Dystrykt Galicja

1 sierpnia 1941 roku, sześć tygodni po ataku Niemiec na ZSRR, Galicja Wschodnia została włączona do Generalnego Gubernatorstwa jako jego piąty dystrykt. Obok istniejących od 1939 roku dystryktów krakowskiego, warszawskiego, radomskiego i lubelskiego powstał Dystrykt Galicja (Distrikt Galizien) ze stolicą we Lwowie. Objął całe przedwojenne województwa stanisławowskie i tarnopolskie oraz wschodnią część województwa lwowskiego – ziemie, które jesienią 1939 roku Związek Radziecki wcielił do Ukraińskiej SRR, a które latem 1941 roku Wehrmacht zajął w niespełna miesiąc. Tego dnia do Lwowa przyjechał generalny gubernator Hans Frank, by uroczyście objąć nową prowincję. Pierwszym gubernatorem dystryktu został jego protegowany, dotychczasowy gubernator dystryktu radomskiego Karl Lasch.

Decyzja zapadła dwa tygodnie wcześniej i przekreśliła nadzieje ukraińskich nacjonalistów, którzy 30 czerwca ogłosili we Lwowie odnowienie państwa ukraińskiego. Zarazem przesądziła o tym, jak Niemcy podzielili między siebie dawne wschodnie ziemie Rzeczypospolitej: tego samego 1 sierpnia administrację cywilną otrzymały także Białostocczyzna i Wileńszczyzna, a miesiąc później Wołyń. Dla ponad pół miliona galicyjskich Żydów wejście w skład Gubernatorstwa oznaczało przejęcie przez niemiecki aparat okupacyjny, który od dwóch lat wypróbowywał na nich swoje metody, a jesienią 1941 roku jako pierwszy na ziemiach polskich przeszedł do masowego mordowania całych społeczności.

Ziemie zdobyte w trzy tygodnie

Galicja Wschodnia była przed wojną najbardziej wielonarodową częścią Polski. Na wsi przeważali Ukraińcy, w miastach – Polacy i Żydzi; Lwów, trzecie co do wielkości miasto Rzeczypospolitej, był zarazem polskim ośrodkiem uniwersyteckim, siedzibą greckokatolickiego metropolity i jednym z największych skupisk żydowskich w Europie. W traktacie o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 roku Niemcy i ZSRR przeprowadziły granicę wzdłuż Sanu, więc zachodnia część dawnej Galicji z Krakowem, Rzeszowem i zachodnim Przemyślem trafiła do Generalnego Gubernatorstwa, a wschodnia – po agresji 17 września – pod władzę radziecką. Przez niespełna dwa lata okupacji radzieckiej NKWD aresztowało i deportowało w głąb ZSRR dziesiątki tysięcy ludzi, przede wszystkim Polaków, ale także Ukraińców i Żydów.

Po 22 czerwca 1941 roku front przetoczył się przez Galicję w ciągu kilku tygodni. Lwów zajęli Niemcy 30 czerwca, a wycofujące się NKWD zostawiło w więzieniach miasta i regionu tysiące zamordowanych więźniów (masakry więzienne NKWD). Ich odkrycie posłużyło za pretekst do pogromów, w których ukraińska milicja i tłum, przy przyzwoleniu i udziale Niemców, mordowały Żydów, obarczanych zbiorową winą za zbrodnie radzieckie. W pierwszych dniach lipca niemiecka policja bezpieczeństwa zamordowała we Lwowie polskich profesorów. Południowo-wschodnią część regionu, ze Stanisławowem i Kołomyją, zajęły na początku lipca wojska węgierskie, które przez kilka tygodni sprawowały tam zarząd wojskowy. Do połowy lipca Armia Czerwona cofnęła się za Zbrucz, dawną granicę polsko-radziecką, i cała Galicja Wschodnia znalazła się w rękach Niemców i ich sojuszników.

Koniec państwa Bandery

Wraz z Wehrmachtem do Lwowa weszli działacze frakcji Stepana Bandery w Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN-B). Wieczorem 30 czerwca Jarosław Stećko odczytał na zgromadzeniu w centrum miasta akt odnowienia państwa ukraińskiego, który zapowiadał ścisłą współpracę z Rzeszą „pod przewodnictwem Adolfa Hitlera” i walkę z ZSRR, i stanął na czele tymczasowego rządu. Banderowcy tworzyli milicję i zarządy miejskie w kolejnych miastach regionu, a ich grupy marszowe ruszyły za frontem na wschód.

