Mohammad Reza Pahlawi

Mohammad Reza Pahlawi był drugim i ostatnim władcą z dynastii Pahlawich. Tron objął we wrześniu 1941 roku, jako dwudziestojednoletni młodzieniec, w kraju zajętym przez wojska brytyjskie i radzieckie, które zmusiły do abdykacji jego ojca, Rezę Szaha. Przez pierwsze lata był monarchą z łaski okupantów i gospodarzem tylko z nazwy, gdy w 1943 roku w jego stolicy spotkali się przywódcy wielkiej trójki. Doświadczenie upokorzenia z czasów wojny ukształtowało całe jego panowanie: dążenie do silnej armii, oparcie w Stanach Zjednoczonych i coraz bardziej autorytarne rządy, które zakończyła rewolucja islamska w 1979 roku.

Syn kozackiego oficera

Urodził się 26 października 1919 roku w Teheranie, razem z siostrą bliźniaczką Aszraf. Jego ojciec, Reza Chan, był wtedy oficerem perskiej brygady kozackiej, a półtora roku później przeprowadził zamach stanu, który otworzył mu drogę do władzy. Matka, Tadż ol-Moluk, pochodziła z rodziny oficerskiej osiadłej w Baku. Mohammad Reza był najstarszym synem Rezy. Gdy w grudniu 1925 roku ojciec został szachem, chłopiec stał się następcą tronu; uroczyście ogłoszono go nim w kwietniu 1926 roku, w przededniu koronacji ojca.

Wychowanie następcy tronu powierzono oficerom; dziecko oddzielono od matki i sióstr. Stosunki z ojcem, surowym i nieprzystępnym, były chłodne i oficjalne. Po latach Mohammad Reza pisał w autobiografii, że Reza Szah był jednym z najbardziej przerażających ludzi, jakich znał. W 1931 roku, jako pierwszy perski następca tronu, wyjechał na naukę za granicę, do elitarnej szkoły z internatem Le Rosey w Szwajcarii. Spędził tam pięć lat, nauczył się biegle francuskiego i angielskiego i nabrał upodobania do kultury europejskiej. Po powrocie w 1936 roku ukończył szkołę oficerską w Teheranie i w 1938 roku otrzymał stopień podporucznika; jako inspektor wojskowy jeździł potem po kraju, a ojciec coraz częściej radził się go w sprawach państwa.

Małżeństwo następcy tronu stało się sprawą polityki. Za radą tureckiego prezydenta Mustafy Kemala Atatürka, który chciał zbliżyć Egipt do zawartego w 1937 roku paktu Iranu, Turcji, Iraku i Afganistanu, 15 marca 1939 roku w Kairze Mohammad Reza poślubił Fauzijję, siostrę króla Egiptu Faruka. W 1940 roku urodziła się ich córka Szahnaz. Małżeństwo było nieszczęśliwe i formalnie zakończyło się rozwodem w 1948 roku.

Wrzesień 1941 roku

Gdy latem 1941 roku Wielka Brytania i ZSRR coraz ostrzej żądały wydalenia Niemców z Iranu, następca tronu, jak twierdzili później jego biografowie, uspokajał ojca, że nic się nie stanie. 25 sierpnia wojska obu mocarstw wkroczyły do Iranu. Mohammad Reza patrzył, jak armia, którą ojciec budował przez dwadzieścia lat, rozsypuje się w ciągu kilku dni, a żołnierze w Teheranie zrzucają mundury i uciekają, zanim zobaczyli nieprzyjaciela. Gdy szach dowiedział się, że generałowie naradzają się nad kapitulacją, w gniewie pobił i zdegradował gen. Ahmada Nachdżawana i omal nie kazał go rozstrzelać; według relacji syna to on przekonał ojca, by oddał generała pod sąd.

