Niemcy pod Chimkami

Na początku grudnia 1941 roku niemiecka Grupa Armii „Środek” feldmarsz. Fedora von Bocka podejmowała ostatnie próby, by dojść do Moskwy albo ją okrążyć. Popularne kalendaria notują pod 2 grudnia, że niemiecki patrol saperów, szukając luki w radzieckiej obronie, dotarł do miasteczka Chimki i był to punkt najbliższy Moskwy, jaki osiągnęli Niemcy. Pod 4 grudnia piszą, że temperatura na froncie moskiewskim spadła do minus 37 stopni, a niemieckie ataki się załamują. Oba zapisy oddają istotę tych dni, ale wymagają zastrzeżeń: epizod w Chimkach jest słabo udokumentowany i różnie datowany, a tak niskie temperatury notowano raczej kilka dni później i nie w samej Moskwie.

Patrol w Chimkach

Chimki leżały wtedy przy szosie leningradzkiej i Kanale imienia Moskwy, około ośmiu kilometrów od ówczesnych granic miasta i niewiele ponad 20 kilometrów od Kremla. Opowieść o niemieckim patrolu, który tam dotarł, pochodzi głównie od autorów niemieckich i zachodnich i w każdej wersji wygląda nieco inaczej. Według Paula Carella, autora popularnych książek o wojnie na wschodzie, motocykliści 62 batalionu saperów, wysłani 30 listopada przez dowódcę 4 Grupy Pancernej gen. płk. Ericha Hoepnera przed czołówkami 2 Dywizji Pancernej na stację Łobnia, wjechali bez walki do Chimek, wywołali popłoch wśród mieszkańców i zawrócili. Amerykański dziennikarz i historyk William L. Shirer pisał z kolei, że 2 grudnia do Chimek wdarł się batalion rozpoznawczy 258 Dywizji Piechoty, z którego widać było wieże Kremla, i że następnego ranka wyparły go radzieckie czołgi i oddział zmobilizowanych robotników. Część niemieckich opracowań również wiąże wypad do Chimek z 2 grudnia i z 62 batalionem saperów.

Rosyjscy historycy, m.in. Aleksiej Isajew, przyjmują, że do Chimek rzeczywiście dotarł niewielki oddział motocyklistów, ale nie ma zgody, kiedy to było. Jedna z wersji przenosi go na 16 października, w dniach paniki w Moskwie, inna na 30 listopada. Opis Shirera uważa się często za pomyłkę: 258 Dywizja walczyła 1–3 grudnia daleko stamtąd, na zachód od Moskwy pod Naro-Fominskiem. Także obraz niemieckich żołnierzy oglądających przez lornetki kopuły Kremla jest raczej legendą – z tej odległości i przy zabudowie przedmieść trudno było cokolwiek zobaczyć. Pewne jest jedno: jeżeli patrol dotarł do Chimek, był to krótki wypad rozpoznawczy, a nie zajęcie miasteczka. Zwarty front niemiecki stał dalej, a za najdalej wysunięty punkt, do którego doszły i w którym utrzymały się większe siły, uchodzi zwykle Krasna Polana – dziś część miasta Łobnia – zajęta 30 listopada przez niemiecki V Korpus Armijny i oddziały pancerne 4 Grupy Pancernej, około 27–30 kilometrów od Kremla. Na tym odcinku zaciętą obronę stawiały oddziały 16 Armii gen. por. Konstantego Rokossowskiego i pospiesznie podciągnięte jednostki, wśród nich baterie artylerii przeciwlotniczej strzelające do czołgów ogniem na wprost. Dziś w Chimkach, przy 23 kilometrze szosy leningradzkiej, stoi pomnik w kształcie wielkich zapór przeciwczołgowych, odsłonięty w 1966 roku. Upamiętnia on jednak linię obrony stolicy, a nie konkretne miejsce, do którego doszli Niemcy.

Ostatnie natarcia

Na północ od Moskwy, po nieudanej próbie utrzymania przyczółka za kanałem pod Jachromą, 3 i 4 Grupa Pancerna przez pierwsze dni grudnia próbowały jeszcze przebić się w kierunku stolicy, ale ich dywizje miały po kilkadziesiąt sprawnych czołgów, a kompanie piechoty liczyły po kilkudziesięciu ludzi. Postępy liczono w setkach metrów, a radzieckie kontrataki odbierały część zdobytych wsi.

