Hans Krüger

Hans Krüger był jednym z tych funkcjonariuszy niższego szczebla, bez których Zagłada Żydów nie byłaby możliwa. Jako kierownik niewielkiej placówki niemieckiej policji bezpieczeństwa w Stanisławowie, liczącej zwykle około 25 Niemców, w ciągu szesnastu miesięcy zorganizował według ustaleń historyka Dietera Pohla rozstrzelanie około 70 tysięcy Żydów i deportację kolejnych 12 tysięcy do obozów zagłady. 12 października 1941 roku kierował „krwawą niedzielą”, mordem od 10 do 12 tysięcy Żydów na stanisławowskim cmentarzu, uważanym za początek „ostatecznego rozwiązania” w Generalnym Gubernatorstwie. Odpowiada też za wymordowanie polskiej inteligencji Stanisławowa w Czarnym Lesie i brał udział w przygotowaniu mordu na lwowskich profesorach. Po wojnie przez kilkanaście lat żył w Republice Federalnej Niemiec jako szanowany przedsiębiorca i działacz ziomkostw. W 1968 roku skazano go na dożywocie.

Poznań i Luckenwalde

Hans Erich Kurt Krüger urodził się 1 lipca 1909 roku w Poznaniu, wówczas mieście pruskim, jako syn nauczyciela prywatnej szkoły handlowej. Uczęszczał tam do niemieckiego gimnazjum. Po I wojnie światowej ojciec działał w niemieckiej radzie ludowej prowincji poznańskiej, ruchu niemieckich narodowców. W czasie powstania wielkopolskiego został internowany, a potem cała rodzina musiała opuścić miasto, które przypadło Polsce. Pohl zwraca uwagę, że Krüger od dziecka oglądał z bliska niemiecko-polską „walkę narodowościową”, a jego rodzina po wyjeździe z Poznania zubożała. Rodzina osiadła w Luckenwalde, gdzie Krüger w 1923 roku przerwał naukę w gimnazjum. Wyuczył się zawodu inspektora rolnego, pracował w majątkach ziemskich i w sklepie rodziców, a na przełomie lat 20. i 30. przez dłuższy czas był bezrobotny.

SA i Oranienburg

Jako szesnastolatek wstąpił do młodzieżowej organizacji Stahlhelmu, związku byłych frontowców o skrajnie prawicowym obliczu. 1 kwietnia 1929 roku przystąpił do SA, w której szybko awansował, a 1 września 1930 roku do NSDAP. Należał więc do „starych bojowników” ruchu. Po przejęciu władzy przez Adolfa Hitlera w 1933 roku, od maja do listopada tego roku kierował oddziałem politycznym (policyjnym) we wczesnym obozie koncentracyjnym w Oranienburgu, do którego SA zwoziła komunistów i socjaldemokratów. Po nocy długich noży i osłabieniu SA jego kariera w ruchu się zatrzymała. W 1934 roku dostał jako zasłużony partyjny weteran posadę w urzędzie pracy w Luckenwalde.

Do aparatu represji wrócił pod koniec lat 30. 1 maja 1938 roku przyjęto go do SS w stopniu Hauptsturmführera, a w marcu 1939 roku został kandydatem na komisarza kryminalnego w policji bezpieczeństwa w Berlinie.

Gestapo w okupowanej Polsce

We wrześniu 1939 roku wszedł do Polski z grupą operacyjną policji bezpieczeństwa, potem służył w gestapo w Poznaniu i w Krakowie. Od listopada 1939 roku kierował szkołą policji bezpieczeństwa w Zakopanem, w której szkolił Ukraińców i volksdeutschów na przyszłych policjantów; część z nich później służyła pod jego rozkazami. Polska Wikipedia wiąże go ze szkołą w Rabce, ale Pohl i niemieckie opracowania mówią o Zakopanem. Po kursie dla kadry kierowniczej w Berlinie wrócił w czerwcu 1941 roku do Krakowa.