Niemieckie kierownictwo nie zamierzało tolerować żadnej ukraińskiej państwowości, nawet sojuszniczej. Bandera, któremu Niemcy wcześniej zabronili wyjazdu z Krakowa, został 5 lipca zatrzymany i przewieziony do Berlina, gdzie przebywał w areszcie domowym; Stećkę zatrzymano we Lwowie w pierwszej połowie lipca i również odesłano do Berlina. Obaj odmówili odwołania aktu z 30 czerwca. Rząd Stećki istniał w praktyce tylko na papierze, a w połowie września, po zamachu na działaczy konkurencyjnej frakcji Andrija Melnyka, o który obwiniono banderowców, gestapo przeprowadziło masowe aresztowania członków OUN-B; Banderę i Stećkę osadzono w więzieniu, a później w obozie Sachsenhausen.

O losie samej Galicji Hitler przesądził 16 lipca 1941 roku na naradzie w kwaterze głównej z udziałem Hermanna Göringa, Alfreda Rosenberga, Wilhelma Keitla, Hansa Lammersa i Martina Bormanna. Ustalono wtedy podział zajmowanych ziem radzieckich na komisariaty Rzeszy pod zarządem cywilnym; dawną austriacką Galicję, według notatki Bormanna, przeznaczono na „obszar Rzeszy”, co w praktyce oznaczało przyłączenie jej do Gubernatorstwa Franka. Przeciw tej decyzji protestowali działacze ukraińscy, w tym – według części opracowań – metropolita Andrzej Szeptycki; 3 sierpnia protest wysłali z Berlina także przetrzymywani tam członkowie rządu Stećki. Nie miało to żadnego znaczenia. Galicja trafiła pod władzę urzędników, którzy od 1939 roku traktowali podbite ziemie jako kolonię.

Piąty dystrykt

Na mocy dekretu Hitlera Galicja Wschodnia weszła w skład Generalnego Gubernatorstwa z dniem 1 sierpnia 1941 roku. Frank przyjechał tego dnia do Lwowa. Uroczystości odbyły się przed gmachem dawnego galicyjskiego Sejmu Krajowego, w którym przed wojną mieścił się Uniwersytet Jana Kazimierza. Generalnego gubernatora witała delegacja z ukraińskim burmistrzem miasta, z chlebem i solą, a obok niego na balkonie stanęli goście z krajów sojuszniczych: słowacki generał Ferdinand Čatloš i węgierski generał Ferenc Szombathelyi, którego wojska oddawały właśnie Niemcom zajęte w lipcu Pokucie, a także dowódca tyłów Grupy Armii Południe gen. Karl von Roques. Zdjęcia z tej uroczystości niemiecka propaganda rozpowszechniała jako dowód, że ludność „wyzwolonych” ziem wita nową władzę.

Nowy dystrykt był największym w Gubernatorstwie. Liczył około 48–51 tysięcy kilometrów kwadratowych – zależnie od źródła i od późniejszych korekt granic – i około 4,5 miliona mieszkańców. Gubernatorstwo powiększyło się tym samym o mniej więcej połowę i liczyło odtąd blisko 145 tysięcy kilometrów kwadratowych. Dystrykt podzielono na starostwa powiatowe (Kreishauptmannschaften) i wydzielone miasto Lwów, który Niemcy nazywali Lemberg. Na zachodzie granicę z dystryktem krakowskim wyznaczała nadal linia Sanu – dopiero jesienią 1941 roku połączono obie części Przemyśla – a na wschodzie Zbrucz. Język niemiecki był urzędowy, a obok polskiego wprowadzono jako pomocniczy język ukraiński, stawiany w urzędowych ogłoszeniach przed polskim.

Gubernatorem dystryktu Frank mianował 1 sierpnia Karla Lascha, działacza NSDAP, którego od lat popierał i który od jesieni 1939 roku rządził dystryktem radomskim. Lasch okazał się w Galicji przede wszystkim łupieżcą: wymuszał od Żydów pieniądze i kosztowności i przemycał zrabowane towary. Gdy aferę wykorzystała SS w swoim sporze z Frankiem, gubernator musiał go poświęcić. 6 stycznia 1942 roku Lascha odwołano, kilka tygodni później aresztowano, a 1 czerwca 1942 roku zmarł w niejasnych okolicznościach, najpewniej zastrzelony z polecenia Heinricha Himmlera. Jego następcą został austriacki nazista Otto Wächter, dotąd gubernator dystryktu krakowskiego, który rządził Galicją do lipca 1944 roku.

