Kontrofensywa pod Moskwą

5 grudnia 1941 roku, przy ponad dwudziestostopniowym mrozie, Armia Czerwona przeszła pod Moskwą do kontrofensywy. Rano uderzyły na północ od stolicy wojska Frontu Kalinińskiego gen. płk. Iwana Koniewa, a następnego dnia – Front Zachodni gen. armii Gieorgija Żukowa i prawe skrzydło Frontu Południowo-Zachodniego. Niemiecka Grupa Armii „Środek”, która jeszcze kilka dni wcześniej próbowała przebić się pod Chimkami i Naro-Fominskiem, została zaskoczona: jej dywizje były wyczerpane, rozciągnięte na setkach kilometrów i pozbawione umocnionych pozycji. W ciągu kolejnych tygodni Wehrmacht po raz pierwszy w tej wojnie cofał się na całym odcinku frontu.

Popularne zestawienia opisują te dni trzema wpisami. Pod 5 grudnia podają, że Niemcy przerwali natarcie na Moskwę, będąc 11 mil (około 18 kilometrów) od niej, a ZSRR kontratakuje w czasie silnej śnieżycy; pod 8 grudnia – że Armia Czerwona wyzwoliła Kamionkę, Krasną Polanę i Kriukowo, a Niemcy już nigdy nie znaleźli się w zasięgu artylerii od Moskwy; pod 16 grudnia – że niemiecka ofensywa pod Moskwą całkowicie stanęła. Wymaga to kilku uzupełnień. Odległość 18 kilometrów można odnieść najwyżej do ówczesnych granic miasta; od Kremla najbliższe niemieckie pozycje dzieliło 25–30 kilometrów. Pierwsze dni kontrofensywy były przede wszystkim mroźne – w Moskwie notowano wtedy około 25 stopni mrozu – a silne zamiecie przyszły w dniach 10–15 grudnia. Wreszcie 16 grudnia niemiecka ofensywa nie „stanęła”, bo była wstrzymana od 5–6 grudnia; w połowie miesiąca Niemcy byli już w odwrocie, a tego dnia Adolf Hitler zakazał dalszego cofania się.

Odwody

Kontrofensywa była możliwa dzięki odwodom, które Stawka gromadziła od października, gdy Niemcy szli na Moskwę. Za frontem, nad Wołgą i w głębi kraju, formowano nowe armie, a z Dalekiego Wschodu, Zabajkala i Azji Środkowej przerzucano dywizje kadrowe. Józef Stalin mógł je odsłonić, bo jesienią coraz pewniej oceniał, że Japonia nie zaatakuje ZSRR. Potwierdzały to meldunki z Tokio Richarda Sorgego, aresztowanego w październiku, choć historycy spierają się, jaką wagę miały dla Stalina. W tych samych dniach Japonia ostatecznie zwróciła się ku południu: 1 grudnia konferencja cesarska postanowiła rozpocząć wojnę ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią, a 2 grudnia flota dostała sygnał do ataku.

Popularny obraz „syberyjskich dywizji”, które uratowały Moskwę, jest przesadzony. Według badań m.in. Davida Glantza i Aleksieja Isajewa jednostki z Dalekiego Wschodu stanowiły – zależnie od sposobu liczenia – od kilku do kilkunastu dywizji: były cenne, bo pełne i dobrze wyszkolone, ale tworzyły mniejszość wśród wojsk, które wzięły udział w kontrofensywie. Ważniejsze były nowe armie. Pod koniec listopada Stawka oddała Żukowowi 1 Armię Uderzeniową gen. por. Wasilija Kuzniecowa, 20 Armię gen. mjr. Andrieja Własowa – tego samego, który w 1942 roku dostał się do niewoli i przeszedł na stronę Niemców – oraz 10 Armię gen. por. Filippa Golikowa. Dwie pierwsze stanęły na północ od stolicy, gdzie zagrożenie było największe; trzecia – na południowym wschodzie, przeciw klinowi Guderiana.

Plan Żukowa, zatwierdzony przez Stalina 30 listopada, nie przewidywał jeszcze rozbicia całej Grupy Armii „Środek”. Miał odsunąć bezpośrednie zagrożenie od Moskwy: uderzyć na oba niemieckie kliny, które obchodziły stolicę od północy, przez Klin i Sołniecznogorsk, i od południa, wokół Tuły. Front Kaliniński miał związać niemiecką 9 Armię pod Kalininem i wyjść na tyły wojsk niemieckich spod Klina. Według danych radzieckich do kontrofensywy przystąpiło około 1,1 miliona żołnierzy, mniej niż 800 czołgów i około 1400 samolotów – mniej czołgów i ludzi, niż według radzieckich szacunków miała Grupa Armii „Środek”. Przewagę uzyskano tylko na wybranych odcinkach. Rozstrzygnęło zaskoczenie: wywiad niemieckiego sztabu generalnego oceniał 4 grudnia, że Armia Czerwona nie jest zdolna do większej ofensywy bez dużych posiłków.

