Ignacy Jan Paderewski

Ignacy Jan Paderewski był w 1914 roku najsłynniejszym Polakiem na świecie, ale nie politykiem. Znano go jako pianistę, który zapełniał największe sale koncertowe Europy i Ameryki. Pierwsza wojna światowa zrobiła z niego dyplomatę. Wykorzystał sławę i dostęp do najważniejszych ludzi w Waszyngtonie, by przekonać prezydenta Woodrowa Wilsona, że Stany Zjednoczone powinny poprzeć niepodległą Polskę. W grudniu 1918 roku przyjechał do kraju jako człowiek zaufania aliantów, a jego pobyt w Poznaniu stał się iskrą powstania wielkopolskiego. W 1919 roku jako premier pogodził na krótko zwaśnione obozy polityczne i podpisał traktat wersalski, który wyznaczył zachodnią granicę Polski, kwestionowaną potem przez Niemcy aż do 1939 roku. U kresu życia, już w czasie drugiej wojny światowej, stanął na czele polskiego parlamentu na uchodźstwie.

Dzieciństwo i nauka

Urodził się w Kuryłówce na Podolu, w ówczesnym Imperium Rosyjskim. Najnowsze biografie podają datę 6 listopada 1860 roku (25 października według kalendarza juliańskiego). Starsze opracowania wymieniały 18 listopada, a część źródeł rok 1859. Matka, Poliksena z Nowickich, zmarła kilka miesięcy po jego narodzinach. Ojciec, Jan, administrator majątków ziemskich, za udział w powstaniu styczniowym odsiedział rok w więzieniu w Kijowie. Chłopca uczył prywatnie dawny powstaniec listopadowy, który przekazał mu historię, literaturę polską i francuski, a muzyczny talent ujawnił się bardzo wcześnie.

W latach 1872–1878 Paderewski studiował w Instytucie Muzycznym w Warszawie, a po jego ukończeniu został tam nauczycielem. W 1880 roku ożenił się z Antoniną Korsakówną, która zmarła kilka dni po urodzeniu syna Alfreda. Chory od dziecka syn zmarł w 1901 roku. Owdowiały Paderewski wyjechał na dalsze studia do Berlina, a potem, dzięki pomocy Heleny Modrzejewskiej, do Wiednia, do Teodora Leszetyckiego, najsłynniejszego pedagoga fortepianu tamtych czasów.

Wielka kariera

Wiedeński debiut w 1887 roku i paryski w 1888 roku otworzyły mu drogę do kariery, jakiej nie miał wcześniej żaden polski muzyk od czasów Chopina. Koncertował w Londynie, także przed królową Wiktorią, ale prawdziwą legendą stał się w Stanach Zjednoczonych. Tournée w latach 1891–1892 przyniosło mu w Ameryce popularność, jaką rzadko cieszył się jakikolwiek artysta, i majątek, który pozwolił mu potem utrzymywać się z własnych pieniędzy przez całą karierę polityczną. W 1896 roku kupił willę Riond-Bosson koło Morges nad Jeziorem Genewskim, która stała się jego głównym domem, a rok później dwór w Kąśnej Dolnej koło Tarnowa. W 1899 roku poślubił Helenę z Rosenów Górską, z którą był do jej śmierci w 1934 roku. Komponował: jego Menuet G-dur grano na całym świecie, a opera „Manru”, wystawiona w 1901 roku w Dreźnie, trafiła rok później do nowojorskiej Metropolitan Opera.

Jeszcze przed wojną Paderewski pokazał, że sława może służyć polityce. Ufundował pomnik grunwaldzki w Krakowie, odsłonięty w lipcu 1910 roku, w pięćsetną rocznicę bitwy, przed tłumem przybyłym ze wszystkich trzech zaborów. Przemawiał wtedy o narodzie, który przetrwał niewolę. Do żadnego stronnictwa nie należał, a dzięki majątkowi, sławie i znajomościom w całej Europie był w polskiej polityce postacią z zewnątrz, akceptowaną przez różne obozy.

Pierwsza wojna światowa

Wybuch wojny zastał go w Szwajcarii. Najpierw zajął się pomocą dla ludności ziem polskich, przez które przetaczały się fronty. Razem z Henrykiem Sienkiewiczem założył w 1915 roku w Vevey Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, a podobne komitety współtworzył w Paryżu i Londynie. W kwietniu 1915 roku popłynął do Stanów Zjednoczonych. Przez następne lata objeżdżał kraj, przed każdym koncertem przemawiał o Polsce, zbierał pieniądze i jednoczył amerykańską Polonię, podzieloną dotąd na zwalczające się organizacje.

