August Emil Fieldorf

August Emil Fieldorf, „Nil”, był krakowskim chłopakiem z rodziny kolejarza, który przeszedł drogę żołnierza swojego pokolenia: od Legionów Piłsudskiego, przez wojnę z bolszewikami i kampanię wrześniową, po konspirację. W Armii Krajowej stworzył i prowadził Kedyw – Kierownictwo Dywersji, któremu podlegały oddziały wykonujące najśmielsze akcje podziemia, w tym zamach na dowódcę SS i policji w Warszawie Franza Kutscherę. Pod koniec 1944 roku został zastępcą komendanta głównego AK. Przetrwał niemiecką okupację, sowiecki łagier na Uralu i powrót do kraju pod fałszywym nazwiskiem – a 24 lutego 1953 roku został powieszony w więzieniu mokotowskim na podstawie wyroku sądu Polski Ludowej. Jego ciała do dziś nie odnaleziono.

Z Krakowa do Legionów

Urodził się 20 marca 1895 roku w Krakowie, w rodzinie Andrzeja Fieldorfa, ślusarza i pracownika kolei, i Agnieszki z domu Szwanda. Przy chrzcie ksiądz nie zgodził się na imię Emil, dlatego zapisano go jako Augusta – drugiego imienia używał jednak przez całe życie. Uczył się w krakowskich gimnazjach, a potem w seminarium nauczycielskim. W 1910 roku wstąpił do strzeleckiego towarzystwa „Strzelec”, gdzie przeszedł szkołę rekrucką i kurs podoficerski.

6 sierpnia 1914 roku zgłosił się na krakowskich Oleandrach do Legionów Polskich. Służył w I Brygadzie Józefa Piłsudskiego, w 1 pułku piechoty, gdzie dowodził plutonem, a od 1915 roku kompanią karabinów maszynowych; walczył potem w 7 i 5 pułku. Podczas kryzysu przysięgowego w 1917 roku odmówił złożenia przysięgi na wierność Niemcom i Austro-Węgrom. Jako „politycznie podejrzany” trafił do armii austro-węgierskiej na front włoski. W 1918 roku nie wrócił z urlopu, wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej i na przełomie października i listopada 1918 roku rozbrajał Austriaków w Krakowie.

Oficer II Rzeczypospolitej

W Wojsku Polskim walczył od pierwszych miesięcy niepodległości. W 1919 roku dowodził kompanią karabinów maszynowych 1 Pułku Piechoty Legionów pod Wilnem, a w wojnie polsko-bolszewickiej przeszedł szlak od Dyneburga przez wyprawę kijowską po bitwę warszawską i bitwę pod Białymstokiem. W październiku 1919 roku ożenił się w Wilnie z Janiną Kobylińską; mieli dwie córki, Krystynę i Marię.

Okres międzywojenny spędził w dużej mierze na Wileńszczyźnie. Był kwatermistrzem 1 Pułku Piechoty Legionów, pracował w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego i we Francji wśród polskich emigrantów w Związku Strzeleckim, potem dowodził batalionem Korpusu Ochrony Pogranicza „Troki”. Od 1938 roku, w stopniu podpułkownika, dowodził 51 Pułkiem Piechoty Strzelców Kresowych w Brzeżanach.

Wrzesień 1939 i droga przez Francję

Z tym pułkiem poszedł na wojnę we wrześniu 1939 roku. W nocy z 8 na 9 września 51 pułk został rozbity w bitwie pod Iłżą. Fieldorf próbował dotrzeć do ośrodka zapasowego swojej dywizji, ale po wkroczeniu Armii Czerwonej 17 września wrócił w cywilnym ubraniu do Krakowa. W październiku przekroczył granicę ze Słowacją, został internowany na Węgrzech, uciekł i w lutym 1940 roku zgłosił się w Paryżu do odtwarzanej armii polskiej. W maju awansował na pułkownika, a po klęsce Francji ewakuował się do Wielkiej Brytanii.

17 lipca 1940 roku wyruszył z Londynu do okupowanego kraju jako emisariusz Naczelnego Wodza i rządu. Przez Kapsztad, Kair, Turcję, Bałkany i Budapeszt, pod nazwiskiem Emil Wielowiejski, dotarł do Warszawy we wrześniu 1940 roku.

„Nil”

W Związku Walki Zbrojnej komendant gen. Stefan Rowecki „Grot” skierował go w październiku 1940 roku do Biura Inspekcji Komendy Głównej, gdzie Fieldorf jako inspektor objeżdżał okręgi krakowski i śląski. Posługiwał się wtedy nazwiskiem Walenty Gdanicki. Jesienią 1941 roku pracował w Wilnie, a od lutego do sierpnia 1942 roku, już w Armii Krajowej, komendantem obszaru białostockiego.

W sierpniu 1942 roku Rowecki powierzył mu zorganizowanie nowej struktury, która połączyła dotychczasowe oddziały sabotażu i dywersji: Kierownictwa Dywersji, czyli Kedywu. Pod koniec 1942 roku Fieldorf został jego szefem, a formalnie Kedyw Komendy Głównej powstał w styczniu 1943 roku. Jako „Nil” kierował nim przez ponad rok. Kedywowi podlegały w tym czasie oddziały specjalne w Warszawie, w tym Grupy Szturmowe Szarych Szeregów, które w marcu 1943 roku przeprowadziły akcję pod Arsenałem, oraz oddział „Agat”, później „Pegaz” i „Parasol”. Na rozkaz Kedywu wykonywano wyroki podziemnych sądów na niemieckich funkcjonariuszach, m.in. na gestapowcu Franzu Bürklu. W grudniu 1943 roku Fieldorf polecił zlikwidować dowódcę SS i policji na dystrykt warszawski; zamach na Franza Kutscherę 1 lutego 1944 roku stał się najgłośniejszą akcją Kedywu.