Pierwsze dni

5 grudnia rano 31 i 29 Armia Frontu Kalinińskiego uderzyły po lodzie przez Wołgę na południowy wschód i na zachód od Kalinina. Postępy były początkowo niewielkie, ale Niemcy musieli tu zatrzymać dywizje, których brakowało pod Moskwą. Tego samego dnia gen. płk Heinz Guderian przerwał natarcie wokół Tuły, a wysunięte dywizje 3 i 4 Grupy Pancernej przeszły do obrony. Dowództwo Grupy Armii „Środek” feldmarsz. Fedora von Bocka dopiero wieczorem 6 grudnia formalnie nakazało wstrzymać natarcie i przejść do obrony.

6 grudnia ruszył Front Zachodni. Na północy 30 Armia gen. mjr. Dmitrija Leluszenki, wzmocniona świeżymi dywizjami z Uralu i Syberii, przełamała front na północ od Klinu i do wieczora 7 grudnia posunęła się o około 25 kilometrów; 1 Armia Uderzeniowa przeszła przez Kanał imienia Moskwy pod Dmitrowem i 7–8 grudnia odbiła Jachromę, gdzie pod koniec listopada Niemcy sforsowali kanał. Na południu 10 Armia i 1 Gwardyjski Korpus Kawalerii gen. mjr. Pawła Biełowa uderzyły na wysunięte skrzydło Guderiana; 7 grudnia odbito Michajłow, a 9 grudnia Wieniow. Dalej na południu wojska marsz. Siemiona Timoszenki uderzyły 6 grudnia pod Jelcem, odbiły miasto 9 grudnia i do połowy miesiąca okrążyły i rozbiły część niemieckiej 2 Armii.

Najtrudniej było bezpośrednio przed Moskwą, na odcinku 20 i 16 Armii, gdzie Niemcy bronili się w umocnionych wsiach na szosie leningradzkiej i w okolicach dzisiejszego Zielenogradu. Osada i stacja Kriukowo na linii kolejowej Moskwa–Klin, zajęta 30 listopada przez niemiecką 5 Dywizję Pancerną, przechodziła według rosyjskich opracowań z rąk do rąk kilka razy. 7 grudnia 8 Gwardyjska Dywizja Strzelecka – dawna dywizja Panfiłowa – i 44 Dywizja Kawalerii zaatakowały ją po krótkim przygotowaniu artyleryjskim, a 8 grudnia, po nocnych wypadach grup szturmowych i odparciu niemieckiego kontrataku, Niemcy wycofali się z Kriukowa i sąsiedniej wsi Kamionka. Tego samego dnia 331 Dywizja Strzelecka i 28 Brygada Strzelecka odbiły Krasną Polanę, dziś część miasta Łobnia, najbliższy Kremla punkt zajęty przez większe siły niemieckie. W 1966 roku szczątki nieznanego żołnierza z mogiły zbiorowej przy szosie leningradzkiej pod Kriukowem przeniesiono pod mury Kremla, do Grobu Nieznanego Żołnierza.

Często powtarzaną uwagę, że od 8 grudnia Niemcy nie byli już w zasięgu artylerii od Moskwy, trzeba traktować ostrożnie. Radzieckie i rosyjskie relacje mówią, że Niemcy ściągnęli pod Krasną Polanę ciężkie działa, by ostrzeliwać stolicę, ale brak na to pewnych dowodów. Prawdą jest natomiast, że po 8 grudnia front szybko odsunął się od miasta, a niemieckie wojska lądowe nigdy już nie zbliżyły się do Moskwy.

Dyrektywa nr 39 i rozkaz Hitlera

8 grudnia Hitler podpisał dyrektywę nr 39. Uzasadniał w niej, że „zaskakująco wcześnie” nadeszła sroga zima, a trudności z zaopatrzeniem zmuszają do natychmiastowego wstrzymania wszystkich większych działań zaczepnych na froncie wschodnim i przejścia do obrony. Wojska miały utrzymać obszary ważne dla przeciwnika, odpocząć i przygotować się do wznowienia działań w 1942 roku; skracanie frontu dyrektywa dopuszczała tylko w ograniczonym zakresie. W kwaterze głównej wciąż nie rozumiano, że to nie przerwa w natarciu, lecz wielka ofensywa przeciwnika.

Niemcy cofali się w mrozie, porzucając zamarznięte czołgi, działa i ciężarówki, których nie dało się uruchomić ani wyciągnąć ze śniegu. Radzieckie kolumny narciarzy i oddziały kawalerii obchodziły wycofujące się dywizje i atakowały tabory oraz sztaby na tyłach. 12 grudnia odbito Sołniecznogorsk, w nocy na 15 grudnia Klin, a 15 grudnia Istrę. 16 grudnia wojska Frontu Kalinińskiego wkroczyły do Kalinina – po Rostowie nad Donem jednego z pierwszych dużych miast odzyskanych przez Armię Czerwoną. 13 grudnia Sowinformbiuro ogłosiło komunikat o „klęsce niemieckiego planu okrążenia i zdobycia Moskwy”, z fotografiami Żukowa i dowódców armii, którzy w nim uczestniczyli; gazety całego świata pisały o pierwszym wielkim odwrocie Wehrmachtu.

