Zmiana dowództwa na Guadalcanalu

9 grudnia 1942 roku o godzinie 14.00 generał major Alexander Vandegrift, dowódca 1 Dywizji Piechoty Morskiej, przekazał dowództwo wszystkich sił amerykańskich na Guadalcanalu i Tulagi generałowi majorowi armii lądowej Alexandrowi Patchowi, dowódcy dywizji Americal. Tego samego dnia z wyspy odpłynął 5 Pułk Piechoty Morskiej, a w następnych tygodniach pozostałe oddziały dywizji. Po czterech miesiącach, w których marines bronili lotniska Henderson Field niemal wyłącznie własnymi siłami, ciężar kampanii przejmowała armia lądowa Stanów Zjednoczonych.

Cztery miesiące na wyspie

1 Dywizja Piechoty Morskiej wylądowała na Guadalcanalu 7 sierpnia 1942 roku, w pierwszej amerykańskiej ofensywie lądowej wojny na Pacyfiku. Planowano, że marines zdobędą budowane przez Japończyków lotnisko i szybko zostaną zluzowani przez garnizon. Stało się inaczej: po klęsce floty pod Savo okręty transportowe odpłynęły z niewyładowanym sprzętem, a dywizja przez wiele tygodni broniła wąskiego obwodu nad rzeką Lunga, odcięta od regularnego zaopatrzenia, bombardowana z powietrza i ostrzeliwana nocą z morza.

Marines odparli kolejno trzy wielkie japońskie natarcia lądowe: nad Alligator Creek w sierpniu, na grzbiecie Edsona we wrześniu i w bitwie o Henderson Field pod koniec października. Pierwsze oddziały armii lądowej – 164 Pułk Piechoty z dywizji Americal – przybyły na wyspę dopiero 13 października i od razu wzięły udział w obronie lotniska. W listopadzie, po rozstrzygających nocnych bitwach morskich pod Guadalcanalem, Japonia straciła zdolność do przerzucania na wyspę większych sił, a Amerykanie mogli wreszcie myśleć o wymianie wyczerpanego garnizonu.

Ostatnią dużą akcją marines w tej fazie był długi patrol 2 Batalionu Rajdersów podpułkownika Evansa Carlsona, który przez blisko miesiąc tropił w głębi wyspy oddziały japońskie; 4 grudnia po południu ostatnie kompanie rajdersów wróciły do obwodu pod Lunga Point.

Stan dywizji

Stan 1 Dywizji Piechoty Morskiej w grudniu był bardzo zły. Według zestawień piechoty morskiej w kampanii na Guadalcanalu zginęło 650 jej żołnierzy, 31 uznano za zaginionych, a 1278 zostało rannych. O wiele większe straty spowodowały choroby: malarię odnotowano u 8580 ludzi, a lekarze dywizji szacowali w grudniu, że przeszło nią około trzech czwartych żołnierzy. Do tego dochodziły dyzenteria, tropikalne zakażenia skóry i skutki miesięcy na skąpych, monotonnych racjach, często uzupełnianych zdobyczną japońską żywnością. Według relacji uczestników część wychudzonych żołnierzy nie była w stanie bez pomocy wspiąć się po siatkach na burty transportowców. Lekarze oceniali, że na powrót do pełnej sprawności potrzeba od trzech do sześciu miesięcy.

Pierwotnie dywizja miała odpocząć w Nowej Zelandii, ostatecznie skierowano ją do Australii. Pierwsze transporty zawiozły marines do Brisbane, ale wkrótce dywizję przeniesiono w chłodniejszy, wolny od malarii rejon Melbourne, gdzie przez większą część 1943 roku dochodziła do siebie i uzupełniała stany. Z tego okresu pochodzi zwyczaj, że marines tej dywizji przyjęli za swoją pieśń australijską „Waltzing Matilda”. Za Guadalcanal dywizja otrzymała Presidential Unit Citation, pierwsze takie wyróżnienie zbiorowe w swojej historii.

Patch i armia lądowa

Alexander Patch, urodzony w 1889 roku w Fort Huachuca w Arizonie, był zawodowym oficerem piechoty, weteranem frontu zachodniego z 1918 roku. Wiosną 1942 roku, po przybyciu do Nowej Kaledonii, zorganizował z luźnego zbioru oddziałów nową dywizję, którą nazwano Americal – od słów „American” i „New Caledonia”. Jej pułki trafiały na Guadalcanal stopniowo: 164 Pułk Piechoty w październiku, 182 Pułk 12 listopada, a 132 Pułk 8 grudnia, na dzień przed zmianą dowództwa. Wraz z nimi przybyły artyleria, saperzy i oddziały zaopatrzenia, a na wyspie od listopada walczyły już także 147 Pułk Piechoty i 8 Pułk Piechoty Morskiej z 2 Dywizji Piechoty Morskiej.