Najważniejsze okazały się kontakty polityczne. Pod koniec 1915 roku Paderewski poznał pułkownika Edwarda House’a, najbliższego doradcę Wilsona, i zyskał jego zaufanie, a potem spotkał samego prezydenta. Wilson, który zabiegał o reelekcję, nie mógł lekceważyć kilku milionów amerykańskich Polaków, a Paderewski potrafił mówić w ich imieniu. W styczniu 1917 roku, na prośbę House’a, przygotował dla prezydenta memoriał o sprawie polskiej. Kilka dni później Wilson w orędziu do Senatu zapowiedział „zjednoczoną, niepodległą i autonomiczną Polskę”. Gdy Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, Paderewski zabiegał o werbunek ochotników z Polonii do Armii Polskiej we Francji. Latem 1917 roku został przedstawicielem w Ameryce Komitetu Narodowego Polskiego, kierowanego przez Romana Dmowskiego.

8 stycznia 1918 roku Wilson ogłosił czternaście punktów. Trzynasty zapowiadał niepodległe państwo polskie obejmujące ziemie „zamieszkane przez ludność bezspornie polską”, z wolnym i bezpiecznym dostępem do morza. Historycy spierają się, w jakiej mierze był to osobisty sukces Paderewskiego, a w jakiej efekt memoriałów całego Komitetu, ale nikt nie zaprzecza, że wśród Polaków jego wpływ na prezydenta był największy.

Grudzień 1918: Gdańsk i Poznań

Po rozejmie w Compiègne Paderewski popłynął do Europy. Pod koniec listopada rozmawiał w Londynie z ministrem spraw zagranicznych Arthurem Balfourem. Brytyjczycy chcieli w Polsce silnego rządu, z którym Ententa mogłaby współpracować, a socjalistyczny gabinet Jędrzeja Moraczewskiego i Józef Piłsudski, niedawny sojusznik państw centralnych, budzili ich nieufność. Paderewski miał pogodzić Warszawę z paryskim Komitetem. Zażądał przy tym, by droga do Warszawy prowadziła przez Gdańsk, formalnie wciąż niemiecki.

Brytyjski krążownik HMS Concord przywiózł go 25 grudnia do Gdańska, gdzie czekała na niego delegacja poznańskiej Naczelnej Rady Ludowej z Wojciechem Korfantym na czele. Towarzyszyli mu żona i półoficjalna brytyjska misja wojskowa pułkownika Harry’ego Wade’a. Niemieckie władze nie chciały politycznej manifestacji w Poznaniu i próbowały skierować pociąg prosto do Warszawy, ale Paderewski i Wade odmówili. Wieczorem 26 grudnia Poznań powitał go tłumami z pochodniami, a z okna hotelu Bazar przemówił do zgromadzonych, wzywając do jedności.

Następnego dnia Paderewski, tłumacząc się przeziębieniem, nie pokazywał się publicznie. Wiedział, że jest w państwie niemieckim, a każdy incydent z jego udziałem mógł zaszkodzić sprawie polskiej na konferencji pokojowej. Po południu niemiecki pochód z udziałem żołnierzy zrywał w mieście flagi polskie i alianckie, a w pobliżu Bazaru padły strzały, które rozpoczęły powstanie wielkopolskie. Kule trafiły także w okna jego apartamentu. Paderewski nie wzywał do walki, ale w polskiej pamięci jego przyjazd na zawsze wiąże się z wybuchem jedynego w pełni zwycięskiego powstania w dziejach Polski. 1 stycznia 1919 roku dotarł do Warszawy.

Premier i Wersal

Rozmowy z Piłsudskim szły ciężko, a w nocy z 4 na 5 stycznia grupa spiskowców z obozu narodowego próbowała obalić rząd Moraczewskiego. Zamach się nie powiódł, ale pokazał, jak niebezpieczny jest rozłam. Piłsudski uznał, że rząd z Paderewskim na czele da Polsce uznanie aliantów. 16 stycznia 1919 roku Paderewski został premierem i ministrem spraw zagranicznych. Komitet Narodowy Polski uznał nowy gabinet, a kilka dni później rząd polski uznały Stany Zjednoczone. Razem z Dmowskim reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu, gdzie jego osobiste znajomości z Wilsonem, House’em i premierem Davidem Lloydem George’em były bezcenne.

