Ostatnia ofensywa na Guadalcanalu

23 stycznia 1943 roku amerykańska piechota wkroczyła do Kokumbony – nadmorskiej wioski na zachód od rzeki Matanikau, w której od jesieni mieściła się kwatera główna japońskiej 17 Armii. Tego samego dnia przed świtem zginęli ostatni obrońcy Gifu, umocnionego rejonu na górze Austen, który przez pięć tygodni powstrzymywał Amerykanów. Pod tą datą kalendaria zapisują, że Japończycy „kontynuują walkę w zachodniej części Guadalcanalu”. To prawda, ale niepełna: od kilku dni walczyli już wyłącznie po to, by osłonić odwrót. Decyzja o porzuceniu wyspy zapadła w Tokio jeszcze w grudniu, a styczniowa ofensywa XIV Korpusu generała majora Alexandra Patcha – największa amerykańska operacja lądowa na wyspie – uderzyła w przeciwnika, który przygotowywał się do potajemnej ewakuacji.

Z tą ofensywą wiążą się jeszcze dwa wydarzenia stycznia 1943 roku: atak okrętu podwodnego USS „Silversides” na japoński konwój 20 stycznia oraz wzmianka o XIV Korpusie, którą kalendaria umieszczają pod datą 25 stycznia.

Decyzja o odwrocie

Pod koniec 1942 roku japońskie wojska na Guadalcanalu umierały z głodu. Zaopatrzenie dowożone nocą przez niszczyciele – tak zwany Tokyo Express – oraz zrzucane do morza beczki z żywnością nie wystarczały, a po bitwie koło Tassafarongi dostawy jeszcze się skurczyły. Według amerykańskich opracowań, opartych na japońskich dokumentach, w pierwszym tygodniu stycznia z około 36 tysięcy żołnierzy wysadzonych od sierpnia na wyspie zostało około 14 tysięcy, w dużej części zbyt chorych i wycieńczonych, by walczyć. Malaria, czerwonka i niedożywienie zabijały więcej ludzi niż amerykański ogień.

W czasie walk o górę Austen, 31 grudnia 1942 roku cesarz Hirohito zatwierdził wniosek armii i marynarki o ewakuacji wyspy. Plan nazwano operacją Ke. Wojska miały się wycofać na zachodni kraniec wyspy, w rejon przylądka Esperance, skąd niszczyciele w kilka nocy na przełomie stycznia i lutego miały zabrać ocalałych. Nowa linia obrony w Wyspach Salomona miała przebiegać przez Nową Georgię, a ciężar walk przenosił się na Nową Gwineę. Na Guadalcanal rozkaz przywiózł 14 stycznia batalion Yano, ostatni japoński oddział wysłany na wyspę jako osłona odwrotu, oraz towarzyszący mu podpułkownik Kumao Imoto ze sztabu 8 Armii Obszarowej generała porucznika Hitoshiego Imamury. Późnym wieczorem 15 stycznia Imoto przekazał go w Kokumbonie generałowi porucznikowi Harukichiemu Hyakutake. Sztab 17 Armii, który do końca liczył na nowe natarcie, przyjął go z oporami i 18 stycznia rozesłał plan do oddziałów; 38 Dywizja miała zacząć się wycofywać 20 stycznia.

Żołnierze na pierwszej linii długo nie wiedzieli o tych planach. Obrońcy Gifu i wzgórz nad Matanikau dostali rozkaz utrzymania pozycji – i wykonywali go, choć od Nowego Roku nie mieli już żywności.

XIV Korpus

Po stronie amerykańskiej zmiana była odwrotna: przybywały świeże siły. W grudniu 1942 roku generał Patch zastąpił wyczerpaną 1 Dywizję Piechoty Morskiej, a jego Dywizja Americal przejęła obronę obwodu wokół lotniska Henderson Field. 2 stycznia 1943 roku, gdy na wyspę dotarły ostatnie oddziały 25 Dywizji Piechoty generała majora J. Lawtona Collinsa i reszta 2 Dywizji Piechoty Morskiej, wszystkie jednostki amerykańskie na Guadalcanalu i Tulagi połączono w XIV Korpus pod dowództwem Patcha. Dywizję Americal objął generał brygady Edmund Sebree. Korpus liczył nieco ponad 50 tysięcy ludzi – przewaga nad głodującą 17 Armią była więc wielokrotna.