W centrum ostatnią próbę podjęła 4 Armia feldmarsz. Günthera von Klugego, która przez większą część listopadowej ofensywy stała w miejscu. 1 grudnia jej korpusy uderzyły na pozycje radzieckiej 33 i 5 Armii na północ i na południe od Naro-Fominska. Dwie dywizje piechoty z kilkudziesięcioma czołgami przełamały front 222 Dywizji Strzeleckiej, zostały zatrzymane pod wsią Akułowo, skręciły na boczną drogę i 2 grudnia doszły do wsi Juszkowo i Burcewo, wychodząc w kierunku miejscowości Gołicyno na tyłach 5 Armii. Był to głęboki, ale wąski klin. 3 grudnia radziecki kontratak wyparł Niemców z Juszkowa, a do rana 5 grudnia – według rosyjskich opracowań – zepchnięto ich na pozycje wyjściowe. Kluge, który od początku sceptycznie oceniał szanse natarcia, według niemieckich opracowań już 3 grudnia nakazał wycofać wysunięte oddziały.

Na południu gen. płk Heinz Guderian, którego sztab mieścił się w Jasnej Polanie, dawnym majątku Lwa Tołstoja, próbował wreszcie zamknąć pierścień wokół Tuły. Jego 2 Armia Pancerna, obchodząc miasto od wschodu, od 2 grudnia nacierała na północ od niego, by połączyć się w rejonie Kostrowa z XLIII Korpusem Armijnym, który uderzał od zachodu. 3 grudnia czołówki niemieckiego XXIV Korpusu Zmotoryzowanego przecięły pod Riewiakinem szosę i linię kolejową Tuła–Sierpuchow, ostatnie połączenia obrońców z Moskwą. 4 grudnia radziecka 340 Dywizja Strzelecka i 112 Dywizja Pancerna uderzyły jednak na skrzydło tego klina, a od strony miasta uderzyły oddziały broniącej Tuły 50 Armii gen. por. Iwana Bołdina. Korpus od zachodu nie zdołał się przebić. 5 grudnia Guderian przerwał natarcie i zaczął wycofywać wysunięte dywizje. Pisał później we wspomnieniach, że natarcie na Moskwę się nie powiodło, a siły i możliwości przeciwnika zostały niedocenione.

Mróz

Pierwsze dni grudnia przyniosły gwałtowne ochłodzenie. Według pomiarów moskiewskiej stacji meteorologicznej temperatura w stolicy spadła 4 grudnia w nocy do około minus 21 stopni, a w dniach 5–7 grudnia utrzymywała się w okolicach minus 22–25 stopni także w dzień; potem przyszła krótka odwilż. Na froncie, w otwartym polu, notowano odczyty niższe. Niemieccy dowódcy pisali po wojnie o 30–38 stopniach mrozu: Erhard Raus, wtedy pułkownik w 6 Dywizji Pancernej, a później generał, wskazywał dni 4–7 grudnia jako najzimniejsze, z temperaturą minus 36–38 stopni, a Bock miał zapisać jeszcze niższe wartości. Takie relacje mogły być zawyżone, bo podkreślały rolę pogody w niemieckiej klęsce. Często podawana liczba – minus 37 stopni – mieści się w zakresie tych wspomnień, ale nie w pomiarach moskiewskich i raczej nie dotyczy samego 4 grudnia.

Bez względu na dokładne odczyty skutki były straszne. Niemieckie wojska nie dostały zimowego umundurowania, które utknęło na zapchanych liniach kolejowych w Polsce i na Białorusi. Żołnierze owijali się kocami i zdobycznymi ubraniami, palili ogniska pod silnikami czołgów, by je uruchomić, a smar zastygał w zamkach karabinów maszynowych. Szybko rosła liczba odmrożeń: w ciągu zimy Wehrmacht zarejestrował ponad sto tysięcy takich przypadków. Mróz był równie dotkliwy dla Armii Czerwonej, ale jej żołnierze mieli watowane kurtki, walonki i kożuchy, a zaplecze – Moskwę – za plecami.

Miejsce w wojnie

Chimki i Krasna Polana stały się w pamięci radzieckiej i rosyjskiej symbolem miejsca, w którym zatrzymano Niemców „u bram Moskwy”. Bliżej Kremla Wehrmacht już nigdy nie doszedł. Wyczerpanie Grupy Armii „Środek” było już w tych dniach oczywiste dla jej dowódców: 1 grudnia Bock meldował dowództwu wojsk lądowych, że jego wojska są u kresu sił. 5 grudnia Guderian i dowódcy grup pancernych przerwali natarcia, a wieczorem 6 grudnia dowództwo grupy armii nakazało przejść do obrony. Już 5 grudnia uderzył jednak radziecki Front Kaliniński, a 6 grudnia Front Zachodni gen. armii Gieorgija Żukowa, wzmocniony odwodami, o których niemiecki wywiad nie wiedział. W ciągu kilku dni Niemcy zostali odrzuceni od Krasnej Polany i z okolic Chimek, a w połowie grudnia cofali się już na całym froncie pod Moskwą. Pierwsze dni grudnia 1941 roku były więc ostatnimi, w których Wehrmacht nacierał na radziecką stolicę – i końcem nadziei Hitlera na zakończenie wojny ze Związkiem Radzieckim w jednej kampanii.