Roman Dmowski

Roman Dmowski był twórcą polskiego nacjonalizmu jako ruchu politycznego i przez blisko pół wieku głównym przeciwnikiem Józefa Piłsudskiego. Obaj chcieli niepodległej Polski, ale wybrali przeciwne drogi. Piłsudski za głównego wroga uważał Rosję, Dmowski Niemcy, które jego zdaniem zagrażały samemu istnieniu narodu polskiego. W czasie pierwszej wojny światowej postawił na Rosję, a potem na jej zachodnich sojuszników. Kierowany przez niego Komitet Narodowy Polski w Paryżu został uznany przez Ententę za przedstawicielstwo Polaków, a w 1919 roku Dmowski przedstawił polskie żądania na konferencji pokojowej i podpisał traktat wersalski. Granica zachodnia, którą wtedy wywalczył, z Wielkopolską i Pomorzem, stała się dla Niemiec symbolem „krzywdy wersalskiej” i jednym z celów, w imię których Hitler w 1939 roku zaatakował Polskę. Dmowski był zarazem zdeklarowanym antysemitą i rzecznikiem państwa narodowego, w którym mniejszości miały się asymilować albo pozostać na marginesie. Jego idee kształtowały polską prawicę przez całe dwudziestolecie międzywojenne i do dziś budzą gorące spory.

Młodość i Liga Narodowa

Urodził się 9 sierpnia 1864 roku w Kamionku pod Warszawą, dziś części warszawskiej Pragi, w niezamożnej rodzinie drobnoszlacheckiej. Ojciec prowadził niewielki zakład brukarski. W gimnazjum, jako siedemnastolatek, założył tajne kółko uczniowskie, które przeciwstawiało się rusyfikacji. Studiował nauki przyrodnicze na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim i działał w konspiracyjnej organizacji młodzieży „Zet”.

W kwietniu 1893 roku Dmowski z grupą młodszych działaczy przejął kontrolę nad emigracyjną Ligą Polską i przekształcił ją w tajną Ligę Narodową, z której wyrósł obóz Narodowej Demokracji, zwany endecją. Za udział w manifestacji w setną rocznicę Konstytucji 3 Maja spędził kilka miesięcy w warszawskiej Cytadeli i został zesłany do Mitawy w Kurlandii. W lutym 1895 roku zbiegł do Lwowa, gdzie redagował „Przegląd Wszechpolski”. Jako jego program przeszła do historii książka „Myśli nowoczesnego Polaka” z 1903 roku. Dmowski głosił w niej „narodowy egoizm”: naród jest najwyższą wartością, a życie narodów to walka o byt, w której nie ma miejsca na sentymenty. Odrzucał romantyczną tradycję powstań i wzywał do „realizmu”.

Wojna rosyjsko-japońska i Duma

Gdy w 1904 roku wybuchła wojna rosyjsko-japońska, Piłsudski pojechał do Tokio, by szukać japońskiej pomocy dla powstania w Królestwie Polskim. Dmowski dotarł tam w połowie maja, wcześniej od niego, i przekonywał Japończyków, że zryw byłby dla Polaków klęską, a Japonii nic by nie dał. Japończycy nie podjęli planów powstańczych. W latach rewolucji 1905 roku endecja zwalczała socjalistów, także siłą, a Dmowski zaproponował rosyjskiemu premierowi Siergiejowi Wittemu ugodę: endecja pomoże przywrócić porządek w zamian za autonomię Królestwa. Petersburg z oferty nie skorzystał.

W 1907 roku Dmowski został posłem do II, a potem III Dumy Państwowej i przewodniczącym koła polskiego. W wydanej wtedy książce „Niemcy, Rosja i kwestia polska” wyłożył myśl, która prowadziła go przez następne dziesięciolecia. Największym zagrożeniem są Prusy i ich polityka germanizacji, a dla Niemiec istnienie Polski jest sprawą „być albo nie być”. Rosja jest słabsza i dla niej sprawa polska ma znaczenie tylko lokalne, więc w sojuszu rosyjsko-francuskim przeciw Niemcom można zjednoczyć ziemie polskie. Ten kurs wobec Petersburga kosztował go odejście części działaczy, a sami Rosjanie odpowiedzieli projektem odłączenia Chełmszczyzny od Królestwa. W 1909 roku Dmowski złożył mandat. Coraz silniej eksponował w polityce wrogość wobec Żydów. W 1912 roku przegrał wybory do IV Dumy w Warszawie z kandydatem, na którego głosowali wyborcy żydowscy, i odpowiedział wezwaniem do bojkotu żydowskiego handlu. Jesienią tego roku na tajnym zjeździe w Pieniakach przywódcy endecji ze wszystkich trzech zaborów postanowili, że w przyszłej wojnie Polacy staną przeciw Niemcom.

