Józef Haller

Józef Haller przeszedł w latach 1914–1920 drogę, jakiej nie przeszedł żaden inny polski dowódca. Zaczynał jako organizator ochotników u boku Austrii, przez trzy lata walczył w Legionach przeciw Rosji, a w lutym 1918 roku na czele II Brygady przebił się przez front austriacki w proteście przeciw pokojowi brzeskiemu. Kilka miesięcy później był już we Francji, gdzie Komitet Narodowy Polski uczynił go naczelnym wodzem Armii Polskiej walczącej po stronie Ententy. Wiosną 1919 roku jego Błękitna Armia przyjechała do kraju jako najlepiej uzbrojona część Wojska Polskiego, a w 1920 roku Haller dowodził Frontem Północnym w bitwie warszawskiej. Związany z obozem narodowym, stał się jednym z przeciwników Józefa Piłsudskiego, po przewrocie majowym znalazł się na marginesie, a w czasie drugiej wojny światowej był ministrem w rządzie Władysława Sikorskiego. Zmarł na emigracji w Londynie.

Oficer i działacz

Urodził się 13 sierpnia 1873 roku w Jurczycach pod Krakowem, w ziemiańskiej, silnie katolickiej rodzinie o tradycjach powstańczych. Jego ojciec walczył w powstaniu styczniowym, a stryjeczny brat Stanisław został później także generałem Wojska Polskiego. Młodość spędził we Lwowie, a wykształcenie wojskowe zdobył w austriackich szkołach w Koszycach i Hranicach oraz w wiedeńskiej Wojskowej Akademii Technicznej. Od 1895 roku służył jako oficer artylerii w armii austro-węgierskiej, głównie we Lwowie i Stanisławowie. Na początku drugiej dekady XX wieku odszedł z wojska, według różnych źródeł w stopniu kapitana albo majora.

W cywilu poświęcił się pracy społecznej. Działał w Towarzystwie Kółek Rolniczych, a przede wszystkim w „Sokole” i w rodzącym się harcerstwie. Prowadził kursy wojskowe dla młodzieży, a według tradycji harcerskiej to on zaproponował wzór Krzyża Harcerskiego. Do obozu Piłsudskiego nie należał. Galicyjski „Sokół” stał bliżej Narodowej Demokracji, a jego drużyny polowe rywalizowały ze strzelcami.

Legiony

Na wieść o wojnie w sierpniu 1914 roku Haller stanął wśród organizatorów Legionu Wschodniego, formowanego we Lwowie z drużyn sokolich i innych organizacji niezwiązanych z Piłsudskim. Gdy Rosjanie zbliżali się do miasta, legion ewakuowano na zachód, a większość ochotników pod wpływem przeciwników współpracy z Austrią odmówiła przysięgi. We wrześniu 1914 roku w Mszanie Dolnej legion rozwiązano. Tylko część żołnierzy, skupiona wokół Hallera, złożyła przysięgę i weszła do formowanego 3 Pułku Legionów, którym Haller objął dowództwo jako podpułkownik.

Jesienią pułk walczył z Rosjanami na Węgrzech i w Karpatach Wschodnich. Saperzy zbudowali drogę przez przełęcz w Gorganach, nazwaną Przełęczą Legionów, a zimą legioniści bronili pozycji pod Rafajłową w ciężkich warunkach górskich. W marcu 1915 roku Haller awansował na pułkownika. W maju uległ wypadkowi samochodowemu i przez wiele miesięcy leczył złamaną nogę. Po powrocie wszedł do Rady Pułkowników, nieformalnego gremium dowódców legionowych sprzeciwiających się traktowaniu Legionów jak oddziałów pomocniczych, a latem 1916 roku objął dowództwo II Brygady Legionów, zwanej Karpacką albo Żelazną.

Rarańcza i Kaniów

W kryzysie przysięgowym w lipcu 1917 roku drogi Hallera i Piłsudskiego się rozeszły. Żołnierze I i III Brygady na wezwanie Komendanta odmówili przysięgi na braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami i trafili do obozów, a sam Piłsudski do niemieckiego więzienia. II Brygada w większości przysięgę złożyła. Haller uważał, że rozwiązanie Legionów pozbawiłoby Polaków ostatniego wojska. Brygada stała się częścią Polskiego Korpusu Posiłkowego, podporządkowanego Austrii.