Upokorzenie tamtych dni zostało w nim na zawsze. Brytyjczycy rozważali przywrócenie dynastii Kadżarów, ale ich pretendent nie mówił po persku, a Moskwie zależało przede wszystkim na spokoju na zapleczu. Premier Mohammad Ali Forughi, choć przez lata odsunięty przez Rezę Szaha od władzy, uznał, że jedynym sposobem na ocalenie monarchii i państwa jest szybka sukcesja. 16 września 1941 roku Reza Szah abdykował na rzecz syna i wyjechał z Teheranu. Następnego dnia po południu Mohammad Reza złożył przysięgę przed parlamentem, a do stolicy wkroczyły wojska brytyjskie i radzieckie. Ojca już nigdy nie zobaczył: Reza Szah zmarł na wygnaniu w Johannesburgu w lipcu 1944 roku.

Szach pod okupacją

Pierwsze lata panowania były dla młodego szacha okresem słabości. Ogłosił amnestię dla więźniów politycznych ojca, zapowiedział rządy zgodne z konstytucją i pozwolił kobietom znów nosić czador. Faktyczną władzę mieli jednak premierzy, parlament i przede wszystkim okupanci: północ kraju trzymała Armia Czerwona, południe Brytyjczycy, a od 1942 roku także Amerykanie, którzy rozbudowali drogę dostaw dla ZSRR przez Iran. 29 stycznia 1942 roku Iran zawarł z Wielką Brytanią i Związkiem Radzieckim traktat sojuszniczy, w którym mocarstwa obiecały wycofać wojska pół roku po zakończeniu wojny. W tym samym roku przez Iran przeszło z ZSRR ponad sto tysięcy polskich żołnierzy i cywilów z armią gen. Władysława Andersa; w Teheranie, Isfahanie i Ahwazie powstały polskie obozy, szkoły i szpitale.

Kraj cierpiał z powodu inflacji, braku żywności i głodu, a w grudniu 1942 roku w Teheranie wybuchły zamieszki chlebowe. Szach szukał oparcia w Stanach Zjednoczonych, które jako jedyne z wielkich mocarstw nie miały w Iranie interesów kolonialnych; do kraju przybyli amerykańscy doradcy wojskowi i finansowi. 9 września 1943 roku Iran wypowiedział wojnę Niemcom. Pod koniec listopada tego roku w Teheranie spotkali się Józef Stalin, Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill na konferencji teherańskiej. W deklaracji z 1 grudnia 1943 roku zapewnili o niepodległości i integralności Iranu, ale gospodarz nie uczestniczył w obradach, a Stalin, odwiedzając go w pałacu, przyszedł pod strażą wyłącznie radzieckich żołnierzy.

Po wojnie Związek Radziecki nie wycofał wojsk w terminie i poparł separatystyczne rządy w Azerbejdżanie Irańskim i w kurdyjskim Mahabadzie. Dopiero skarga Iranu do Rady Bezpieczeństwa ONZ, nacisk Stanów Zjednoczonych i zręczne rokowania premiera Ahmada Ghawama skłoniły Moskwę do ustąpienia w maju 1946 roku. W grudniu tego roku wojsko irańskie weszło do Tebrizu, a kryzys irański przyniósł szachowi pierwszy własny sukces i zbliżył go do Waszyngtonu.

Mosaddegh i zamach stanu

4 lutego 1949 roku na Uniwersytecie Teherańskim zamachowiec oddał do szacha kilka strzałów z bliska i lekko go zranił. Mohammad Reza uznał swoje ocalenie za znak opatrzności, zdelegalizował komunistyczną Partię Tude, którą obwiniono o zamach, i zwiększył swoje uprawnienia. W 1951 roku premierem został Mohammad Mosaddegh, przywódca Frontu Narodowego, który przeprowadził nacjonalizację brytyjskiego przemysłu naftowego. Spór z Londynem, brytyjskie embargo i walka o władzę między premierem a dworem zakończyły się w sierpniu 1953 roku. Gdy pierwsza próba odwołania Mosaddegha się nie powiodła, szach uciekł do Bagdadu i Rzymu. 19 sierpnia zamach stanu, przygotowany przez wywiad brytyjski i amerykańską CIA wspólnie z irańskimi wojskowymi i zwolennikami monarchii, obalił premiera, a władzę objął gen. Fazlollah Zahedi. Kilka dni później szach wrócił do kraju.

