Clemens August Graf von Galen

Clemens August Graf von Galen był biskupem Münsteru w Westfalii przez całe trwanie Trzeciej Rzeszy i jednym z niewielu niemieckich hierarchów, którzy otwarcie, z ambony, przeciwstawili się zbrodniom reżimu. Latem 1941 roku w trzech kazaniach oskarżył Gestapo o bezprawie, a mordowanie chorych psychicznie w akcji T4 nazwał po imieniu: morderstwem. Kazania, przepisywane i kolportowane w całych Niemczech, przyniosły mu przydomek „Lwa z Münsteru” i przyczyniły się do tego, że Adolf Hitler przerwał w sierpniu 1941 roku gazowanie pacjentów. Zarazem był arystokratą o poglądach konserwatywnych i narodowych, który wierzył w legendę o „ciosie w plecy”, popierał niemiecki wysiłek wojenny i milczał publicznie o losie Żydów. Ta niejednoznaczność sprawia, że jego postać do dziś budzi spory historyków, choć Kościół katolicki ogłosił go błogosławionym.

Westfalski arystokrata

Urodził się 16 marca 1878 roku w rodowym zamku w Dinklage, w katolickim Oldenburger Münsterland, jako jedenaste z trzynaściorga dzieci hrabiego Ferdinanda Heriberta von Galena, posła katolickiej Partii Centrum do Reichstagu, i Elisabeth z domu von Spee. Ród von Galen należał do najstarszych rodzin westfalskiej szlachty. W XVII wieku jeden z jego przodków, Christoph Bernhard von Galen, był księciem biskupem Münsteru, a brat jego babki ze strony ojca, biskup Moguncji Wilhelm Emmanuel von Ketteler, był jednym z twórców katolickiej nauki społecznej. Wychowanie w domu było surowe, podporządkowane wierze i obowiązkowi.

Uczył się w jezuickim kolegium Stella Matutina w Feldkirch w austriackim Vorarlbergu, a ponieważ w Prusach nie uznawano tamtejszej matury, zdał ją w 1896 roku w gimnazjum w Vechcie. Studiował filozofię, historię i literaturę na katolickim uniwersytecie we Fryburgu w Szwajcarii. W 1898 roku, podczas podróży do Rzymu, został przyjęty na prywatnej audiencji przez papieża Leona XIII i postanowił zostać księdzem. Teologię studiował w Innsbrucku i w Münsterze, gdzie 28 maja 1904 roku przyjął święcenia kapłańskie.

Proboszcz w Berlinie

Po krótkim okresie pracy w Münsterze jako wikariusz katedralny i kapelan swojego stryja, biskupa pomocniczego, w 1906 roku wyjechał do Berlina. Przez ponad dwadzieścia lat pracował w katolickiej diasporze stolicy Prus, wśród robotników i rzemieślników, najpierw jako wikariusz w parafii św. Macieja, potem jako duszpasterz nowej parafii przy Dworcu Anhalckim, a od 1919 roku jako proboszcz św. Macieja. Z własnego majątku finansował dom czeladników i utrzymanie drugiego wikarego.

W 1914 roku zachęcał parafian do ochotniczej służby w wojsku i sam bezskutecznie próbował zostać kapelanem wojskowym. Klęskę Niemiec w 1918 roku i rewolucję uznał, zgodnie z legendą o ciosie w plecy, za zdradę niepokonanej armii. Republika Weimarska, jej laicki liberalizm i obecność Centrum w koalicjach z socjaldemokratami budziły jego niechęć. Był monarchistą, traktat wersalski uważał za niesprawiedliwy, a bolszewizm za śmiertelne zagrożenie dla Niemiec i Kościoła. W wyborach prezydenckich w 1925 roku nie poparł kandydata Centrum Wilhelma Marksa, lecz Paula von Hindenburga. W Berlinie poznał nuncjusza Eugenia Pacellego, późniejszego papieża Piusa XII, z którym się zaprzyjaźnił. W 1929 roku wrócił do Münsteru jako proboszcz kościoła św. Lamberta przy głównym rynku. W 1932 roku opublikował broszurę „Zaraza laicyzmu”, krytykującą świecki charakter nowoczesnego państwa.