Pierwsza wojna światowa

Wybuch wojny w 1914 roku Dmowski przyjął jako potwierdzenie swoich przewidywań. Odezwę rosyjskiego wodza naczelnego, wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, zapowiadającą zjednoczenie Polski pod berłem cara, uznał za podstawę polskiej polityki. W listopadzie 1914 roku stanął na czele Komitetu Wykonawczego warszawskiego Komitetu Narodowego Polskiego, który zwalczał Legiony Piłsudskiego. Rosja nie dała jednak Polakom niczego konkretnego. Gdy latem 1915 roku Niemcy zajęli Warszawę, Dmowski uznał, że w Piotrogrodzie nic już nie osiągnie, i jesienią przez Skandynawię wyjechał na Zachód.

W Londynie i Paryżu zaczynał od zera, bo dopóki trwał sojusz z carem, rządy zachodnie uważały sprawę polską za wewnętrzną sprawę Rosji. Budował wpływy przez dziennikarzy, uczonych i urzędników. W 1916 roku otrzymał doktorat honorowy uniwersytetu w Cambridge. Przełom przyniosła rewolucja lutowa. Po upadku caratu Dmowski mógł otwarcie mówić o niepodległości. W memoriałach dla rządu brytyjskiego i w rozesłanym w lipcu 1917 roku memoriale „Problems of Central and Eastern Europe” zarysował granice przyszłej Polski, z Wielkopolską, Pomorzem, Gdańskiem i Górnym Śląskiem.

15 sierpnia 1917 roku w Lozannie Dmowski założył Komitet Narodowy Polski i został jego prezesem. Komitet przeniósł się do Paryża, a w ciągu kilku miesięcy uznały go Francja, Wielka Brytania, Włochy i Stany Zjednoczone. Przedstawicielem Komitetu w Ameryce został Ignacy Jan Paderewski. KNP objął polityczne zwierzchnictwo nad Armią Polską we Francji, którą w 1918 roku dowodził generał Józef Haller. 3 czerwca 1918 roku premierzy Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch uznali w deklaracji wersalskiej zjednoczoną i niepodległą Polskę z dostępem do morza za warunek sprawiedliwego pokoju. Jesienią Dmowski rozmawiał w Waszyngtonie z prezydentem Woodrowem Wilsonem, który nie darzył go sympatią i z niechęcią przyjął rozległe polskie żądania terytorialne. Według polskiej tradycji Dmowski zabiegał też o to, by w rozejmie w Compiègne Niemcy nie musieli od razu wycofywać się z ziem dawnego Imperium Rosyjskiego, aby nie zajęli ich bolszewicy.

Konferencja pokojowa

Wojna skończyła się dla Dmowskiego paradoksem. Polska powstała, ale władzę w Warszawie objął Piłsudski, a KNP nie uznał jego rządu. Groził rozłam, który zażegnał dopiero kompromis z przełomu 1918 i 1919 roku: premierem został Paderewski, Komitet uznał nowy gabinet, a Dmowski został pierwszym delegatem Polski na konferencję pokojową w Paryżu. W tym samym czasie wybuchło powstanie wielkopolskie, którego przywódcy z Naczelnej Rady Ludowej byli politycznie bliscy endecji. Sukcesy powstańców dały delegacji w Paryżu argument, którego nie mieli w sprawie innych spornych ziem.

29 stycznia 1919 roku Dmowski przez około pięć godzin przedstawiał Radzie Dziesięciu polskie żądania, sam tłumacząc swoje wystąpienie na francuski i angielski. Na wschodzie proponował granicę zbliżoną do tej sprzed drugiego rozbioru, nazwaną później linią Dmowskiego. Chciał Polski jako państwa narodowego, które wchłonie i spolonizuje mniejszości na kresach, a nie federacji, o której marzył Piłsudski. Programu nie przeprowadził w całości. Szczególnie sprzeciwiał mu się brytyjski premier David Lloyd George. Gdańsk stał się wolnym miastem, o Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach miały przesądzić plebiscyty, a Polskę zobowiązano do podpisania traktatu o ochronie mniejszości, przeciw któremu Dmowski gwałtownie protestował. 28 czerwca 1919 roku razem z Paderewskim podpisał traktat wersalski, a 10 września traktat pokojowy z Austrią w Saint-Germain.

W odrodzonej Polsce

Choć w 1919 roku wybrano go do Sejmu Ustawodawczego, pojawił się w nim podobno tylko raz. Długo leczył zapalenie płuc w Algierii. W lipcu 1920 roku, w czasie ofensywy bolszewickiej, wszedł do Rady Obrony Państwa, ale po ostrym sporze z Piłsudskim wycofał się z niej. Osiadł w majątku Chludowo pod Poznaniem i rzadko obejmował urzędy. Jedynym w jego karierze było stanowisko ministra spraw zagranicznych w rządzie Wincentego Witosa, które piastował od 27 października do 14 grudnia 1923 roku. Bronił wtedy ładu wersalskiego i sojuszu z Francją, a 13 grudnia podpisał notę uznającą Związek Radziecki.