Równolegle do administracji cywilnej powstawał w Galicji aparat SS i policji. Dowódcą SS i Policji w dystrykcie został Fritz Katzmann, który przybył do Lwowa pod koniec lipca, a z oddziału specjalnego policji bezpieczeństwa Eberharda Schöngartha, działającego we Lwowie od 2 lipca, wyrosła lwowska komenda policji bezpieczeństwa i SD z placówkami w miastach dystryktu. Ukraińską milicję, zorganizowaną w lipcu przez banderowców, rozwiązano, a rozporządzeniem z 18 sierpnia jej miejsce zajęła podporządkowana Niemcom Ukraińska Policja Pomocnicza. Do Gubernatorstwa przeszły też linie kolejowe i przemysł, w tym zagłębie naftowe Borysławia i Drohobycza, najcenniejsze źródło ropy na ziemiach polskich.

Podział ziem wschodnich Rzeczypospolitej

Włączenie Galicji do Gubernatorstwa było częścią szerszego podziału wschodnich ziem II Rzeczypospolitej, które w latach 1939–1941 należały do ZSRR. Niemcy nie traktowali ich jako całości ani nie uznawali, że kiedykolwiek miały one coś wspólnego z państwem polskim, które w ich oczach przestało istnieć. Rozdzielili je według własnych planów wobec Wschodu.

Także 1 sierpnia 1941 roku zarząd wojskowy na Białostocczyźnie zastąpiła administracja cywilna. Z dawnego województwa białostockiego i części Polesia utworzono okręg białostocki (Bezirk Bialystok), podporządkowany jako szef zarządu cywilnego Erichowi Kochowi, gauleiterowi Prus Wschodnich; okręg nie został formalnie wcielony do Rzeszy, ale zarządzano nim z Królewca. Tego samego dnia obszar wokół zajętego w czerwcu Wilna przyłączono do Komisariatu Rzeszy Wschód (Ostland), w którym Wilno stało się częścią okręgu generalnego Litwa. 1 września do tegoż komisariatu weszły ziemie nowogródzkie i północne Polesie jako okręg generalny Białoruś, a Wołyń i południowe Polesie – do utworzonego tego dnia Komisariatu Rzeszy Ukraina Ericha Kocha. Granica między Galicją a Wołyniem, w II Rzeczypospolitej zwykła granica województw, stała się granicą między dwiema jednostkami niemieckiej okupacji o zupełnie różnym statusie.

Różnice te miały dla ludzi ogromne znaczenie. Galicja, jako część Gubernatorstwa, podlegała Frankowi w Krakowie i jego prawu, z całą jego dyskryminacją, ale też z namiastkami polskich i ukraińskich instytucji. Wołyń trafił pod rządy Kocha, najbrutalniejszego z niemieckich namiestników na Wschodzie, w ramach komisariatu, który Niemcy traktowali jako obszar czysto kolonialnej eksploatacji. Rozdział ten na trwałe rozdzielił też losy ukraińskiego ruchu narodowego w obu regionach, co dało o sobie znać w latach 1943–1944.

Dwa dni przed 1 sierpnia, 30 lipca 1941 roku, rząd Władysława Sikorskiego podpisał w Londynie układ z ZSRR, w którym Moskwa uznała, że jej traktaty z Niemcami z 1939 roku dotyczące zmian terytorialnych w Polsce „utraciły moc”. Sprawa przyszłej granicy pozostała jednak otwarta, a Stalin nie zamierzał rezygnować z ziem zagarniętych w 1939 roku. Niemieckie rozporządzenia z sierpnia 1941 roku i polsko-radziecki układ z lipca były dwoma stronami tej samej rzeczywistości: wschodnia Polska, której zachodni sojusznicy formalnie nie przestali uznawać za polską, znalazła się pod okupacją jednego najeźdźcy po dwóch latach okupacji drugiego.