Biskup w państwie Hitlera

Gdy w 1933 roku zwolniła się stolica biskupia w Münsterze, Galen nie był faworytem. Nuncjusz Cesare Orsenigo uważał go za upartego i apodyktycznego. Dopiero gdy dwaj inni kandydaci odmówili, Stolica Apostolska dopisała go do listy, a kapituła katedralna 18 lipca 1933 roku jednomyślnie go wybrała. 28 października 1933 roku kardynał Karl Joseph Schulte z Kolonii udzielił mu sakry biskupiej. Na dewizę wybrał słowa „Nec laudibus, nec timore” (Ani dla pochwał, ani ze strachu). Był pierwszym biskupem mianowanym po zawarciu konkordatu z Rzeszą i pierwszym, który zgodnie z nim złożył przysięgę wierności państwu, przed premierem Prus Hermannem Göringiem.

Nowy biskup szybko wszedł w konflikt z reżimem, który pół roku wcześniej objął władzę. Jeszcze przed ingresem sprzeciwił się poleceniu miejskiego radcy szkolnego, by na lekcjach religii omawiać „demoralizującą siłę narodu Izraela”. W liście pasterskim na Wielkanoc 1934 roku nazwał neopogaństwem twierdzenie, że moralność obowiązuje tylko o tyle, o ile służy rasie, i odrzucanie Starego Testamentu. Pod koniec 1934 roku wydał jako dodatek do diecezjalnego dziennika urzędowego anonimowe studia polemizujące z „Mitem XX wieku” Alfreda Rosenberga i podpisał je własnym słowem wstępnym. Gdy w lipcu 1935 roku Rosenberg przemawiał w Münsterze na zjeździe partyjnym, doroczna wielka procesja z udziałem blisko 20 tysięcy wiernych zamieniła się w manifestację poparcia dla biskupa. Galen zaliczał się do biskupów, którzy domagali się publicznego wystąpienia przeciwko łamaniu konkordatu, zamiast cichej dyplomacji przewodniczącego episkopatu kardynała Adolfa Bertrama. W styczniu 1937 roku należał, według większości opracowań, do pięcioosobowej delegacji niemieckich biskupów, z którą w Rzymie papież Pius XI konsultował encyklikę „Mit brennender Sorge”, a po jej ogłoszeniu w marcu kazał ją rozpowszechniać w diecezji. Władze zamknęły za to drukarnię diecezjalną i skonfiskowały ją bez odszkodowania.

W sprawach narodowych był jednak lojalny wobec państwa. W 1936 roku telegramem powitał wkroczenie Wehrmachtu do zdemilitaryzowanej Nadrenii. O jego stosunku do Żydów historycy spierają się do dziś. Amerykańska badaczka Beth Griech-Polelle zwróciła uwagę, że Galen w kazaniach powtarzał tradycyjne antyjudaistyczne motywy i nigdy publicznie nie wystąpił w obronie prześladowanych Żydów, także po nocy kryształowej. Niemiecki historyk Joachim Kuropka wskazuje natomiast, że kuria w Münsterze w 1938 roku zalecała wiernym broszurę przeciwko antysemityzmowi, że Galen utrzymywał dobre stosunki z rabinem Münsteru Fritzem Steinthalem, któremu po pogromie okazał pomoc, a według źródeł Gestapo w diecezji odmawiano wtedy modlitwy za Żydów. Sam Galen miał później przyznawać, że przegapił chwilę, by w tej sprawie zabrać głos publicznie.

Lew z Münsteru

Wojnę Galen przyjął jako obowiązek patriotyczny, a atak Niemiec na Związek Radziecki w liście pasterskim z września 1941 roku przedstawił jako walkę z „zarazą bolszewizmu”. Zarazem od 1940 roku wiedział o zabijaniu chorych w zakładach psychiatrycznych. Do otwartego wystąpienia skłoniła go jednak dopiero fala konfiskat klasztorów w jego diecezji. 13 lipca 1941 roku w kościele św. Lamberta oskarżył Gestapo o aresztowania bez sądu i zamykanie ludzi w obozach koncentracyjnych, wołając: „Żądamy sprawiedliwości!”. 20 lipca w kościele Najświętszej Marii Panny wezwał wiernych, by jak kowadło wytrzymali uderzenia młota. 28 lipca złożył w prokuraturze doniesienie o zamiarze zabójstwa pacjentów wywożonych z zakładu Marienthal, a 3 sierpnia 1941 roku w trzecim kazaniu opisał wywożenie chorych z westfalskich zakładów i fałszywe zawiadomienia o ich śmierci. „To są ludzie, nasi bliźni, nasi bracia i siostry” – mówił. – „Biedni chorzy, nieproduktywni, jeśli chcecie. Ale czy przez to utracili prawo do życia?”. Ostrzegał, że jeśli wolno zabijać „nieproduktywnych”, nie będą bezpieczni ani starzy, ani okaleczeni żołnierze.