W niektórych zestawieniach pod datą 25 stycznia można przeczytać, że XIV Korpus „przybył na teatr działań na Pacyfiku”. Tak tego ująć nie można: korpus nie przypłynął skądinąd, lecz powstał na samym Guadalcanalu ponad trzy tygodnie wcześniej i od 10 stycznia prowadził już ofensywę. Data 25 stycznia odpowiada natomiast przegrupowaniu w trakcie pościgu: w ostatnich dniach stycznia Patch utworzył doraźną Złożoną Dywizję Armii i Piechoty Morskiej (Composite Army-Marine Division, CAM) z 6 Pułku Piechoty Morskiej i pułków piechoty z Dywizji Americal, która od 26 stycznia nacierała wzdłuż wybrzeża na zachód. Możliwe też, że pod tę datę omyłkowo przeniesiono wiadomość o utworzeniu korpusu.

5 stycznia Patch wydał rozkaz oczyszczenia wyspy. 2 Dywizja Piechoty Morskiej miała nacierać od Matanikau wzdłuż wybrzeża, 25 Dywizja – dokończyć zdobywanie góry Austen i opanować wzgórza w widłach Matanikau, a Dywizja Americal i 147 Pułk Piechoty – strzec lotniska. Patch, przekonany przez wywiad, że Japończycy szykują nowe natarcie, nie chciał ogołocić obwodu.

Galloping Horse i Sea Horse

Ofensywa ruszyła 10 stycznia o świcie, po ostrzale sześciu dywizjonów artylerii i nalotach. Celem 25 Dywizji były dwa masywy nazwane od kształtu na mapie lotniczej: Galloping Horse („Galopujący Koń”) – rozległy grzbiet między rozwidleniami Matanikau – oraz Sea Horse („Konik Morski”), czyli wzgórza 43 i 44. 27 Pułk Piechoty atakował Galopującego Konia od północy. Bronił go około 600-osobowy batalion majora Haruki Nishiyamy, który przez trzy dni zatrzymywał natarcie ogniem karabinów maszynowych i moździerzy, a upał i brak wody wyłączały z walki więcej Amerykanów niż japońskie kule. Obronę złamał dopiero brawurowy atak pięciu żołnierzy kapitana Charlesa Davisa na pagórek, który był osią japońskich pozycji; do 13 stycznia wzgórze 53, „głowa” konia, było w amerykańskich rękach. Amerykanie naliczyli tam około 170 ciał, a w ciągu kolejnych dni wybili lub rozproszyli resztę batalionu – według amerykańskich opracowań Japończycy stracili w tym rejonie około 400 zabitych, a ponad 200 ocalałych z Nishiyamą przedarło się 19 stycznia do swoich.

Dwa bataliony 35 Pułku Piechoty obeszły tymczasem górę Austen długim marszem przez dżunglę i 10 stycznia zaatakowały Konika Morskiego od południa. Część tych ścieżek Amerykanie poznali w grudniu dzięki długiemu patrolowi Carlsona, którego ostatni etap prowadził właśnie na stoki góry Austen. Do wieczora zajęły oba wzgórza i odcięły Gifu. Zaopatrzenie nosili im mieszkańcy wyspy wynajęci jako tragarze, a gdy nie nadążali, żywność i amunicję zrzucały bombowce B-17. Pułkownik Akinosuke Oka, dowódca 124 Pułku Piechoty, wymknął się z częścią sztabu na zachód; Amerykanie naliczyli wokół Konika Morskiego 558 zabitych Japończyków.

