Zdobycie Longstop Hill

Rankiem 26 kwietnia 1943 roku, w Poniedziałek Wielkanocny, piechota brytyjskiego batalionu The Buffs i ciężkie czołgi Churchill pułku North Irish Horse wdarły się na szczyt Djebel el Rhar, wyższą część masywu, który alianci od czterech miesięcy nazywali Longstop Hill, a Niemcy Weihnachtsberg – Bożonarodzeniową Górą. Czołgi wspięły się po stokach tak stromych, że obrońcy uważali je za nieprzejezdne dla jakichkolwiek pojazdów, i zaskoczyły ich na pozycjach. Około godziny 11 walka dobiegła końca. Po czterech dniach krwawych natarć brytyjska 78 Dywizja Piechoty, zwana od swojego godła „Battleaxe” (topór bojowy), opanowała cały masyw – ostatnią wielką naturalną przeszkodę na drodze z Madżaz al-Bab doliną Madżardy do Tunisu.

Ujęcie, według którego Brytyjczycy w końcu zdobyli Longstop Hill, kluczową pozycję na drodze do Tunisu, jest trafne. Warto tylko dodać, że zdobycie wzgórza nie otworzyło jeszcze drogi do miasta: było jednym z kilku celów kwietniowej ofensywy 1 Armii, operacji „Vulcan”, a decydujące przełamanie przyszło dopiero w maju.

Wzgórze z Bożego Narodzenia

Longstop Hill to masyw dwóch wzniesień – niższego Djebel el Ahmera i wyższego Djebel el Rhar – wznoszący się nad doliną Madżardy około dziesięciu kilometrów na północny wschód od Madżaz al-Bab. Kto go trzymał, panował nad drogą i linią kolejową prowadzącymi przez Tebourbę do Tunisu. Brytyjczycy nadali mu nazwę zaczerpniętą z krykieta: long stop to zawodnik ustawiony daleko za bramką, który zatrzymuje piłki przepuszczone przez innych.

W grudniu 1942 roku, po nieudanym wyścigu do Tunisu i porażce pod Tebourbą, alianci próbowali zdobyć masyw w ramach przygotowań do nowej ofensywy na Tunis. W walkach 22–25 grudnia brytyjscy gwardziści z batalionu Coldstream i Amerykanie z 18 Pułku Piechoty dwukrotnie wchodzili na wzgórze i dwukrotnie byli z niego spychani. W Boże Narodzenie Niemcy odzyskali cały masyw, a gen. Dwight Eisenhower, naczelny dowódca alianckich sił w Afryce Północnej, odłożył natarcie na Tunis do czasu, aż deszcze ustaną i nadejdą posiłki. Przez całą zimę i wczesną wiosnę Niemcy umacniali Longstop, z którego obserwatorzy artylerii widzieli wszystko, co działo się w dolinie.

Tymczasem wojna w Tunezji zmieniła oblicze. W lutym Niemcy rozbili Amerykanów na przełęczy Kasserine, ale nie zdołali wykorzystać sukcesu. W marcu i na początku kwietnia Ósma Armia gen. Bernarda Montgomery’ego przełamała obronę na linii Mareth i pod Wadi Akarit, a Amerykanie gen. George’a Pattona walczyli pod El Guettar. Ósma Armia zajęła Safakis i Susę i doszła pod Enfidaville, a 7 kwietnia jej patrole spotkały się z Amerykanami. Wojska Osi – Grupa Armii Afryka gen. Hansa Jürgena von Arnima – zostały zepchnięte do północno-wschodniego narożnika Tunezji, wokół Tunisu i Bizerty. Ich zaopatrzenie się kurczyło: alianckie lotnictwo topiło statki w cieśninie, a w masakrze w Niedzielę Palmową i w kolejnych dniach przecięło most powietrzny z Sycylii.

Operacja „Vulcan”

Ostateczne natarcie przygotował gen. Harold Alexander, dowódca 18 Grupy Armii, któremu Eisenhower powierzył kierowanie wojskami lądowymi w Tunezji. Alexander uznał, że wąskie przejście pod Enfidaville, gdzie góry schodzą do morza, nie nadaje się do rozstrzygającego uderzenia. Główny ciężar przeniósł na zachodnią i południowo-zachodnią stronę przyczółka, gdzie mogły działać jednocześnie wojska brytyjskie, amerykańskie i francuskie. Brytyjska 1 Armia gen. Kennetha Andersona otrzymała posiłki z Ósmej Armii, w tym 1 Dywizję Pancerną, a amerykański II Korpus, którym od połowy kwietnia dowodził gen. Omar Bradley, przerzucono z południa na północny skraj frontu, naprzeciw Bizerty. Ósma Armia miała w tym czasie wiązać siły Osi pod Enfidaville; jej natarcie na wzgórza Takrouna i Garci, rozpoczęte w nocy z 19 na 20 kwietnia, przyniosło ciężkie straty i zostało wstrzymane 21 kwietnia.