Dowódcy niemieccy, zwłaszcza Guderian i dowódca 4 Grupy Pancernej gen. płk Erich Hoepner, chcieli się cofnąć na krótsze, dogodniejsze linie. Hitler, który obawiał się, że odwrót w takich warunkach zamieni się w ucieczkę, jak w 1812 roku Wielkiej Armii Napoleona, 16 grudnia zakazał większych odwrotów, a 18 grudnia potwierdził to rozkazem, który żądał od wojsk „fanatycznego” oporu w zajmowanych pozycjach, bez względu na przeciwnika na skrzydłach i na tyłach. Do dziś trwa spór, czy ten rozkaz uratował Grupę Armii „Środek” przed rozpadem, jak twierdziło po wojnie wielu niemieckich generałów, czy też niepotrzebnie wykrwawił dywizje w pozycjach bez szans. Wkrótce potem zaczęły się dymisje. Bock oddał dowództwo 18–19 grudnia, a 19 grudnia Hitler odwołał naczelnego dowódcę wojsk lądowych feldmarsz. Walthera von Brauchitscha i sam przejął jego stanowisko.

20 grudnia Armia Czerwona odbiła Wołokołamsk, a pod koniec miesiąca natarcie na północy doszło do rzek Łama i Ruza, gdzie Niemcy zdołali zatrzymać się na przygotowanych pozycjach. W centrum 26 grudnia odbito Naro-Fominsk. Na południu 50 Armia wdarła się 21 grudnia do Kaługi i po kilku dniach walk ulicznych oczyściła ją 30 grudnia.

Spalone wsie

Front, który przesuwał się na zachód, zostawiał za sobą zniszczony kraj. Zima była dla obu armii walką o dach nad głową: kto miał wieś z ciepłymi izbami, ten miał szansę przetrwać noc. Już 17 listopada Stawka nakazała rozkazem nr 0428 palić osiedla na zapleczu wojsk niemieckich, by odebrać przeciwnikowi kwatery; wykonujące go oddziały dywersyjne, w tym grupy ochotników z Moskwy, podpalały wsie razem z dobytkiem mieszkańców. Wycofujący się w grudniu Niemcy robili to samo na znacznie większą skalę: wiele pododdziałów miało rozkaz niszczyć opuszczane miejscowości, a mieszkańców często wypędzano na mróz. Żołnierze odbierali chłopom ciepłe ubrania, walonki i żywność.

Radzieckie władze od pierwszych dni kontrofensywy dokumentowały zniszczenia i zbrodnie na odzyskanym terenie, a prasa szeroko o nich pisała. W Klinie zdewastowany został dom-muzeum Piotra Czajkowskiego, w Istrze wysadzono sobór Zmartwychwstania w klasztorze Nowa Jerozolima, a w Jasnej Polanie, gdzie w listopadzie kwaterował sztab Guderiana, specjalna komisja Akademii Nauk ZSRR opisała pod koniec grudnia zniszczenia w majątku Lwa Tołstoja. Część tych relacji służyła propagandzie, ale wiele z nich potwierdziły później badania historyków i niemieckie dokumenty. Ludność odzyskanych wsi wracała na zgliszcza, a ziemianki i zbiorowe kwatery w ocalałych chatach były na wiele miesięcy jej jedynym schronieniem.

Miejsce w wojnie

Kontrofensywa pod Moskwą była pierwszym wielkim zwycięstwem Armii Czerwonej i pierwszą poważną klęską Wehrmachtu w drugiej wojnie światowej. Do 7 stycznia 1942 roku Niemców odrzucono od stolicy o 100–250 kilometrów. Upadł plan pobicia Związku Radzieckiego w jednej błyskawicznej kampanii, na którym opierała się cała strategia Hitlera. Według zestawienia Kriwoszejewa Armia Czerwona straciła w kontrofensywie (5 grudnia – 7 stycznia) 139 586 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz 231 369 rannych i chorych. Grupa Armii „Środek” straciła w samym grudniu ponad sto tysięcy ludzi, a do tego większość czołgów, setki dział i dziesiątki tysięcy pojazdów.

Kontrofensywa zbiegła się w czasie z wydarzeniami, które zmieniły charakter całej wojny. 7 grudnia Japonia zaatakowała amerykańską flotę w Pearl Harbor, a 11 grudnia Niemcy i Włochy wypowiedziały wojnę Stanom Zjednoczonym. W ciągu tygodnia Hitler, którego wojska cofały się spod Moskwy, miał przeciwko sobie Związek Radziecki, Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Wbrew ostrzeżeniom Żukowa Stalin postanowił na początku stycznia 1942 roku rozszerzyć kontrofensywę w ogólną ofensywę na całym froncie, od Leningradu po Krym. Wyczerpane radzieckie armie nie zdołały jednak rozbić Grupy Armii „Środek”: front zatrzymał się pod Rżewem i Wiaźmą, a walki o ten łuk pochłonęły w 1942 roku setki tysięcy żołnierzy. Moskwa była jednak ocalona, a mit niezwyciężonego Wehrmachtu – podważony.