Pius XI

Pius XI, właściwie Achille Ratti, był papieżem w latach, w których w Europie rodziły się i umacniały dyktatury. Uczony bibliotekarz, alpinista i dyplomata, który jako nuncjusz w Warszawie był świadkiem wojny polsko-bolszewickiej, za największe zagrożenie dla Kościoła uważał komunizm. Dlatego szukał porozumień z każdym rządem, który gwarantował Kościołowi swobodę działania. W 1929 roku zawarł z Benitem Mussolinim traktaty laterańskie, które zakończyły spór papiestwa z Włochami i stworzyły Państwo Watykańskie, a w 1933 roku konkordat z Rzeszą Adolfa Hitlera. Obaj dyktatorzy wykorzystali te układy do wzmocnienia swojej władzy i obaj łamali je przy pierwszej okazji. W ostatnich latach życia Pius XI stał się jednym z najostrzejszych krytyków nazizmu i rasizmu, ale zmarł na kilka miesięcy przed wybuchem wojny, przed którą ostrzegał.

Bibliotekarz i alpinista

Urodził się 31 maja 1857 roku w Desio pod Mediolanem, w rodzinie kierownika przędzalni jedwabiu. Lombardia należała wtedy jeszcze do Cesarstwa Austriackiego. Po seminarium w Mediolanie studiował w Rzymie i uzyskał trzy doktoraty, z filozofii, teologii i prawa kanonicznego. Święcenia kapłańskie przyjął w grudniu 1879 roku. Przez kilka lat wykładał w seminarium, a od 1888 roku pracował w mediolańskiej Bibliotece Ambrozjańskiej, której w 1907 roku został prefektem. Był cenionym paleografem i wydawcą średniowiecznych rękopisów. W 1911 roku przeniósł się do Biblioteki Watykańskiej, a w 1914 roku stanął na jej czele.

Miał też nietypową dla duchownego pasję. Był wybitnym alpinistą: w 1889 roku jako jeden z pierwszych przeszedł wschodnią ścianą na Dufourspitze w masywie Monte Rosa, wszedł na Matterhorn i na Mont Blanc, gdzie jedna z dróg zejściowych nosi jego imię.

Warszawa 1918–1921

Wiosną 1918 roku papież Benedykt XV niespodziewanie wysłał sześćdziesięcioletniego bibliotekarza jako wizytatora apostolskiego do Polski i na Litwę, ziem wciąż okupowanych przez Niemców i Austriaków. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Stolica Apostolska nawiązała z nią stosunki dyplomatyczne, a Ratti został w czerwcu 1919 roku pierwszym nuncjuszem w odrodzonej Rzeczypospolitej i arcybiskupem tytularnym. Sakrę przyjął 28 października 1919 roku w warszawskiej katedrze. Utrzymywał poprawne stosunki z Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim i organizował życie Kościoła na ziemiach trzech dawnych zaborów.

W sierpniu 1920 roku, gdy Armia Czerwona podchodziła pod Warszawę, a większość korpusu dyplomatycznego wyjechała do Poznania, Ratti pozostał w stolicy. Według części źródeł był jednym z dwóch obcych dyplomatów, którzy to zrobili, obok przedstawiciela Turcji. To doświadczenie wojny polsko-bolszewickiej, oglądanej z bliska, ugruntowało jego przekonanie, że bolszewizm jest śmiertelnym wrogiem chrześcijańskiej Europy. Jego ówczesne raporty pokazują zarazem, że podzielał rozpowszechnione wtedy w Kościele uprzedzenia wobec Żydów, których przedstawiał jako szkodliwą siłę w życiu Polski.