Upadek Gifu

Najdłużej trzymał się Gifu – podkowa 45–50 połączonych schronów między szczytem góry Austen a wzgórzami 27 i 31, broniona przez 500–600 żołnierzy majora Takeyoshiego Inagakiego. 132 Pułk Piechoty z Dywizji Americal, który szturmował ją od grudnia, stracił do początku stycznia 115 zabitych i 272 rannych, i 9 stycznia zastąpił go 2 batalion 35 Pułku. Jego atak 15 stycznia został całkowicie odparty. Inagaki odrzucił przekazany ostatnim połączeniem telefonicznym rozkaz pułkownika Oki, by przebijać się na zachód – według amerykańskich opracowań dlatego, że musiałby zostawić chorych i rannych. Amerykanie nadawali przez głośniki apele o poddanie się po japońsku; prawie nikt nie wyszedł. 17 stycznia na umocnienia spadł ogień czterdziestu dziewięciu dział, a od 18 stycznia piechota wdzierała się od słabszej, zachodniej strony, zdobywając schron po schronie, aż ulewny deszcz przerwał walkę.

O wyniku przesądził czołg. 22 stycznia Amerykanie wprowadzili na górę jeden lekki M3 Stuart piechoty morskiej – z trzech wysłanych tylko on pokonał błotnisty szlak. Osłaniany przez kilkunastu strzelców, przejechał przez całe Gifu, niszcząc osiem schronów i otwierając w linii obrony wyrwę szerokości około 180 metrów. W nocy na 23 stycznia, około godziny 2.30, Inagaki poprowadził około stu ostatnich zdolnych do walki ludzi do samobójczego natarcia; zginęli niemal wszyscy. Amerykanie stracili w walkach o Gifu od 9 do 23 stycznia 64 zabitych, a w całych walkach o górę Austen – 175. Strat japońskich nie ustalono; wielu rannych i chorych zmarło w schronach z głodu.

Kokumbona

Równocześnie nacierali marines. 13 stycznia 2 i 8 Pułk Piechoty Morskiej ruszyły na zachód wzdłuż wybrzeża i na przylegających wzgórzach, a 6 Pułk zluzował wkrótce wyczerpany 2 Pułk. Gdy 16 stycznia część żołnierzy japońskiej 2 Dywizji generała porucznika Masao Maruyamy próbowała – zgodnie z nowymi rozkazami – się wycofać, 6 Pułk skręcił ku morzu i zamknął ich w kieszeni. Do 17 stycznia marines zabili tam według amerykańskich danych 643 Japończyków, a wzięli do niewoli dwóch.

20 stycznia 25 Dywizja zaatakowała w głębi lądu wzgórza 87, 88 i 89, panujące nad Kokumboną. Ku zaskoczeniu Amerykanów, którzy nie wiedzieli o odwrocie, opór był słaby: 38 Dywizja właśnie opuszczała pozycje. 22 stycznia Collins zdobył także wzgórza 90 i 91 i groził odcięciem całej japońskiej 2 Dywizji. Japończycy w pośpiechu porzucili Kokumbonę i siedzibę dowództwa armii; 23 stycznia zajęli ją Amerykanie. Część japońskich oddziałów została otoczona i zniszczona, większość jednak uszła na zachód.

Odtąd tylne straże opóźniały pościg w wąskim, szerokim na 270–550 metrów pasie między morzem a stromymi koralowymi grzbietami, przeciętym co kilkaset metrów strumieniami. Patch wciąż obawiał się japońskiego desantu i posyłał naprzód jednorazowo równowartość jednego pułku, resztę trzymając przy lotnisku. 26 stycznia nacierającą wzdłuż brzegu dywizję CAM zatrzymał nad rzeką Marmura batalion Yano, który cofał się powoli przez trzy kolejne dni, a od 29 stycznia bronił się nad rzeką Bonegi. Większość ocalałych żołnierzy 17 Armii zdążyła do końca miesiąca zebrać się w rejonie przylądka Esperance.