Operację, nazwaną „Vulcan”, wyznaczono na 22 kwietnia. Niemcy uprzedzili ją jednak uderzeniem wyprzedzającym. W nocy z 20 na 21 kwietnia oddziały 10 Dywizji Pancernej i Dywizji Hermann Göring, wsparte ciężkimi czołgami Tiger, zaatakowały w operacji „Fliederblüte” (Kwiat Bzu) pozycje brytyjskiego V Korpusu na skraju równiny Goubellat. Początkowo wdarły się na kilka kilometrów, ale wpadły na przygotowane do ofensywy stanowiska brytyjskiej artylerii i do popołudnia 21 kwietnia zostały odparte ze stratami. Było to ostatnie większe niemieckie natarcie pancerne w Afryce. Brytyjskich planów nie pokrzyżowało.

Wieczorem 22 kwietnia, w Wielki Czwartek, ruszyło natarcie V Korpusu gen. Charlesa Allfreya. Na prawym skrzydle 1 i 4 Dywizja Piechoty atakowały w dolinie Madżardy, gdzie toczyły się zażarte walki o wzgórze 174. Na lewym skrzydle 78 Dywizja gen. Vyvyana Evelegha miała zdobyć wzgórza na północ od rzeki; jej 38 Brygada Irlandzka opanowała w tych dniach górskie pozycje w rejonie Heidous i Tanngoucha, osłaniając natarcie na Longstop od północnego zachodu. Sam masyw miała zdobyć 36 Brygada Piechoty bryg. Bernarda Howletta – bataliony Royal West Kent, The Buffs, East Surrey i 8 Batalion Argyll and Sutherland Highlanders – wsparta przez czołgi North Irish Horse i niemal całą artylerię dywizji.

Longstopu bronił 962 Pułk Strzelców Afrykańskich z niemieckiej 999 Dywizji Afrykańskiej, wzmocniony III batalionem 754 Pułku Grenadierów. Dywizja 999 była formacją szczególną: według niemieckich i brytyjskich opracowań tworzyli ją w dużej części żołnierze z wyrokami, w tym więźniowie polityczni – komuniści i socjaldemokraci – uznani wcześniej za „niegodnych służby” i wcieleni do jednostek karnych. Obrońcy mieli jednak cztery miesiące na przygotowanie stanowisk, dobrze ukryte gniazda karabinów maszynowych, moździerze i działa przeciwpancerne.

Wielki Piątek na Djebel el Ahmera

Natarcie na Longstop poprzedziła całonocna nawała ogniowa około 400 dział. Mimo to atak na Djebel el Rhar, przeprowadzony w nocy przez bataliony Royal West Kent i The Buffs, załamał się w ogniu karabinów maszynowych i moździerzy, a opóźnienie sprawiło, że Szkoci z batalionu Argyll and Sutherland Highlanders nie zdołali w ciemności dojść do swoich celów. Rano 23 kwietnia, w Wielki Piątek, dowódca brygady zmienił plan: Argyllowie i East Surreys, wspierani przez dwa szwadrony czołgów North Irish Horse, mieli w biały dzień zdobyć niższy, zachodni szczyt – Djebel el Ahmera.

Szkoci szli pod górę w szyku, przez łan zboża i otwarte stoki, w ogniu niemieckich karabinów maszynowych, w znacznej części bez osłony dymnej. U podnóża wzgórza od pocisku artyleryjskiego zginął dowódca batalionu ppłk Colin McNabb, a wkrótce polegli lub zostali ranni wszyscy dowódcy kompanii strzeleckich. Dowództwo przejął 25-letni p.o. major John „Jock” Anderson, dowódca czołowej kompanii. Zebrał rozproszonych żołnierzy, poprowadził natarcie na drugi cel i choć został ranny w nogę, zdobył szczyt z grupą liczącą zaledwie czterech oficerów i niespełna czterdziestu szeregowych. Według uzasadnienia odznaczenia osobiście prowadził ataki na co najmniej trzy gniazda karabinów maszynowych i za każdym razem pierwszy wskakiwał do niemieckiego stanowiska. Za tę walkę otrzymał Krzyż Wiktorii, najwyższe brytyjskie odznaczenie wojenne. Nie zdążył się nim długo cieszyć: zginął pół roku później, 5 października 1943 roku, w walkach pod Termoli we Włoszech.

Do wieczora 23 kwietnia Argyllowie, wzmocnieni przez East Surreys, opanowali Djebel el Ahmera i wzięli około 200 jeńców. Nocna próba zdobycia wyższego Djebel el Rhar przez Royal West Kent nie powiodła się – moździerze rozbiły batalion na podstawie wyjściowej. 24 kwietnia East Surreys, batalion pułku Northamptonshire i szwadron czołgów oczyściły grzbiet Sidi Ahmed na północ od masywu, z białym meczetem, który Niemcy zamienili w punkt oporu. Przez cały 25 kwietnia, w Niedzielę Wielkanocną, Brytyjczycy umacniali się na zdobytych pozycjach pod ostrzałem z Djebel el Rhar.