Zerwanie z państwami centralnymi przyszło kilka miesięcy później. 9 lutego 1918 roku Niemcy i Austro-Węgry zawarły pokój z Ukraińską Republiką Ludową, obiecując jej Chełmszczyznę i część Podlasia. Dla Polaków był to nowy rozbiór. Haller odesłał cesarzowi Karolowi I swój order i stanął na czele akcji, w której w nocy z 15 na 16 lutego część Korpusu przebiła się pod Rarańczą przez linie austriackie na stronę rosyjską. Pozostałe oddziały Austriacy rozbroili i internowali.

Brygada weszła do II Korpusu Polskiego, sformowanego z Polaków z dawnej armii rosyjskiej, a pod koniec marca Haller objął dowództwo całego korpusu, liczącego kilka tysięcy ludzi. Niemcy, którzy po pokoju brzeskim zajmowali Ukrainę, nie chcieli mieć na zapleczu niezależnego polskiego wojska. Gdy Polacy odmówili rozbrojenia, w nocy z 10 na 11 maja 1918 roku zaatakowali korpus pod Kaniowem. Po całodziennej walce, gdy zabrakło amunicji, korpus skapitulował. Haller wymknął się z okrążenia i przez Kijów dotarł do Moskwy, gdzie pomagał organizować rozproszonych żołnierzy polskich formacji w Rosji.

Naczelny wódz we Francji

3 lipca 1918 roku Haller odpłynął z Murmańska i przez Wielką Brytanię dotarł 13 lipca do Francji. Kilka dni później Komitet Narodowy Polski Romana Dmowskiego dokooptował go do swego składu. Komitet szukał polskiego wodza dla Armii Polskiej we Francji, dowodzonej dotąd przez Francuzów, a sława Rarańczy i Kaniowa czyniła z Hallera kandydata idealnego: zawodowy oficer, katolik bliski narodowym demokratom, a zarazem legionista, którego trudno było przedstawić jako stronnika Rosji. 4 października 1918 roku, gdy Francja uznała armię polską za sprzymierzoną, Komitet mianował go naczelnym wodzem wszystkich polskich formacji po stronie Ententy. Formalnie podlegała mu także polska dywizja walcząca z bolszewikami na Kubaniu i w Odessie, która w 1919 roku przez Rumunię dotarła do kraju.

Armia liczyła wtedy około 17 tysięcy żołnierzy, w większości ochotników z Polonii amerykańskiej, i walczyła na froncie pod francuskim dowództwem. Najszybciej rosła już po rozejmie w Compiègne, gdy wcielano do niej Polaków z obozów jenieckich we Francji i we Włoszech. Przez Błękitną Armię, nazywaną tak od koloru francuskich mundurów, przeszło według większości szacunków około 70 tysięcy żołnierzy. Jej przewiezienie do kraju stało się przedmiotem sporu: Dmowski i Francuzi chcieli wysłać ją przez Gdańsk, czemu sprzeciwiali się Niemcy i Brytyjczycy. W końcu pojechała pociągami przez Niemcy. Pierwsze transporty przekroczyły granicę w nocy z 19 na 20 kwietnia 1919 roku, a 21 kwietnia Haller przyjechał do Warszawy, gdzie witano go jak bohatera.

Przeciw Ukraińcom i bolszewikom

Armia Hallera, wyposażona przez Francuzów w artylerię, samoloty i czołgi Renault, weszła w skład Wojska Polskiego, które od lutego 1919 roku walczyło już na wschodzie z Armią Czerwoną. Sprzymierzeni zastrzegali, że ma ona służyć przeciw bolszewikom, ale w maju i czerwcu 1919 roku jej oddziały wzięły udział w ofensywie przeciw Ukraińcom w Galicji Wschodniej, która przesądziła o losie tej prowincji. Ciemną stroną tych miesięcy były ekscesy żołnierzy Błękitnej Armii wobec ludności żydowskiej: bicie, obcinanie bród, rabunki, a w kilku miejscowościach także zabójstwa. O ich skali pisały gazety zachodnie, a polskie władze tłumaczyły je brakiem dyscypliny w świeżo przybyłych oddziałach.

Po podpisaniu traktatu wersalskiego Haller objął dowództwo Frontu Pomorskiego, który w styczniu i lutym 1920 roku przejmował od Niemców przyznane Polsce Pomorze. 10 lutego 1920 roku w Pucku, razem z ministrem Stanisławem Wojciechowskim, dokonał symbolicznych zaślubin Polski z morzem, wrzucając do Bałtyku pierścień.

