Rząd RP przenosi się do Angers

W drugiej połowie listopada 1939 roku polski rząd na uchodźstwie opuścił Paryż i przeniósł się do Angers, dawnej stolicy Andegawenii nad rzeką Maine, niespełna 300 kilometrów na południowy zachód od francuskiej stolicy. Francja przyznała polskim władzom w tym mieście status eksterytorialny: budynki, w których urzędowały, traktowano jak terytorium Rzeczypospolitej. Niektóre kalendaria podają pod 14 listopada, że rząd przeniósł się „do Londynu”. To pomyłka co do miejsca i, najpewniej, co do dnia. Do Londynu rząd trafił dopiero w czerwcu 1940 roku, po klęsce Francji. W połowie listopada 1939 roku trwały przygotowania do przeprowadzki nad Loarę, a polskie i francuskie opracowania jako dzień przeniesienia siedziby rządu podają 22 listopada. Prezydent Władysław Raczkiewicz zamieszkał w pałacu Pignerolle pod Angers na początku grudnia. Przez siedem miesięcy to niewielkie francuskie miasto było stolicą walczącej Polski.

Rząd z Paryża

Władze, które trafiły do Angers, powstały w Paryżu w ostatnich dniach września. Internowany w Rumunii prezydent Ignacy Mościcki, korzystając z art. 24 konstytucji kwietniowej, wyznaczył na swego następcę Władysława Raczkiewicza, który 30 września złożył przysięgę w ambasadzie RP w Paryżu. Tego samego dnia nowy prezydent powierzył misję utworzenia rządu gen. Władysławowi Sikorskiemu, przeciwnikowi sanacji, który od lat związany był z Francją. W gabinecie zasiedli ludzie z obozów zwalczanych przed wojną przez sanację: narodowiec Stanisław Stroński jako wicepremier, socjalista Jan Stańczyk, ludowiec Aleksander Ładoś, narodowiec Marian Seyda i gen. Józef Haller ze Stronnictwa Pracy. Ministrem spraw zagranicznych został dyplomata August Zaleski, szef dyplomacji z lat Piłsudskiego, a do rządu wszedł też gen. Kazimierz Sosnkowski, którego prezydent 16 października wyznaczył na swego następcę.

Rząd uznały Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i większość państw świata. Niemcy i Związek Radziecki twierdziły, że państwo polskie przestało istnieć. Pod naciskiem Moskwy stosunki z polskim rządem zerwały w październiku Litwa, Łotwa i Estonia. Polska była jednak w lepszym położeniu niż Czechosłowacja, której emigranci w tych samych tygodniach dopiero zabiegali o uznanie komitetu narodowego: miała legalnego prezydenta, rząd z ciągłością konstytucyjną, ambasady i rezerwy złota, które wywieziono przez Rumunię.

Paryż szybko okazał się dla rządu kłopotliwy. Polscy ministrowie i urzędnicy rozproszeni byli po hotelach i ambasadzie, do stolicy ciągnęły tysiące uchodźców, a między ludźmi Sikorskiego a przedwojenną kadrą sanacyjną trwały ostre porachunki. Francuzi z kolei woleli, żeby obcy rząd nie urzędował w samym centrum ich polityki i nie skupiał wokół siebie emigracyjnych sporów. Argumentowali też bezpieczeństwem: w razie nalotów Paryż był celem, a prowincja dawała więcej spokoju.

Eksterytorialna stolica nad Loarą

Wybór padł na Angers, prefekturę departamentu Maine-et-Loire, spokojne miasto uniwersyteckie z wielkim średniowiecznym zamkiem. Francuski rząd zgodził się, by budynki zajęte przez polskie władze miały status eksterytorialny, co podkreślało, że Polska jest suwerennym państwem, a nie tylko grupą uchodźców. Ministerstwa rozlokowano w gmachach publicznych, hotelach i willach w mieście. Prezydent zamieszkał w Château de Pignerolle, osiemnastowiecznym pałacu w gminie Saint-Barthélemy-d’Anjou na przedmieściach Angers, udostępnionym przez rodzinę właścicieli. Według większości źródeł wprowadził się tam 2 lub 3 grudnia 1939 roku. W Angers zbierała się Rada Ministrów i tam mieściła się kancelaria prezydenta.

Nie wszystko jednak przeniesiono. Sikorski jako premier i zarazem Naczelny Wódz dzielił czas między Angers a Paryżem, gdzie zostały jego sztab, ośrodki odbudowy wojska i kontakty z francuskim dowództwem. Polskie oddziały formowano głównie w obozie Coëtquidan w Bretanii. W Paryżu działała też ambasada, kierowana przez Juliusza Łukasiewicza, oraz wiele polskich instytucji emigracyjnych. Angers stało się więc stolicą raczej formalną niż jedynym ośrodkiem decyzji, ale jego eksterytorialne gmachy były symbolem ciągłości państwa, którego terytorium okupowali dwaj najeźdźcy.