Czołgi na szczycie

Rozstrzygające natarcie na Djebel el Rhar ruszyło 26 kwietnia o 8.30. Atak pozorujący na południowych stokach ściągnął na siebie ogień niemieckich moździerzy, a w tym czasie batalion The Buffs ze szwadronem czołgów posuwał się niższymi stokami od północy. Zaskoczenie przyniosły Churchille. Czołgi North Irish Horse zjechały do żlebu między oboma szczytami i zaczęły się wspinać po zboczach o nachyleniu dochodzącym miejscami do 1:3 – terenie, który Niemcy uznali za niedostępny dla pojazdów i którego nie zabezpieczyli działami przeciwpancernymi. Ciężki, wolny, ale wyjątkowo zwrotny w trudnym terenie Churchill był chyba jedynym czołgiem alianckim zdolnym do takiej wspinaczki.

Pierwszy na szczyt wjechał czołg sierżanta O’Hare’a, który rozbił niemieckie stanowisko dowodzenia i wziął kilkudziesięciu jeńców. Za nim wtoczyły się kolejne. Czołgi i piechota likwidowały jeden po drugim punkty oporu na krawędzi szczytu, ogniem karabinów maszynowych i dział 6-funtowych, i odcinały obrońcom drogi odwrotu. Około godziny 11 walka była skończona. Według brytyjskich danych batalion The Buffs stracił dziewięciu zabitych i 83 rannych, a w czasie całej bitwy o masyw wzięto około 650 jeńców, w tym niemal wszystkich oficerów III batalionu 754 Pułku. Jeden z niemieckich oficerów miał powiedzieć, że gdy zobaczył czołgi na grzbiecie, wiedział, że wszystko skończone; inni jeńcy nie chcieli wierzyć, że na szczyt wjechały czołgi, dopóki ich nie zobaczyli.

Straty brytyjskie w czterodniowej bitwie były wysokie, zwłaszcza w batalionach, które 23 kwietnia nacierały w biały dzień przez otwarte stoki. Batalion Argyllów stracił dowódcę i większość oficerów. Niemiecki Weihnachtsberg, który w grudniu zatrzymał natarcie na Tunis, był jednak wreszcie w rękach aliantów.

Droga do Tunisu

Zdobycie Longstopu było najważniejszym sukcesem operacji „Vulcan”, ale nie przełamaniem frontu. 27 kwietnia brytyjska 24 Brygada Gwardii zaatakowała kolejne wzgórza na drodze do Tebourby – Djebel Bou Aoukaz i Djebel Asoud. Gwardziści zdobyli je, ale Niemcy, rzucając do kontrataków ostatnie odwody pancerne, odzyskali część pozycji; po kilku dniach walk z batalionu Irish Guards na Djebel Asoud zostało około 80 ludzi. W tych walkach dwóch żołnierzy brygady zasłużyło na Krzyż Wiktorii. W tych dniach, w walkach na odcinku V Korpusu, Brytyjczycy zdobyli też porzuconego przez załogę, niemal nieuszkodzonego Tigera; jako „Tiger 131” stał się on cennym obiektem badań, a dziś jest eksponatem muzeum broni pancernej w Bovington.

Na północy amerykański II Korpus Bradleya ruszył 23 kwietnia przez górzysty teren w stronę Matiru i Bizerty. Od 27 kwietnia 34 Dywizja Piechoty, ta sama, która zimą poniosła ciężkie straty w środkowej Tunezji, szturmowała wzgórze 609, 30 kwietnia zdobyła jego szczyt, a 1 maja odparła kontrataki. Na południu brytyjski IX Korpus i francuski XIX Korpus nie zdołały przełamać obrony na równinie Goubellat i pod Pont-du-Fahs.

Operacja „Vulcan” wygasła na początku maja. Przez osiem dni V Korpus posunął się o niespełna dziesięć kilometrów, ale zdobył wzgórza panujące nad doliną Madżardy i wyczerpał niemieckie odwody pancerne, których nie było już czym uzupełnić. Alexander przegrupował siły: przeniósł z Ósmej Armii do 1 Armii kolejne doświadczone dywizje i skupił je właśnie w dolinie, pod osłoną Longstopu. 6 maja ruszyła operacja „Strike” – uderzenie na wąskim odcinku wzdłuż drogi do Tunisu, wsparte masowym ogniem artylerii i lotnictwa. Front pękł w ciągu kilku godzin, a 7 maja brytyjskie czołgi wjechały do Tunisu, a Amerykanie do Bizerty. 13 maja 1943 roku skapitulowały ostatnie oddziały Osi w Afryce; do niewoli trafiło około 250 tysięcy żołnierzy niemieckich i włoskich – więcej niż pod Stalingradem. Niemcy, którzy w grudniu 1942 roku na Longstop Hill zatrzymali aliancki marsz na Tunis, w kwietniu 1943 roku stracili tam ostatnią naturalną zaporę, za którą mogli go powstrzymać. Kampania tunezyjska zakończyła walki w Afryce Północnej i otworzyła aliantom drogę na Sycylię i do Włoch.