Organizator „NIE”

Jeszcze w czasie kierowania Kedywem otrzymał od gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego zadanie, które miało przesądzić o jego losach: zbudowanie głęboko zakonspirowanej organizacji „NIE” („Niepodległość”), przygotowanej do działania na wypadek, gdyby Polskę zajęła Armia Czerwona. Źródła różnią się co do daty – polska Wikipedia pisze o jesieni 1943 roku, IPN o lutym, a dzieje.pl o kwietniu 1944 roku. Kedyw Fieldorf zdał wiosną 1944 roku.

W czasie powstania warszawskiego nie walczył. Według polskiej Wikipedii w sierpniu 1944 roku był ciężko chory na czerwonkę; IPN podaje, że został zatrzymany przez Niemców, ale nie rozpoznany i zdołał się wydostać z miasta. 28 września 1944 roku gen. Kazimierz Sosnkowski awansował go na generała brygady; otrzymał też krzyż Virtuti Militari. Po upadku powstania odmówił objęcia funkcji szefa sztabu Komendy Głównej, ale w listopadzie 1944 roku nowy komendant główny gen. Leopold Okulicki mianował go swoim zastępcą. Funkcję tę pełnił do rozwiązania AK 19 stycznia 1945 roku, nadal przygotowując „NIE”.

Pod fałszywym nazwiskiem

7 marca 1945 roku, po spotkaniu z Okulickim w Łodzi i z Janem Mazurkiewiczem „Radosławem” w Milanówku, Fieldorf został tam zatrzymany przez NKWD – przypadkowo, pod okupacyjnym nazwiskiem Walenty Gdanicki. Sowieci nie rozpoznali, kogo mają w rękach. Przez obóz w Rembertowie wywieziono go pod koniec marca do łagru na Uralu, w obwodzie swierdłowskim. Tam przeżył ponad dwa lata ciężkiej pracy. Chorego zwolniono jesienią 1947 roku; 26 października wrócił do Polski i zamieszkał, wciąż pod przybranym nazwiskiem, u rodziny w Łodzi. W lutym 1948 roku, po ogłoszeniu amnestii, ujawnił się w wojskowej komendzie uzupełnień.

Na wolności pozostał do jesieni 1950 roku. 9 listopada 1950 roku funkcjonariusze Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego zatrzymali go w Łodzi i przewieźli do Warszawy, a w grudniu do więzienia przy ulicy Rakowieckiej. Areszt zatwierdziła ppłk Helena Wolińska z Naczelnej Prokuratury Wojskowej. Mimo tortur Fieldorf odmówił współpracy ze śledczymi.

Wyrok i egzekucja

Oskarżono go na podstawie dekretów o karaniu „faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy” i „zdrajców Narodu Polskiego”. Akt oskarżenia zarzucał mu m.in. wydawanie jako szef Kedywu rozkazów zwalczania partyzantki sowieckiej i lewicowego podziemia. 16 kwietnia 1952 roku Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy pod przewodnictwem Marii Gurowskiej skazał go na śmierć przez powieszenie. 20 października 1952 roku Sąd Najwyższy w składzie Emil Merz, Gustaw Auscaler i Igor Andrejew utrzymał wyrok na posiedzeniu niejawnym, bez udziału oskarżonego. O ułaskawienie prosiła rodzina; sam Fieldorf podczas widzenia z żoną zabronił składania takich próśb. Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski.

24 lutego 1953 roku o godzinie 15.00 gen. August Emil Fieldorf został powieszony w więzieniu mokotowskim. Ciało pochowano potajemnie w nieznanym miejscu. Instytut Pamięci Narodowej od lat szuka jego szczątków; prawdopodobnie spoczywają w kwaterze „na Łączce” Cmentarza Wojskowego na Powązkach, gdzie przy ekshumacjach odnaleziono szczątki wielu ofiar terroru komunistycznego, ale do 2026 roku nie zostały zidentyfikowane. Na Powązkach jest symboliczny grób generała.

Pamięć

Postępowanie rehabilitacyjne wszczęto po raz pierwszy w 1957 roku, ale umorzono je; dopiero 7 marca 1989 roku prokurator generalny stwierdził, że Fieldorf nie popełnił zarzucanego mu przestępstwa. Po 1989 roku prowadzono śledztwo w sprawie jego zabójstwa sądowego; oskarżenia objęły Helenę Wolińską i Marię Gurowską, ale nikt nie poniósł kary – większość uczestników sprawy już nie żyła lub była poza zasięgiem polskiego wymiaru sprawiedliwości. W lipcu 2006 roku prezydent Lech Kaczyński odznaczył go pośmiertnie Orderem Orła Białego. O jego losach opowiada film „Generał Nil” (2009).

Dla historyków losy Fieldorfa należą do najbardziej przejmujących przykładów tego, jak powojenna władza potraktowała dowódców Armii Krajowej: człowiek, który kierował walką z niemieckim terrorem w Warszawie, został skazany jako „zbrodniarz faszystowski” przez sąd państwa, za którego niepodległość walczył od 1914 roku.