Listopad i grudzień 1939

Przeprowadzka zbiegła się z tygodniami, w których emigracyjne państwo nabierało kształtu. 7 listopada Sikorski zastąpił internowanego w Rumunii marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego na stanowisku Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. 13 listopada powołał Związek Walki Zbrojnej, który zastąpił zawiązaną w kapitulującej Warszawie Służbę Zwycięstwu Polski, oraz Komitet Ministrów dla Spraw Kraju pod przewodnictwem Sosnkowskiego. Rząd chciał w ten sposób kierować podziemiem z Francji i ograniczyć wpływy sanacyjnych oficerów w kraju. W tym samym czasie docierały wieści o zbrodniach obu okupantów: o aresztowaniu krakowskich profesorów i o wcieleniu Kresów do ZSRR, przeciw któremu rząd protestował.

30 listopada Raczkiewicz w przemówieniu radiowym oświadczył, że uprawnienia, które konstytucja kwietniowa pozwalała mu wykonywać samodzielnie, będzie wykonywał „w ścisłym porozumieniu z prezesem Rady Ministrów”. Ta tak zwana umowa paryska była kompromisem między prezydentem wywodzącym się z sanacji a premierem, którego obóz nie uznawał konstytucji z 1935 roku. Tego samego dnia rząd ogłosił dekret o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych. 9 grudnia prezydent powołał Radę Narodową RP, organ doradczy, który miał zastąpić rozwiązany parlament. Jej przewodniczącym został Ignacy Jan Paderewski, sędziwy pianista i premier z 1919 roku, a wiceprzewodniczącymi przedstawiciele narodowców, ludowców i socjalistów: Tadeusz Bielecki, Stanisław Mikołajczyk i Herman Lieberman. Rada obradowała w Paryżu od stycznia 1940 roku. 18 grudnia rząd ogłosił deklarację programową: głównym wrogiem są Niemcy, Polska będzie walczyć u boku aliantów aż do odzyskania niepodległości, a jej wschodnia granica pozostaje nienaruszalna.

Wojsko i wiosna 1940

Najważniejszym zadaniem rządu w Angers była odbudowa armii. 4 stycznia 1940 roku podpisano polsko-francuską umowę wojskową, która przewidywała armię polską we Francji pod polskim dowództwem. Do jej szeregów trafiali Polacy mieszkający we Francji, często górnicy z północnych departamentów, oraz żołnierze, którzy przedostali się z kraju przez Rumunię i Węgry. Do wiosny 1940 roku liczyła ona ponad 80 tysięcy żołnierzy. Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich walczyła w maju pod Narwikiem, a 1 Dywizja Grenadierów w czerwcu w Lotaryngii. W Syrii powstawała Brygada Strzelców Karpackich, a w Wielkiej Brytanii działały polska marynarka wojenna i pierwsze oddziały lotnictwa.

Miejsce w dziejach wojny

Okres w Angers zakończyła niemiecka ofensywa na zachodzie. W czerwcu 1940 roku, gdy Francja się załamywała, władze polskie przez Libourne pod Bordeaux ewakuowały się do Wielkiej Brytanii. Sikorski poleciał do Londynu, gdzie 19 czerwca spotkał się z premierem Winstonem Churchillem, a prezydent przypłynął na pokładzie brytyjskiego krążownika. Udało się ewakuować tylko część wojska, około jednej trzeciej. Dopiero wtedy rząd stał się „rządem londyńskim”, jak nazywano go aż do 1990 roku. W lipcu 1940 roku Raczkiewicz próbował zdymisjonować Sikorskiego, ale cofnął decyzję pod naciskiem wojska, Rady Narodowej i Brytyjczyków.

Angers zostało w pamięci jako pierwsza stała siedziba państwa polskiego na uchodźstwie i dowód, że jesienią 1939 roku Polska nie przestała istnieć jako podmiot prawa międzynarodowego. Eksterytorialne budynki nad Loarą, polska armia formowana we Francji i uznanie aliantów sprawiały, że Rzeczpospolita pozostała stroną wojny. Po 1940 roku pałac Pignerolle zajęli Niemcy, a od 1943 roku Kriegsmarine urządziła w nim ośrodek łączności z U-Bootami. Związki Andegawenii z Polską przetrwały jednak wojnę, a pamięć o polskich władzach w Angers kultywują dziś miejscowe stowarzyszenia i tablice pamiątkowe.