Teksty kazań krążyły w odpisach po całych Niemczech, cytowało je radio BBC, a RAF zrzucał je w ulotkach. Czytali je członkowie przyszłych grup oporu, między innymi studenci z Białej Róży w Monachium. Gauleiter Alfred Meyer domagał się aresztowania biskupa, a w otoczeniu Martina Bormanna mówiono nawet o powieszeniu go. Joseph Goebbels przekonał jednak Hitlera, że w czasie wojny nie wolno tworzyć katolickiego męczennika i ryzykować buntu w Westfalii, i że rozliczenie trzeba odłożyć do zwycięstwa. 24 sierpnia 1941 roku Hitler polecił przerwać centralnie prowadzoną akcję T4. Historycy różnią się w ocenie, ile w tej decyzji było zasługi Galena, ale niemal wszyscy uznają jego kazanie za najsilniejszy publiczny protest przeciwko polityce reżimu od 1933 roku. Za kolportowanie kazań aresztowano wielu ludzi, w tym księży z jego diecezji. Hitler w rozmowach przy stole zapowiadał, że po wojnie rozliczy się z biskupem „co do grosza”.

Ostatnie lata wojny

Galen pozostał na stanowisku do końca wojny, pod stałą obserwacją Gestapo. W 1943 roku współtworzył list pasterski episkopatu o dziesięciu przykazaniach, odczytany we wrześniu w kościołach, który potępiał zabijanie chorych, zakładników, jeńców i ludzi „obcej rasy lub pochodzenia”. Według relacji członków ruchu oporu był informowany o planach Kręgu z Krzyżowej, a dokumenty z procesu beatyfikacyjnego sugerują, że w listopadzie 1943 roku spotkał się z Carlem Goerdelerem. Sam po zamachu na Hitlera z lipca 1944 roku nie został aresztowany, natomiast jego brat Franz, były poseł Centrum, trafił do obozu Sachsenhausen. Bombardowania zniszczyły katedrę i pałac biskupi w Münsterze, a biskup zamieszkał w klasztorze w Sendenhorst.

Po zajęciu Westfalii przez aliantów Galen okazał się równie niewygodny dla nowych władz. Protestował przeciwko gwałtom i grabieżom żołnierzy okupacyjnych, internowaniu urzędników i wypędzeniom Niemców ze wschodu, a w lipcu 1945 roku publicznie odrzucił tezę o zbiorowej winie Niemców. Brytyjczycy, w których strefie leżał Münster, tolerowali jego krytykę ze względu na jego wojenną postawę.

Kardynał i błogosławiony

18 lutego 1946 roku Pius XII mianował go kardynałem, razem z arcybiskupem Kolonii Josephem Fringsem i biskupem Berlina Konradem von Preysingiem, dwoma innymi niemieckimi biskupami, którzy przeciwstawiali się nazistom. Kościołem tytularnym Galena był kościół św. Bernarda przy Termach. 16 marca 1946 roku, w swoje 68. urodziny, wrócił do zrujnowanego Münsteru, gdzie zgotowano mu triumfalne powitanie, a miasto nadało mu honorowe obywatelstwo. Kilka dni później trafił do szpitala z powodu zapalenia wyrostka robaczkowego, rozpoznanego zbyt późno, i zmarł 22 marca 1946 roku. Pochowano go w kaplicy rodowej Galenów w katedrze w Münsterze.

Proces beatyfikacyjny rozpoczął się w 1956 roku. Papież Jan Paweł II modlił się przy jego grobie w 1987 roku, a 9 października 2005 roku Benedykt XVI ogłosił go błogosławionym.

Znaczenie

Galen nie był przeciwnikiem państwa niemieckiego ani wojny, którą to państwo prowadziło. Był konserwatywnym biskupem, który bronił praw Kościoła i, gdy zrozumiał, że reżim zabija bezbronnych rodaków, postawił prawo Boże wyżej niż posłuszeństwo władzy. Jego kazanie z 3 sierpnia 1941 roku dowiodło, że publiczny protest w Trzeciej Rzeszy był możliwy i nie musiał kończyć się śmiercią protestującego, gdy stał za nim autorytet i poparcie wiernych. Tym ostrzej rysuje się milczenie, jakie zapadło, gdy kilka miesięcy później ludzie z ośrodków T4 zaczęli w okupowanej Polsce budować komory gazowe dla Żydów. W historii drugiej wojny światowej Galen pozostał symbolem zarówno odwagi, jak i granic sprzeciwu niemieckich Kościołów.