Patch dostał zadanie zniszczenia wszystkich sił japońskich na wyspie. Uznał, że ma na to za mało ludzi, i zwrócił się do generała Millarda Harmona, dowódcy wojsk lądowych na Południowym Pacyfiku. Harmon skierował prosto na Guadalcanal 25 Dywizję Piechoty, przenoszoną właśnie z Hawajów; jej oddziały przybywały w ostatnich dwóch tygodniach grudnia i w pierwszym tygodniu stycznia. Na wyspę płynęły też pozostałe pułki 2 Dywizji Piechoty Morskiej. 2 stycznia 1943 roku utworzono XIV Korpus pod dowództwem Patcha, a do 7 stycznia siły amerykańskie na Guadalcanalu liczyły nieco ponad 50 tysięcy ludzi. Całą kampanią kierował od 18 października dowódca Obszaru Południowego Pacyfiku William Halsey, w listopadzie awansowany z wiceadmirała na admirała.

„Wyspa Głodu”

Po drugiej stronie frontu położenie było znacznie gorsze. Japończycy przerzucili na Guadalcanal od sierpnia blisko 30 tysięcy żołnierzy, ale w grudniu żyło z nich około 20 tysięcy, a do walki nadawało się może 12 tysięcy. Według amerykańskich opracowań, opartych na japońskich dokumentach, około 7 grudnia 17 Armia generała porucznika Harukichiego Hyakutake traciła około 50 ludzi dziennie – z niedożywienia, chorób i od amerykańskiego ognia. Żołnierze jedli korzonki, trawę i jaszczurki; szerzyły się malaria, dyzenteria i beri-beri. Japończycy nazywali wyspę Gatō – „Wyspą Głodu” – co było grą słów na początku jej nazwy.

Ponieważ powolne transportowce nie mogły się zbliżyć do wyspy w zasięgu samolotów z Henderson Field, zaopatrzenie dowoziły nocą niszczyciele kontradmirała Raizō Tanaki, zwane przez Amerykanów Tokyo Express. Od końca listopada próbowano nowej metody: wyczyszczone beczki po paliwie, napełnione żywnością i lekami tak, by pływały, wiązano linami w długie łańcuchy i zrzucano z niszczycieli u brzegu, skąd żołnierze mieli je wyciągać na plażę. Pierwszy taki rejs zakończył się 30 listopada bitwą koło Tassafarongi: Tanaka zatopił krążownik „Northampton”, ale żywności nie dostarczył. Kolejne rejsy 3, 7 i 11 grudnia dały niewiele – wiele beczek zatonęło, przecięte ogniem z samolotów i kutrów lub zerwane z lin, a do brzegu docierała tylko ich część.

W nocy z 11 na 12 grudnia kutry torpedowe z Tulagi zaatakowały zespół Tanaki, gdy po zrzuceniu beczek zawracał koło wyspy Savo. Dwie torpedy trafiły w rufę okrętu flagowego, nowoczesnego niszczyciela „Teruzuki”. Pożar dotarł do komory bomb głębinowych i nad ranem okręt zatonął; Tanaka, ogłuszony wybuchem, został przeniesiony na inny niszczyciel. Wkrótce potem prywatnie zakomunikował przełożonym, że wojsk na Guadalcanalu nie da się już zaopatrywać drogą morską, i radził ewakuację. Niedługo później przeniesiono go na stanowisko w Singapurze.

Miejsce w wojnie

Zmiana z 9 grudnia zamknęła defensywny okres kampanii. Marines Vandegrifta przez cztery miesiące utrzymali przyczółek, którego utrata mogła przekreślić pierwszą amerykańską ofensywę na Pacyfiku; armia Patcha miała już nie bronić lotniska, lecz oczyścić wyspę. Liczebność i zaopatrzenie były teraz po stronie amerykańskiej, a japoński garnizon słabł z każdym tygodniem.

Pierwszym celem nowego dowódcy stały się wzgórza góry Austen, górującej nad obwodem od południowego zachodu, skąd Japończycy obserwowali lotnisko i nękali je ogniem. Natarcie 132 Pułku Piechoty, rozpoczęte w połowie grudnia, ugrzęzło jednak przed silnie umocnionymi pozycjami. Tymczasem 12 grudnia japońska marynarka wojenna po raz pierwszy zaproponowała porzucenie wyspy, a 31 grudnia cesarz Hirohito zatwierdził decyzję o ewakuacji. W styczniu 1943 roku XIV Korpus przeszedł do ogólnej ofensywy, a na przełomie stycznia i lutego japońskie niszczyciele w tajemnicy zabrały z wyspy około 10 600 żołnierzy. 9 lutego 1943 roku Patch zameldował, że na Guadalcanalu nie ma już zorganizowanych sił japońskich.

Dla obu dowódców grudzień był punktem zwrotnym. Vandegrift otrzymał za obronę Guadalcanalu Medal Honoru, a 1 stycznia 1944 roku został komendantem Korpusu Piechoty Morskiej. Patch, wyniszczony malarią i dyzenterią, wrócił po kampanii do Stanów Zjednoczonych, a w 1944 roku dowodził 7 Armią podczas lądowania w południowej Francji. 1 Dywizja Piechoty Morskiej wróciła do walki pod koniec 1943 roku na Nowej Brytanii. Przekazanie odpowiedzialności z rąk piechoty morskiej armii lądowej, gdy przyczółek stawał się zapleczem dalszych operacji, stało się wzorem powtarzanym na Pacyfiku przez następne lata wojny.