Koniec misji był trudny. W 1920 roku Ratti otrzymał zadanie kościelnego komisarza na obszarach plebiscytowych, w tym na Górnym Śląsku. Gdy niemiecki kardynał Adolf Bertram, biskup wrocławski, zakazał przybyłym z zewnątrz duchownym udziału w agitacji, co uderzało głównie w polskich księży, w Polsce uznano, że nuncjusz nie stanął w ich obronie. Prasa atakowała go, a rząd nie krył niezadowolenia. W czerwcu 1921 roku Benedykt XV mianował Rattiego arcybiskupem Mediolanu i kardynałem, co zakończyło jego misję w Warszawie.

Papież

Benedykt XV zmarł w styczniu 1922 roku. 6 lutego, w czternastym głosowaniu, konklawe wybrało Rattiego, który przyjął imię Pius XI. Już pierwszym gestem dał do zrozumienia, że chce zakończyć spór z Włochami: po raz pierwszy od 1870 roku nowy papież udzielił błogosławieństwa „Urbi et Orbi” z zewnętrznej loggii bazyliki św. Piotra, zwrócony do miasta. Hasłem pontyfikatu uczynił „Pokój Chrystusowy w królestwie Chrystusa”. Popierał Akcję Katolicką, czyli organizacje świeckich katolików działające pod kierunkiem biskupów, a nie partie polityczne. Zawarł rekordową liczbę konkordatów, między innymi z Łotwą, Bawarią, Polską w 1925 roku, Litwą, Rumunią, Prusami i Austrią.

Do faszyzmu podszedł pragmatycznie. Nie ufał demokracji parlamentarnej, a Mussolini, choć dawny antyklerykał, okazywał Kościołowi życzliwość. Gdy w październiku 1922 roku Mussolini został premierem, Watykan zaczął się dystansować od katolickiej Partii Ludowej. W lipcu 1923 roku jej przywódca, ksiądz Luigi Sturzo, pod naciskiem Stolicy Apostolskiej ustąpił. Po zabójstwie Matteottiego w 1924 roku papież nie poparł opozycji. Faszystowska przemoc dotykała też organizacje katolickie, ale Pius XI protestował, nie zrywając rozmów.

Traktaty laterańskie

Tajne rokowania z rządem włoskim trwały od 1926 roku. 11 lutego 1929 roku kardynał sekretarz stanu Pietro Gasparri i Mussolini podpisali w Pałacu Laterańskim traktat polityczny, konwencję finansową i konkordat. Papież uzyskał suwerenność nad Watykanem, odszkodowanie za utracone Państwo Kościelne i uprzywilejowaną pozycję Kościoła we Włoszech, a uznał Królestwo Włoch ze stolicą w Rzymie. Dwa dni później powiedział, że do porozumienia potrzebny był człowiek taki jak ten, „którego Opatrzność postawiła na Naszej drodze”. Po ostrym sporze z Mussolinim o wychowanie młodzieży traktaty weszły w życie 7 czerwca 1929 roku i Pius XI został pierwszym suwerenem Państwa Watykańskiego. Uruchomił Radio Watykańskie, powołał Papieską Akademię Nauk i rozbudował muzea. W 1930 roku sekretarzem stanu został Eugenio Pacelli, były nuncjusz w Niemczech.

Pojednanie nie usunęło konfliktów. W 1931 roku reżim rozwiązał młodzieżowe organizacje Akcji Katolickiej, a papież odpowiedział encykliką „Non abbiamo bisogno”, w której potępił faszystowskie „pogańskie ubóstwienie państwa”. Wobec napaści Włoch na Etiopię w 1935 roku zachował jednak wstrzemięźliwość. W sierpniu 1935 roku mówił, że wojna zaborcza byłaby niesprawiedliwa, ale po naciskach rządu włoskiego nie potępił jej publicznie, a wielu włoskich biskupów błogosławiło wyruszające do Afryki wojska. Cesarz Hajle Syllasje, z którym Włochy jeszcze w 1928 roku zawarły traktat o przyjaźni, nie znalazł w Watykanie oparcia.