Biała rewolucja i samowładztwo

Po 1953 roku Mohammad Reza rządził coraz bardziej osobiście. W 1957 roku powstała tajna policja SAWAK, która ścigała, więziła i torturowała przeciwników. Iran związał się z Zachodem paktem bagdadzkim i stał się jednym z głównych sojuszników Stanów Zjednoczonych na Bliskim Wschodzie. W 1963 roku szach ogłosił program reform nazwany białą rewolucją: reformę rolną, prawa wyborcze dla kobiet, kampanię walki z analfabetyzmem, udział robotników w zyskach przedsiębiorstw. Przeciw reformom i samowładztwu wystąpiło duchowieństwo szyickie; zamieszki w czerwcu 1963 roku zostały krwawo stłumione, a ich przywódcę, Ruhollaha Chomejniego, w 1964 roku wydalono z kraju.

W prywatnym życiu szach dwukrotnie się żenił: w 1951 roku z Sorajją Esfandijari Bachtijari, z którą rozwiódł się w 1958 roku, bo nie mogła mieć dzieci, a w 1959 roku z Farah Dibą, która urodziła mu następcę tronu Rezę i troje innych dzieci. 26 października 1967 roku koronował się na szachinszacha, a w październiku 1971 roku urządził w Persepolis wystawne obchody 2500-lecia monarchii perskiej. Wzrost cen ropy w 1973 roku przyniósł Iranowi ogromne dochody, które szach wydawał na szybką industrializację i na zbrojenia; armia irańska stała się jedną z najlepiej uzbrojonych na świecie. Zarazem rosły korupcja, nierówności i niechęć do dworu, a w 1975 roku szach zastąpił fasadowy system dwupartyjny jedną partią państwową, Rastachiz.

Upadek i wygnanie

W 1978 roku protesty przeciwko szachowi, prowadzone przez duchownych, ale wspierane przez bazar, studentów, lewicę i liberałów, ogarnęły cały kraj. 8 września 1978 roku wojsko otworzyło w Teheranie ogień do demonstrantów; „czarny piątek” przekreślił szanse na kompromis. Chory już na nowotwór układu chłonnego, o czym wiedziało niewielu, szach wahał się między represjami a ustępstwami. 16 stycznia 1979 roku opuścił Iran, a dwa tygodnie później z Paryża wrócił Chomejni; w lutym monarchia upadła. Wygnany szach tułał się po Egipcie, Maroku, Bahamach, Meksyku, Stanach Zjednoczonych i Panamie. Jego przyjęcie na leczenie w Nowym Jorku stało się pretekstem do zajęcia ambasady amerykańskiej w Teheranie 4 listopada 1979 roku. Zmarł 27 lipca 1980 roku w Kairze, gdzie gościł go prezydent Anwar as-Sadat, i został pochowany w meczecie ar-Rifa’i, w którym niegdyś złożono tymczasowo ciało jego ojca.

Znaczenie

Mohammad Reza Pahlawi był władcą, którego panowanie zaczęło się od obcej okupacji i którego przez całe życie prześladowało pytanie, czy jest panem we własnym kraju. Wrzesień 1941 roku nauczył go, że Iran pozostawiony sam sobie może zostać zajęty w kilka dni, a jego władca usunięty jednym żądaniem dwóch mocarstw. Z tej lekcji wyrosły zarówno jego ambicje – nowoczesny, silny Iran z wielką armią – jak i zależność od Stanów Zjednoczonych, która w oczach przeciwników czyniła go marionetką Zachodu, podobnie jak ojca uważano niegdyś za człowieka Brytyjczyków. W Polsce jego postać utrwalił reportaż Ryszarda Kapuścińskiego „Szachinszach” z 1982 roku, opowieść o mechanizmach władzy i jej upadku. Dla historii drugiej wojny światowej pozostaje przede wszystkim młodym monarchą, którego osadzili na tronie Brytyjczycy i Rosjanie, by przez jego kraj popłynęła pomoc dla walczącej Armii Czerwonej.