Latem 1920 roku, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, Haller został generalnym inspektorem Armii Ochotniczej, która wcieliła do wojska dziesiątki tysięcy ochotników, w tym wielu harcerzy i uczniów. Wszedł także do Rady Obrony Państwa. W sierpniu objął dowództwo Frontu Północnego, odpowiedzialnego za bezpośrednią obronę stolicy. Jego wojska, z 1 Armią broniącą przedmościa warszawskiego i 5 Armią Sikorskiego nad Wkrą, odparły w dniach 13–15 sierpnia natarcie armii Michaiła Tuchaczewskiego, między innymi w ciężkich walkach o Radzymin, i związały siły radzieckie, zanim ruszyło kontrnatarcie znad Wieprza. W wojnie polsko-bolszewickiej była to jego najważniejsza rola dowódcza.

Przeciwnik sanacji

Po wojnie Haller był generalnym inspektorem artylerii, prezesem Związku Harcerstwa Polskiego i Polskiego Czerwonego Krzyża, a w 1922 roku został posłem na Sejm z listy chrześcijańsko-narodowej. W grudniu 1922 roku, po wyborze na prezydenta Gabriela Narutowicza, wybranego także głosami posłów mniejszości narodowych, prawica wystąpiła przeciw nowej głowie państwa z gwałtowną kampanią, a Haller przemawiał na jej wiecach. Po zabójstwie Narutowicza piłsudczycy obarczali go współodpowiedzialnością za atmosferę nagonki. W 1923 roku złożył mandat poselski.

W maju 1926 roku potępił przewrót majowy, a w lipcu tego roku przeniesiono go w stan spoczynku. Odtąd był w opozycji. W 1936 roku współtworzył z Ignacym Janem Paderewskim i Sikorskim Front Morges, porozumienie przeciwników sanacji nazwane od szwajcarskiej posiadłości pianisty. W 1937 roku stanął na czele rady naczelnej nowego, chrześcijańsko-demokratycznego Stronnictwa Pracy. Opozycja ta krytykowała rządy marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego i obawiała się, że autorytarny obóz nie przygotowuje kraju do wojny.

Druga wojna światowa i emigracja

We wrześniu 1939 roku Haller przedostał się przez Rumunię do Francji. Jesienią wszedł do rządu Sikorskiego jako minister bez teki, a zimą 1939 i 1940 roku pojechał do Ameryki, by wśród Polonii werbować ochotników do odtwarzanego we Francji polskiego wojska. Po klęsce Francji w 1940 roku przez Hiszpanię i Portugalię dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie do 1943 roku kierował w rządzie na uchodźstwie sprawami oświaty. Po wojnie nie wrócił do kraju rządzonego przez komunistów. Zmarł w Londynie 4 czerwca 1960 roku. W 1993 roku jego prochy sprowadzono do Polski i złożono w krypcie krakowskiego kościoła garnizonowego św. Agnieszki.

Ocena

Haller zajmuje w polskiej pamięci miejsce osobne. Dla obozu narodowego był wodzem armii, która walczyła po stronie zwycięzców i dała Polsce tytuł do miejsca przy stole konferencji pokojowej, a w 1920 roku obroną Warszawy. Dla zwolenników Piłsudskiego był legionistą, który w 1917 roku złożył przysięgę odrzuconą przez Komendanta, a potem stanął po stronie jego przeciwników. Spór ten przetrwał całe dwudziestolecie i odsunął generała od wojska na trzynaście lat przed wybuchem wojny.

Historycy wojskowi podkreślają, że Rarańcza i Kaniów miały znaczenie przede wszystkim polityczne i moralne, a Haller był raczej organizatorem i przywódcą niż wybitnym strategiem. Jego zasługą było stworzenie armii, która w 1919 roku przywiozła do Polski nowoczesny sprzęt, i podtrzymanie ducha w krytycznych dniach sierpnia 1920 roku. Na jego obrazie kładą się cieniem antysemickie ekscesy jego żołnierzy i udział w nagonce na Narutowicza. W sumie widzi się w nim przede wszystkim symbol: generała, który połączył w jednym życiorysie obie drogi do niepodległości, legionową i ententową, a potem, jako starszy pan na emigracji, był żywym świadectwem ciągłości państwa, które w 1939 roku znów utraciło niepodległość.