„Silversides” pod Truk

Wojna o Guadalcanal toczyła się także daleko od wyspy, na szlakach, którymi Japończycy dowozili ludzi i zaopatrzenie do Rabaulu i Wysp Salomona. 20 stycznia amerykański okręt podwodny USS „Silversides” komandora porucznika Creeda Burlingame’a, płynący na czwarty patrol bojowy z Brisbane, wyśledził konwój idący – według niektórych zestawień około 286 mil morskich od Truku w Karolinach – w stronę Wysp Salomona. Dwa dni wcześniej zatopił pod Truk tankowiec „Tōei Maru” o pojemności około 10 tysięcy ton, swoją największą zdobycz tej wojny. Przez cały dzień płynął równolegle do konwoju, o zmierzchu wyprzedził go i zaczaił się na jego kursie, po czym wystrzelił torpedy w nakładające się sylwetki statków. Ówczesne meldunki, na których opierają się popularne kalendaria, mówiły o zatopieniu transportowca „Meiu Maru” i uszkodzeniu „Surabaya Maru”; amerykańska historia okrętu i późniejsze zestawienia przypisują mu zatopienie trzech statków: „Surabaya Maru”, „Somedono Maru” i „Meiu Maru”. Zaraz po ataku okazało się, że uzbrojona torpeda utkwiła w jednej z dziobowych wyrzutni; dowódca kazał płynąć wstecz całą mocą i wystrzelić ją ponownie – udało się. Z powodu wycieku paliwa „Silversides” wrócił 31 stycznia do Pearl Harbor.

Takie sukcesy były jeszcze wtedy rzadkie. Amerykańskie okręty podwodne – głównie nowoczesne okręty typu Gato – rozpoczęły nieograniczoną wojnę handlową już 7 grudnia 1941 roku, lecz przez pierwsze półtora roku wojny zawodziła ich główna broń. Torpeda Mark XIV szła głębiej, niż ją nastawiono, i przechodziła pod kadłubami; magnetyczny zapalnik Mark 6 odpalał przedwcześnie albo wcale, a zapalnik uderzeniowy często nie zadziałał przy trafieniu pod kątem prostym. Dowódców, którzy się skarżyli, długo obwiniano o błędy w strzelaniu. Dopiero próby przeprowadzone z inicjatywy admirała Charlesa Lockwooda, od lutego 1943 roku dowódcy okrętów podwodnych Floty Pacyfiku, ujawniły wszystkie trzy wady; ostatnią usunięto jesienią 1943 roku. Później amerykańskie okręty podwodne zatopiły większość japońskiej floty handlowej i odcięły Japonię od surowców z południa.

Miejsce w wojnie

Styczniowa ofensywa była ostatnim aktem kampanii na Guadalcanalu. Amerykański wywiad do końca odczytywał japońskie przygotowania jako zapowiedź nowego natarcia – jeszcze 26 stycznia ostrzegał przed ofensywą o kryptonimie „Ke” – i dlatego ani Patch, ani admirał William Halsey, dowodzący na Południowym Pacyfiku, nie rzucili wszystkich sił do pościgu ani nie zamknęli morza wokół przylądka Esperance. W nocach 1, 4 i 7 lutego 1943 roku japońskie niszczyciele zabrały z wyspy według japońskich danych 10 652 żołnierzy armii, a Amerykanie zorientowali się dopiero 9 lutego, gdy spotkali się na zachodnim krańcu wyspy i ogłosili ją wolną od nieprzyjaciela. Część historyków zarzuca obu dowódcom, że mimo przewagi na lądzie, w powietrzu i na morzu pozwolili przeciwnikowi ujść; inni zwracają uwagę, że ewakuacja wychudzonych, chorych ludzi nie zmieniała już wyniku kampanii.

Bilans półrocznych walk był dla Japonii ciężki: według różnych szacunków na wyspie i wokół niej zginęło lub zmarło z głodu i chorób około 20–25 tysięcy japońskich żołnierzy, a marynarka i lotnictwo straciły dziesiątki okrętów i setki samolotów wraz z doświadczonymi załogami. Japonia po raz pierwszy w tej wojnie oddała zajęty teren, a cesarska kwatera główna przeszła na Południowym Pacyfiku do obrony, przenosząc wysiłek na Nową Gwineę i środkowe Wyspy Salomona. Dla Amerykanów Guadalcanal stał się szkołą walki w dżungli i współdziałania wojsk lądowych, marynarki i lotnictwa. XIV Korpus, od kwietnia 1943 roku pod dowództwem generała Oscara Griswolda, poprowadził latem walki na Nowej Georgii, a Patch i Collins dowodzili później w Europie – pierwszy 7 Armią, drugi VII Korpusem. Kampania otworzyła drogę do kampanii na Wyspach Salomona, której celem był Rabaul, a w szerszym planie – do amerykańskiej ofensywy przez Pacyfik.