśnie wtedy, gdy 8 Armia atakowała linię Mareth i obchodziła ją przez przełęcz Tebaga. Pod koniec marca Messe wycofał się na pozycje nad Wadi Akarit. Gdy na początku kwietnia Brytyjczycy przełamali i tę linię, 7 kwietnia amerykańskie oddziały pancerne zjechały drogą z El Guettar w stronę wybrzeża i spotkały się z patrolami 8 Armii.

Znaczenie

Bitwa pod El Guettar nie była wielkim zwycięstwem w skali kampanii; w literaturze bywa nazywana nierozstrzygniętą, bo Amerykanie nie przebili się do wybrzeża. Miała jednak ogromne znaczenie dla armii, która miesiąc wcześniej uciekała z Kasserine. Po raz pierwszy amerykańska dywizja wytrzymała natarcie doświadczonej niemieckiej dywizji pancernej i zadała jej poważne straty. Pokazała też, czego armia USA nauczyła się w ciągu kilku tygodni: zmasowanej artylerii kierowanej przez wysuniętych obserwatorów, pól minowych, współdziałania piechoty z niszczycielami czołgów. Historycy często podkreślają, że to właśnie siła ognia amerykańskiej artylerii stała się odtąd jej znakiem rozpoznawczym.

Dla samego Pattona dni w Tunezji okazały się krótkim, ale ważnym epizodem. 15 kwietnia oddał II Korpus Bradleyowi i wrócił do planowania inwazji na Sycylię (operacja Husky), gdzie poprowadził 7 Armię. 1 Dywizja Piechoty, zwana „Big Red One”, walczyła później na Sycylii i w Normandii. Pierwszą fazę bitwy pod El Guettar pokazano w filmie Patton z 1970 roku.