Polacy, Ukraińcy i Żydzi pod nową władzą

Niemiecka polityka wobec mieszkańców dystryktu opierała się na zasadzie „dziel i rządź”. Ukraińcy, stanowiący około dwóch trzecich ludności, byli traktowani lepiej niż Polacy: dostawali stanowiska w administracji gminnej i powiatowej, w policji pomocniczej i w szkolnictwie, a ukraińskie organizacje społeczne mogły działać pod nadzorem, z Ukraińskim Komitetem Centralnym Wołodymyra Kubijowycza w Krakowie na czele. Niemcy nie dali im jednak ani państwa, ani autonomii, a ukraińska wieś miała, tak jak polska, oddawać kontyngenty i dostarczać robotników do pracy w Rzeszy. Polacy, których w dystrykcie mieszkało około miliona, stracili po raz drugi w ciągu dwóch lat swoje elity i instytucje. Polskich uczelni Lwowa nie otwarto, polskie szkolnictwo ograniczono do szkół powszechnych i zawodowych, a policja bezpieczeństwa kontynuowała akcje wymierzone w inteligencję, które latem 1941 roku przyniosły mord profesorów lwowskich i egzekucje w innych miastach regionu.

Najcięższy los spotkał Żydów. Już w lipcu, pod zarządem wojskowym, nakazano im nosić opaski z gwiazdą Dawida, nałożono kontrybucje, powołano judenraty i rozpoczęto łapanki do pracy przymusowej. Pod koniec lipca we Lwowie doszło do kolejnej fali mordów, zwanej dniami Petlury, w której zginęło, według różnych szacunków, od tysiąca do dwóch tysięcy osób. Włączenie do Gubernatorstwa rozciągnęło na Galicję cały system antyżydowskiego prawa Franka: obowiązek pracy, zakaz zmiany miejsca zamieszkania, konfiskaty majątku. Jesienią władze dystryktu nakazały utworzenie getta we Lwowie, a SS założyła przy ulicy Janowskiej obóz pracy przymusowej, który stał się także miejscem kaźni.

Galicja szybko okazała się miejscem, w którym niemiecka polityka wobec Żydów przekraczała kolejne granice. Wkrótce po włączeniu dystryktu do Gubernatorstwa niemiecka policja bezpieczeństwa w Stanisławowie zamordowała kilkuset przedstawicieli żydowskiej i polskiej inteligencji, a w następnych tygodniach rozstrzeliwania objęły kolejne miejscowości. Od października 1941 roku policja bezpieczeństwa i policja porządkowa zaczęły w południowej części dystryktu masowo mordować całe żydowskie społeczności, łącznie z kobietami i dziećmi – kilka miesięcy wcześniej niż w pozostałych dystryktach Gubernatorstwa.

Miejsce w wojnie

Dystrykt Galicja istniał niespełna trzy lata, ale były to lata, które zniszczyły wielonarodową Galicję. Od wiosny 1942 roku Żydów z gett dystryktu wywożono do obozu zagłady w Bełżcu, a pozostałych rozstrzeliwano na miejscu; w raporcie z 30 czerwca 1943 roku Katzmann meldował, że poza obozami pracy dystrykt jest „wolny od Żydów”. Według szacunków historyków z ponad pół miliona Żydów, którzy mieszkali w Galicji Wschodniej w 1941 roku, przeżyło wojnę zaledwie kilkanaście tysięcy. Otto Wächter, który zastąpił Lascha, zabiegał zarazem o lojalność Ukraińców i w 1943 roku doprowadził do utworzenia z galicyjskich ochotników dywizji SS „Galizien”. Banderowcy, rozczarowani niemiecką polityką i represjonowani od jesieni 1941 roku, przeszli do konspiracji i stworzyli Ukraińską Powstańczą Armię, której oddziały w latach 1943–1944 dokonały rzezi Polaków na Wołyniu, a następnie w Galicji Wschodniej.

Niemiecka władza w dystrykcie skończyła się latem 1944 roku. 27 lipca 1944 roku Armia Czerwona, wspierana przez oddziały Armii Krajowej, zajęła Lwów; wkrótce potem NKWD aresztowało polskich dowódców. O przyszłości tych ziem zdecydowali przywódcy wielkiej trójki: na konferencjach w Teheranie i Jałcie zgodzili się, by wschodnia granica Polski biegła w przybliżeniu wzdłuż linii Curzona, a Lwów, Stanisławów i Tarnopol pozostały w Ukraińskiej SRR. Po wojnie większość Polaków przesiedlono na zachód, a Galicja Wschodnia, którą Niemcy w sierpniu 1941 roku przyłączyli do Gubernatorstwa, stała się częścią dzisiejszej Ukrainy.

Dla Hansa Franka przyłączenie Galicji było największym sukcesem: obszar jego władzy powiększył się o połowę. W rzeczywistości dystrykt stał się miejscem, w którym SS najwcześniej i najpełniej uniezależniła się od administracji Franka, a wraz z tym – jednym z głównych terenów Zagłady na ziemiach polskich.