Irak, Egipt i Arabia Saudyjska zrywają stosunki z Niemcami

5 września 1939 roku, dwa dni po tym, jak Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, rząd Królestwa Iraku zerwał stosunki dyplomatyczne z III Rzeszą. W ciągu następnego tygodnia to samo zrobiły dwa inne niepodległe państwa arabskie: Egipt, według części kalendariów 6 września, i Arabia Saudyjska, 11 września. Wszystkie trzy były związane z Wielką Brytanią traktatami albo silnymi interesami, wszystkie trzy usunęły niemieckich dyplomatów, a Irak i Egipt internowały obywateli Rzeszy i przejęły ich majątek. Żadne z nich nie wypowiedziało jednak Niemcom wojny. Bagdad, Kair i Rijad stanęły w pół drogi między sojusznikiem a neutralnym obserwatorem i taka pozostała ich pozycja niemal do końca wojny.

Traktaty z Londynem

Postawę Iraku i Egiptu wyznaczały traktaty sojusznicze, którymi Wielka Brytania w latach trzydziestych zastąpiła swoje bezpośrednie panowanie. Irak, brytyjskie terytorium mandatowe od 1920 roku, zawarł taki traktat 30 czerwca 1930 roku, w czasie rokowań, które zaczęły się od traktatu z grudnia 1927 roku; z ramienia Iraku podpisał go premier Nuri as-Sa’id. Dwa lata później Irak został przyjęty do Ligi Narodów jako państwo niepodległe. Artykuł 4 traktatu stanowił, że jeśli jedna ze stron znajdzie się w stanie wojny, druga „niezwłocznie przyjdzie jej z pomocą jako sojusznik”, ale zarazem określał, na czym ta pomoc ma polegać ze strony Iraku: na udostępnieniu Brytyjczykom na irackim terytorium wszelkich ułatwień, w tym kolei, rzek, portów, lotnisk i środków łączności. Wielka Brytania zachowała dwie bazy lotnicze, w Szuajbie koło Basry i w Al-Habbanijji nad Eufratem, oraz prawo przemarszu wojsk.

Egipt, formalnie niepodległy od 1922 roku, podpisał podobny traktat 26 sierpnia 1936 roku w Londynie, w cieniu włoskiego podboju Etiopii. Przywódca partii Wafd, premier Mustafa an-Nahhas, i brytyjski minister spraw zagranicznych Anthony Eden zawarli sojusz na dwadzieścia lat. Brytyjczycy mieli wycofać wojska z Kairu i Aleksandrii do strefy Kanału Sueskiego, gdzie w czasie pokoju mogło stacjonować do 10 tysięcy żołnierzy i 400 pilotów. Artykuł 7 zobowiązywał obie strony do wzajemnej pomocy w razie wojny, a pomoc Egiptu miała polegać na oddaniu Brytyjczykom do dyspozycji portów, lotnisk i środków łączności. Rząd egipski miał w takim wypadku wprowadzić stan wojenny i skuteczną cenzurę. Ani traktat iracki, ani egipski nie mówiły wprost, że sojusznik musi wypowiedzieć wojnę, i z tej luki oba rządy skorzystały we wrześniu 1939 roku.

Arabia Saudyjska takiego sojuszu nie miała. Jej król Abd al-Aziz ibn Su’ud w traktacie z Dżuddy z 1927 roku uzyskał od Londynu uznanie pełnej niepodległości, ale jego państwo, otoczone brytyjskimi protektoratami i mandatami nad Zatoką Perską, nad Morzem Czerwonym i w Transjordanii, nie mogło sobie pozwolić na wrogość Wielkiej Brytanii.