Wobec Hitlera i Stalina

Po dojściu Hitlera do władzy Stolica Apostolska szybko zgodziła się na rokowania. 20 lipca 1933 roku Pacelli i wicekanclerz Franz von Papen podpisali konkordat z Rzeszą. Kościół uzyskał gwarancje dla szkół, organizacji i duszpasterstwa, a w zamian duchowni wycofali się z polityki, a katolicka partia Centrum rozwiązała się jeszcze przed podpisaniem. Dla Hitlera był to pierwszy wielki sukces międzynarodowy. Naziści łamali konkordat niemal od początku: likwidowali organizacje katolickie, zamykali szkoły wyznaniowe i prowadzili procesy propagandowe przeciw zakonnikom. W 1934 roku papież umieścił na indeksie ksiąg zakazanych „Mit XX wieku” ideologa partii Alfreda Rosenberga.

W marcu 1937 roku Pius XI wydał dwie encykliki. Pierwsza, „Mit brennender Sorge” („Z palącą troską”), napisana po niemiecku, przemycona do Niemiec i odczytana 21 marca, w Niedzielę Palmową, ze wszystkich ambon katolickich, oskarżała rząd Rzeszy o łamanie konkordatu i potępiała ubóstwienie rasy, narodu i państwa. Druga, „Divini Redemptoris”, datowana pięć dni później, była potępieniem ateistycznego komunizmu, który papież nazwał „wewnętrznie przewrotnym”. Prześladowania Kościoła w ZSRR, w Meksyku i w republikańskiej Hiszpanii nazywał „bolesnym trójkątem”.

W maju 1938 roku, gdy Hitler przyjechał do Rzymu z oficjalną wizytą, papież wyjechał do Castel Gandolfo, zamknął Muzea Watykańskie i mówił z goryczą, że w Rzymie wywieszono krzyż, który nie jest krzyżem Chrystusa. Gdy latem tego roku Mussolini zaczął naśladować niemiecką politykę rasową, Pius XI wielokrotnie protestował publicznie, mówiąc, że Włochy „niestety” idą za Niemcami. 6 września 1938 roku powiedział przedstawicielom belgijskiego radia katolickiego, że antysemityzm jest nie do przyjęcia, bo „duchowo jesteśmy Semitami”. Ustawy rasowe z jesieni 1938 roku naruszały konkordat, bo zakazywały małżeństw katolików pochodzenia żydowskiego z „aryjczykami”, i Watykan protestował przeciw nim. Papież zlecił też przygotowanie encykliki przeciw rasizmowi i antysemityzmowi, „Humani generis unitas”, ale jej projekt dotarł do niego dopiero w styczniu 1939 roku i nigdy nie został ogłoszony.

Śmierć i ocena

Ciężko chory na serce od jesieni 1938 roku, Pius XI zmarł w Watykanie 10 lutego 1939 roku, w przededniu dziesiątej rocznicy traktatów laterańskich, na którą przygotował przemówienie do biskupów włoskich, krytyczne wobec reżimu. Następcą został 2 marca Eugenio Pacelli jako Pius XII, który kilka miesięcy później, w czasie wojny, musiał zmierzyć się z dylematami, jakie zostawił mu poprzednik.

Ocena Piusa XI pozostaje podzielona. Krytycy wskazują, że konkordaty i porozumienia z Mussolinim i Hitlerem dały obu dyktatorom prestiż i poparcie katolików w decydujących latach, a papież, skupiony na prawach Kościoła, długo milczał wobec przemocy, która nie dotykała katolików. Obrońcy podkreślają, że żadna instytucja w latach trzydziestych nie potępiła nazizmu tak dobitnie jak „Mit brennender Sorge” i że w ostatnich latach życia Pius XI otwarcie występował przeciw rasizmowi i antysemityzmowi, zanim jeszcze rządy demokratyczne zdobyły się na podobną odwagę. Dla drogi do drugiej wojny światowej jego pontyfikat pokazuje, jak nadzieja, że z dyktatorami da się układać, ustępowała stopniowo miejsca przekonaniu, że ich ideologie są nie do pogodzenia z chrześcijaństwem.