Po ataku Niemiec na ZSRR został jednym z najwyższych rangą oficerów oddziału specjalnego (Einsatzkommando zur besonderen Verwendung) dowódcy policji bezpieczeństwa w Gubernatorstwie Eberharda Schöngartha. 2 lipca 1941 roku oddział wjechał do Lwowa i zaczął aresztować przedstawicieli polskiej inteligencji według przywiezionych list. Krüger brał udział w przygotowaniu mordu na lwowskich profesorach w nocy z 3 na 4 lipca; jego bezpośredniego udziału w egzekucji nie udowodniono.

„Król Stanisławowa”

Pod koniec lipca 1941 roku Schöngarth wysłał Krügera do Stanisławowa, który właśnie przechodził spod zarządu węgierskiego pod władzę Niemców. Krüger utworzył tam placówkę lwowskiej komendy policji bezpieczeństwa i SD, przemianowaną później na komisariat policji granicznej, i kierował nią do sierpnia 1942 roku. Odpowiadała ona za powiaty stanisławowski i kałuski oraz okolice Rohatynia – obszar zamieszkany przez ponad 700 tysięcy ludzi. Siedziba mieściła się w dawnym gmachu sądu, z więzieniem, które jeszcze kilka tygodni wcześniej służyło NKWD.

Po włączeniu Galicji Wschodniej do Gubernatorstwa jako Dystryktu Galicja Krüger zaczął od wymordowania elit. 2 sierpnia kazał zarejestrować się lekarzom, adwokatom, nauczycielom i inżynierom; około 600 z nich, w większości Żydów, rozstrzelano w lesie pod Pawełczem. W nocy z 14 na 15 sierpnia w tym samym Czarnym Lesie zginęło około 250 Polaków, głównie nauczycieli, aresztowanych według list przez ukraińską milicję.

We wrześniu 1941 roku na naradach we Lwowie zapadła decyzja, by w południowej części dystryktu przystąpić do mordowania całej ludności żydowskiej. 6 października ludzie Krügera i policjanci rezerwowego batalionu policji 133 rozstrzelali w Nadwórnej od 1200 do 2000 Żydów. Według ustaleń sądu Krüger oznajmił wtedy podwładnym, że „wytępienie Żydów rozkazał Führer”. Sześć dni później, 12 października, zorganizował krwawą niedzielę w Stanisławowie. Sam strzelał do ofiar i dobijał rannych. W następnych tygodniach jego placówka mordowała Żydów w kolejnych miasteczkach regionu, m.in. w Bolechowie. Na wiosnę 1942 roku kazał rozstrzelać około 2300 Żydów w Rohatynie, a 31 marca zorganizował pierwszą deportację tysięcy Żydów ze stanisławowskiego getta do obozu zagłady w Bełżcu. Kazał też zabijać Polaków i Ukraińców podejrzanych o komunizm lub działalność konspiracyjną.

Pohl zwraca uwagę, że Krüger, w odróżnieniu od wyższych dowódców SS, którzy wydawali rozkazy zza biurka, sam organizował mordy i sam w nich strzelał. W mieście nazywano go „królem Stanisławowa”.

Upadek

Krüger stracił swoje „królestwo” przez własną chełpliwość. Wiosną 1942 roku aresztowano w Stanisławowie Karolinę Lanckorońską, historyczkę sztuki i delegatkę Rady Głównej Opiekuńczej. Przekonany, że więźniarka nie wyjdzie żywa, Krüger chwalił się przed nią, że zlikwidował lwowskich profesorów. Lanckorońska przeżyła – przeniesiono ją do Lwowa, a potem do obozu w Ravensbrück – a sprawa wyszła na jaw. Szef gestapo w Drohobyczu Walter Kutschmann doniósł na rywala, że zdradził tajemnicę służbową. Jednocześnie kontrola niemieckiego Trybunału Obrachunkowego wykryła w stanisławowskiej placówce ogromne, niezaksięgowane ilości pieniędzy, złota i kosztowności zrabowanych ofiarom.