Niemieckie zabiegi

Pod koniec lat trzydziestych Niemcy zdobyły w świecie arabskim sporo sympatii, choć niewiele realnych wpływów. Niechęć do Brytyjczyków i Francuzów, którzy po pierwszej wojnie światowej podzielili ziemie arabskie na mandaty, oraz gniew z powodu brytyjskiej polityki w Palestynie, gdzie w latach 1936–1939 trwało arabskie powstanie, sprawiały, że wielu młodych oficerów i nacjonalistów patrzyło z nadzieją na Berlin. Najaktywniejszym niemieckim dyplomatą w regionie był poseł w Bagdadzie Fritz Grobba, arabista, który finansował prasę i kontakty z irackimi oficerami. Od początku 1939 roku był także pierwszym niemieckim posłem akredytowanym przy Ibn Su’udzie, rezydującym jednak w Bagdadzie. W czerwcu 1939 roku Hitler przyjął saudyjskiego wysłannika, z którym rozmawiano o dostawach broni na kredyt.

W Iraku proniemieckie sympatie były najsilniejsze w armii. Grupa pułkowników, z których najbardziej wpływowy był Salah ad-Din as-Sabbagh, w grudniu 1938 roku pomogła Nuriemu as-Sa’idowi wrócić na stanowisko premiera i odtąd uważała się za strażnika polityki państwa. Popularny wśród nacjonalistów król Ghazi I, syn Fajsala I, który na swojej prywatnej radiostacji atakował Brytyjczyków, zginął 4 kwietnia 1939 roku w wypadku samochodowym. W Bagdadzie podejrzewano, że to nie był przypadek, i oskarżano Nuriego oraz Brytyjczyków; dowodów nigdy nie przedstawiono. Tron objął czteroletni Fajsal II, a regentem został jego wuj Abd al-Ilah, uległy wobec Nuriego i przychylny Brytyjczykom.

Irak: 5 września

Nuri as-Sa’id, najbardziej probrytyjski z irackich polityków, zareagował szybko. Po wypowiedzeniu wojny przez Wielką Brytanię rząd w Bagdadzie 5 września zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami. Grobbę odwołano do Berlina, niemieckich urzędników wydalono, a obywateli Rzeszy internowano. Na wypowiedzenie wojny Nuri się nie zdecydował. Oświadczył, że Irak udzieli Brytyjczykom pomocy przewidzianej w traktacie, ale irackie siły zbrojne nie będą użyte poza granicami kraju. Takie stanowisko było kompromisem: premier wiedział, że wojna u boku Wielkiej Brytanii byłaby nie do przyjęcia dla armii i dużej części opinii publicznej, a zarazem nie chciał dać Londynowi pretekstu do zarzutu, że Irak łamie traktat.

Egipt: dyplomaci odesłani, wojna niewypowiedziana

Egipt pod rządami młodego króla Faruka I miał od sierpnia 1939 roku rząd Alego Mahira, konserwatywnego polityka z otoczenia króla, przeciwnika Wafdu. Na początku września rząd wprowadził w Egipcie stan wojenny i cenzurę, tak jak wymagał traktat, a następnie zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami. Część kalendariów podaje datę 6 września. Inne przesuwają ją na 3 albo 4 września, czyli na dzień wypowiedzenia wojny przez Wielką Brytanię lub następny; pewne jest, że Egipt zrobił to w pierwszych dniach wojny. Niemieckich obywateli internowano, a ich majątek i przedsiębiorstwa oddano pod zarząd urzędu do spraw mienia wroga. Berlin odpowiedział tym samym. Jesienią 1939 roku, na polecenie Ribbentropa, w Niemczech internowano przebywających tam Egipcjan, by mieć kogo wymienić na Niemców zatrzymanych w Egipcie.

Wypowiedzenia wojny jednak nie było. Ani król, ani premier nie uważali, że Egipt musi walczyć w wojnie europejskiej, a w kraju, który dopiero co pozbył się brytyjskich garnizonów z ulic Kairu, powrót obcych żołnierzy budził niechęć. Ali Mahir tłumaczył później brytyjskiemu ambasadorowi Milesowi Lampsonowi, że wypowiedzenie wojny przy kilku tysiącach żołnierzy na granicy byłoby tylko efektownym gestem, który mógłby ściągnąć nieszczęście na szesnaście milionów mieszkańców. Egipt oddał Brytyjczykom porty, lotniska, koleje i Kanał Sueski i stał się główną bazą Imperium na Bliskim Wschodzie, ale formalnie pozostawał poza wojną. Szczególny niepokój budziła granica zachodnia. Za nią leżała Libia Włoska, a Włochy Benita Mussoliniego ogłosiły 1 września, że nie przystępują jeszcze do wojny.