Pozostał jednak niekwestionowanym przywódcą i ideologiem obozu narodowego. Gdy w grudniu 1922 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało na prezydenta Gabriela Narutowicza, głosami lewicy i mniejszości narodowych, endecja rozpętała przeciw niemu nagonkę. Kilka dni później Narutowicz zginął z rąk fanatycznego nacjonalisty, malarza Eligiusza Niewiadomskiego. Po przewrocie majowym Piłsudskiego w 1926 roku Dmowski założył Obóz Wielkiej Polski, wzorowany otwarcie na faszyzmie włoskim. W 1925 roku nazwał Mussoliniego „największym niewątpliwie człowiekiem w dzisiejszej Europie”. W 1928 roku powstało Stronnictwo Narodowe, które stało się główną siłą opozycji prawicowej wobec sanacji. Władze rozwiązały Obóz Wielkiej Polski w 1933 roku.

Lata trzydzieste

W ostatniej dekadzie życia Dmowski coraz bardziej radykalizował poglądy. Żydów i masonerię przedstawiał jako źródło niemal wszystkich nieszczęść cywilizacji europejskiej, napisał powieść „Dziedzictwo”, krytykowaną za antysemityzm, i nie przeciwstawiał się antyżydowskim kampaniom młodzieży narodowej: bojkotom sklepów, burdom na uniwersytetach i żądaniom „getta ławkowego”. Jednocześnie młodzi radykałowie uznali go za zbyt umiarkowanego. W 1934 roku część z nich odeszła i założyła Obóz Narodowo-Radykalny, którego działania Dmowski w prywatnych listach potępiał jako szkodliwe dla sprawy narodowej.

Wobec Niemiec pozostał wierny przekonaniu z młodości. Choć w prywatnym liście z marca 1933 roku żartobliwie pisał o sukcesach Hitlera, z czasem odmawiał hitleryzmowi miana ruchu narodowego, a w dyktaturze widział oznakę słabości, nie siły. Polityka zagraniczna sanacji, którą po 1932 roku prowadził minister Józef Beck, pozostała dla jego obozu przedmiotem krytyki, choć w samym Stronnictwie Narodowym nie było w tej sprawie jednomyślności. Dmowski przewidywał wielki wstrząs w Europie, o czym pisał w książce „Przewrót” z 1934 roku.

Wiosną 1937 roku przeszedł udar mózgu. Zamieszkał u przyjaciół, rodziny Niklewiczów, w Drozdowie pod Łomżą. Tam, po zapaleniu płuc, zmarł w nocy z 1 na 2 stycznia 1939 roku, osiem miesięcy przed wybuchem wojny, przed którą ostrzegał przez całe życie. Jego pogrzeb w Warszawie 7 stycznia był jedną z największych manifestacji dwudziestolecia. Według różnych szacunków wzięło w nim udział od stu do ponad dwustu tysięcy ludzi, a przedstawiciele władz sanacyjnych się nie pojawili. Pochowano go na cmentarzu Bródnowskim.

Dziedzictwo

Ludzie Dmowskiego przetrwali jego śmierć. Stronnictwo Narodowe weszło w czasie wojny do rządu na uchodźstwie generała Władysława Sikorskiego, a w kraju do Polskiego Państwa Podziemnego, choć jego radykalne odłamy stworzyły własne podziemie zbrojne. Przewidywania Dmowskiego, że Niemcy pozostaną śmiertelnym zagrożeniem dla Polski, sprawdziły się w 1939 roku w sposób straszliwy. Jego nadzieja na porozumienie z Rosją przeciw Niemcom zderzyła się jednak z rzeczywistością pierwszej wojny światowej, a w 1939 roku obie sąsiednie potęgi razem napadły na Polskę.

W ocenie historyków Dmowski był jednym z głównych twórców niepodległości. To on sprawił, że zachodni alianci uznali sprawę polską za swoją, że Polska miała armię po stronie zwycięzców i że jej zachodnia granica w dużej części odpowiadała jego programowi. Krytycy wskazują, że do haseł niepodległościowych przekonał się dopiero wtedy, gdy Rosja słabła, a jego nacjonalizm i antysemityzm zatruły życie publiczne odrodzonego państwa, wykluczając z niego miliony obywateli innych narodowości. W PRL jego książki objęto zakazem. W 1999 roku Sejm uczcił go jako męża stanu, a w 2018 roku pośmiertnie nadano mu Order Orła Białego. Spór o Dmowskiego, podobnie jak spór o Piłsudskiego, jest w Polsce do dziś sporem o to, jakim państwem miała być i ma być Polska.