W sierpniu 1942 roku Krügera odwołano do Berlina. Prawie rok spędził w areszcie SS, ale postępowanie umorzono po wstawiennictwie Schöngartha u Heinricha Himmlera. Zdegradowano go do stopnia Untersturmführera. Nikt nie postawił mu zarzutów za mordy – karano go za gadulstwo i bałagan w rozliczeniu łupów.

Francja i koniec wojny

W 1943 roku Krüger trafił do okupowanej Francji jako szef placówki SD w Chalon-sur-Saône. Zwalczając ruch oporu, kazał rozstrzeliwać zakładników i palić domy. We wrześniu 1944 roku, przed nadejściem aliantów, uciekł z placówki. Francuski trybunał wojskowy w Dijon skazał go 3 lutego 1947 roku zaocznie na śmierć.

Koniec wojny zastał Krügera w Holandii, gdzie trafił do niewoli kanadyjskiej, a potem holenderskiej. O jego zbrodniach w Polsce nikt tam nie wiedział i jesienią 1948 roku go zwolniono.

W Republice Federalnej

Krüger osiadł w Lüdinghausen w Westfalii. Był przedstawicielem handlowym, założył własną firmę budowlaną, później pracował dla domu wysyłkowego. Próbował wrócić do służby państwowej, a nawet zatrudnić się w urzędzie ochrony konstytucji Nadrenii Północnej-Westfalii, ale mu odmówiono. Zajął się więc polityką. W latach 1949–1956 przewodniczył krajowemu ziomkostwu Niemców z Berlina i Brandenburgii, działał w małych partiach prawicowych, a w 1954 roku bez powodzenia kandydował do landtagu z listy partii wysiedleńców BHE.

Jego przeszłość wyszła na jaw pod koniec lat 50., gdy w Izraelu ukazały się publikacje o zbrodniach w Stanisławowie. Od 1959 roku prowadziła przeciw niemu śledztwo prokuratura w Dortmundzie, a 9 stycznia 1962 roku Krüger trafił do aresztu. Akt oskarżenia wniesiono w październiku 1965 roku. Zarzucono mu udział w zabójstwie blisko 25 tysięcy ludzi w ośmiu akcjach od 2 sierpnia 1941 roku do lata 1942 roku. Na trwającym ponad dwa lata procesie przed sądem przysięgłych w Münsterze zachowywał się arogancko i wygłaszał antysemickie uwagi. Zeznawała przeciw niemu m.in. Lanckorońska. 6 maja 1968 roku sąd skazał go na dożywocie za mordy na Żydach. Zbrodni na Polakach – ani udziału w mordzie na lwowskich profesorach, ani egzekucji w Czarnym Lesie – nie objęto aktem oskarżenia, a strona polska bezskutecznie domagała się osobnego procesu albo wydania Krügera.

W 1986 roku Krüger wyszedł z więzienia. Zmarł 8 lutego 1988 roku w Bawarii; niemiecka i polska Wikipedia podają jako miejsce śmierci Wartenberg, Pohl – Wasserburg am Inn.

Znaczenie

Historia Krügera jest przykładem tego, jak Zagłada wyglądała z perspektywy lokalnej. Nie był ideologiem ani wysokim dowódcą, lecz kierownikiem małego posterunku w prowincjonalnym mieście, który z własnej inicjatywy i z wielką gorliwością wcielał w życie decyzje zapadające we Lwowie, Krakowie i Berlinie. To on, kilka miesięcy przed uruchomieniem obozów zagłady, rozpoczął w Generalnym Gubernatorstwie mordowanie całych społeczności żydowskich. Z około 50 tysięcy Żydów Stanisławowa i okolic przeżyło wojnę nie więcej niż półtora tysiąca.

Jego powojenna kariera pokazuje z kolei, jak łatwo sprawcy wracali do normalnego życia w Niemczech Zachodnich. Krüger przez kilkanaście lat działał publicznie pod własnym nazwiskiem, a gdy w końcu stanął przed sądem, odpowiadał tylko za część swoich zbrodni i spędził w więzieniu niespełna ćwierć wieku od aresztowania.