Arabia Saudyjska: 11 września

Ibn Su’ud zerwał stosunki z Niemcami 11 września. Krok ten miał znaczenie raczej polityczne niż praktyczne: Grobba był akredytowany przy królu, ale urzędował w Bagdadzie, skąd właśnie go odwołano. Król, który w ostatnich latach pozwalał sobie na rozmowy z Berlinem i Rzymem, by wytargować lepsze warunki od Londynu, pokazał, po której stronie się ustawia. Królestwo pozostało neutralne. Ibn Su’ud cenił niezależność i nie chciał wplątać się w wojnę, która mogła zagrozić pielgrzymkom do Mekki, głównemu źródłu dochodów jego państwa, a przy tym nie zrywał z Włochami.

Co z tego wynikło

Zerwanie stosunków było dla Londynu wygodnym minimum. Brytyjczycy dostali to, co najważniejsze: dostęp do Kanału Sueskiego, lotnisk i baz na drodze do Indii oraz pewność, że niemieckie placówki dyplomatyczne nie będą działały w Kairze i Bagdadzie. Nie dostali sojuszników walczących z bronią w ręku i szybko przekonali się, jak kruche jest to rozwiązanie.

W Iraku w marcu 1940 roku Nuriego zastąpił na stanowisku premiera Raszid Ali al-Kilani. Gdy w czerwcu 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny, Bagdad nie zerwał z nimi stosunków, a włoskie poselstwo stało się ośrodkiem propagandy Osi. Od października 1939 roku w Bagdadzie przebywał też wielki mufti Jerozolimy Muhammad Amin al-Husajni. 1 kwietnia 1941 roku czterej pułkownicy, wśród nich as-Sabbagh, osadzili al-Kilaniego u władzy, a regent uciekł z kraju. Brytyjczycy powołali się na traktat z 1930 roku i wysadzili wojska w Basrze, a w maju 1941 roku doszło do wojny brytyjsko-irackiej, w której Niemcy, za późno i zbyt skromnymi siłami, wsparli Irakijczyków samolotami Luftwaffe. Bunt upadł pod koniec maja, a w Bagdadzie doszło do pogromu Żydów, zwanego Farhud. Nuri as-Sa’id wrócił do władzy, a w styczniu 1943 roku Irak wypowiedział wojnę państwom Osi.

Egipt zerwał stosunki z Włochami w czerwcu 1940 roku, ale wojny im nie wypowiedział nawet wtedy, gdy we wrześniu 1940 roku armia włoska wkroczyła na jego terytorium. Brytyjczycy wymusili jeszcze w czerwcu 1940 roku dymisję Alego Mahira, a w lutym 1942 roku ambasador Lampson otoczył czołgami pałac królewski i zmusił Faruka do powierzenia rządu przywódcy Wafdu, Nahhasowi. Na egipskiej ziemi rozegrały się najważniejsze bitwy w Afryce Północnej, z drugą bitwą pod El Alamein jesienią 1942 roku. Wojnę Niemcom i Japonii Egipt wypowiedział dopiero w lutym 1945 roku, by znaleźć się wśród założycieli Organizacji Narodów Zjednoczonych; premier Ahmad Mahir, brat Alego, został zastrzelony w parlamencie zaraz po ogłoszeniu tej decyzji. Z tego samego powodu 1 marca 1945 roku wojnę wypowiedziała Arabia Saudyjska.

Wrzesień 1939 roku pokazał więc, że Bliski Wschód stanie się zapleczem brytyjskiej wojny, a nie jej dobrowolnym uczestnikiem. Państwa arabskie spełniły formalne zobowiązania, ale ich elity czekały, kto wygra. Tę niepewność próbowały wykorzystać Niemcy i Włochy, a Wielka Brytania przez całą wojnę musiała utrzymywać w regionie znaczne siły nie tylko przeciw armiom Osi, ale i dla pilnowania własnych sojuszników.