28 czerwca 1919 roku obaj podpisali traktat wersalski. Polska dostała prawie całą Wielkopolskę i większą część Pomorza z dostępem do morza, ale nie Gdańsk, który stał się Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów, a o losie Górnego Śląska, Warmii i Mazur miały rozstrzygnąć plebiscyty. Paderewski musiał też podpisać tak zwany mały traktat wersalski o ochronie mniejszości, który w kraju uznano za upokarzający. Jako premier miał niewielkie zaplecze w Sejmie, krytykowano go z prawa i z lewa, i pod koniec 1919 roku podał się do dymisji. W 1920 roku, w najtrudniejszym momencie wojny z bolszewikami, był jeszcze przedstawicielem Polski w Lidze Narodów, ale w 1921 roku wycofał się z polityki.

Dwudziestolecie międzywojenne

Wrócił do koncertowania, w czym nadal odnosił ogromne sukcesy. Amerykańskie tournée z lat dwudziestych przyniosło mu znów wielkie sumy, a w 1932 roku na jego koncert charytatywny w nowojorskim Madison Square Garden przyszło około 16 tysięcy słuchaczy. Mieszkał głównie w Riond-Bosson. Od Piłsudskiego, zwłaszcza po przewrocie majowym 1926 roku, dzieliło go coraz więcej. Po śmierci marszałka w 1935 roku jego willa stała się ośrodkiem opozycji wobec rządów sanacji: w 1936 roku powstał tam Front Morges, porozumienie generała Władysława Sikorskiego, Paderewskiego, Korfantego i polityków centroprawicy, którzy domagali się demokratyzacji życia politycznego. Front nie zdobył wpływu na rządy w kraju, ale skupił ludzi, którzy po wrześniu 1939 roku przejęli kierownictwo na emigracji.

Druga wojna światowa

W maju 1939 roku, przed koncertem w Nowym Jorku, Paderewski przeszedł zawał serca. Po klęsce wrześniowej rząd Sikorskiego na uchodźstwie powołał w grudniu 1939 roku Radę Narodową, namiastkę parlamentu, a jej przewodniczącym został Paderewski. Z powodu wieku i choroby w jej obradach osobiście nie uczestniczył. Jego nazwisko symbolizowało jednak ciągłość państwa i jedność emigracji. Jesienią 1940 roku, już po upadku Francji, przez Hiszpanię i Portugalię wyjechał do Stanów Zjednoczonych, by po raz ostatni zabiegać tam o pomoc dla Polski i poparcie dla jej sprawy.

Zmarł w Nowym Jorku 29 czerwca 1941 roku, tydzień po ataku Niemiec na Związek Sowiecki. Z polecenia prezydenta Franklina Delano Roosevelta pochowano go tymczasowo na cmentarzu w Arlington, z zastrzeżeniem, że spocznie w Polsce, gdy kraj będzie wolny. W 1992 roku jego prochy przewieziono do archikatedry św. Jana w Warszawie. Jego serce znajduje się w sanktuarium Matki Boskiej Częstochowskiej w Doylestown w Pensylwanii.

Znaczenie

Paderewski był w dyplomacji postacią niezwykłą. Nie miał za sobą ani partii, ani wojska, ani urzędu, a jednak w Stanach Zjednoczonych zdziałał dla sprawy polskiej więcej niż ktokolwiek inny. Jego sława otwierała drzwi zamknięte dla innych polityków, a osobisty urok zjednywał mu ludzi takich jak House. Na przełomie 1918 i 1919 roku spełnił kluczową rolę mediatora: dzięki niemu Polska wystąpiła na konferencji pokojowej z jednym rządem, uznawanym przez aliantów.

Jako premier był w opinii wielu historyków politykiem mało skutecznym, obcym polskim sporom partyjnym i źle znoszącym ich brutalność. Traktat wersalski, który podpisał, dał Polsce zachodnią granicę, ale zarazem stworzył problemy, które Niemcy przez dwadzieścia lat przedstawiały jako krzywdę: Gdańsk, „korytarz” i mniejszość niemiecką w Wielkopolsce i na Pomorzu. To właśnie na tych hasłach Hitler zbudował w 1939 roku swoje żądania wobec Polski. W polskiej pamięci Paderewski pozostał patriotą, który oddał sprawie narodowej swoją sławę i majątek, i jednym z ojców niepodległości obok Piłsudskiego, Dmowskiego, Ignacego Daszyńskiego, Wojciecha Korfantego i Wincentego Witosa.