Persja przystępuje do protokołu Litwinowa

3 kwietnia 1929 roku Persja przystąpiła do protokołu Litwinowa, podpisanego dwa miesiące wcześniej w Moskwie przez Związek Radziecki, Polskę, Rumunię, Łotwę i Estonię. Protokół wprowadzał między stronami w życie pakt Brianda-Kellogga o wyrzeczeniu się wojny jako narzędzia polityki, nie czekając, aż ratyfikują go wszystkie mocarstwa. Persja nie należała do pierwotnych sygnatariuszy. Skorzystała z artykułu piątego, który otwierał protokół dla wszystkich państw świata, a przystąpienie notyfikowała rządowi radzieckiemu, depozytariuszowi dokumentu. Dwa dni wcześniej przystąpiła do niego Turcja, a dwa dni później Litwa. Dla radzieckiej dyplomacji, kierowanej wówczas faktycznie przez Maksima Litwinowa, było to potwierdzenie, że jej inicjatywa obejmuje nie tylko zachodnich, ale i południowych sąsiadów ZSRR.

Kraj między dwoma imperiami

Od początku XX wieku Persja była przedmiotem rywalizacji Rosji i Wielkiej Brytanii. Konwencja z 1907 roku podzieliła ją na rosyjską strefę wpływów na północy, brytyjską na południowym wschodzie i strefę neutralną pośrodku. W czasie pierwszej wojny światowej neutralna Persja stała się polem walk wojsk rosyjskich, brytyjskich i tureckich. Po rewolucji w Rosji Brytyjczycy próbowali uczynić z niej swój protektorat. Układ z 1919 roku, który oddawał w ich ręce armię i finanse kraju, nigdy nie został ratyfikowany przez perski parlament, Madżlis. W 1920 roku bolszewicy wysadzili desant w porcie Enzeli nad Morzem Kaspijskim i wsparli powstanie w prowincji Gilan, gdzie proklamowano republikę radziecką.

21 lutego 1921 roku oficer perskiej brygady kozackiej Reza Chan dokonał w Teheranie zamachu stanu. Pięć dni później, 26 lutego 1921 roku, w Moskwie podpisano radziecko-perski traktat o przyjaźni. Rosja Radziecka zrzekła się w nim carskich traktatów, długów i koncesji, ale w artykułach piątym i szóstym zastrzegła sobie prawo wprowadzenia wojsk do Persji, gdyby jej terytorium miało posłużyć jako baza ataku na Rosję, a rząd perski nie potrafił temu zapobiec. Te dwa artykuły wywołały w Madżlisie ostrą debatę, ale niechęć do Brytyjczyków przeważyła i traktat ratyfikowano. Jeszcze w 1921 roku oddziały radzieckie opuściły Gilan, a tamtejsza republika upadła.

Reza Chan został ministrem wojny, w 1923 roku premierem, a w 1925 roku Madżlis zdetronizował ostatniego władcę z dynastii Kadżarów, Ahmada Szaha, i w grudniu tego roku zgromadzenie konstytucyjne powierzyło tron samemu Rezie. Jako Reza Szah Pahlawi zaczął budować scentralizowane, zmodernizowane państwo na wzór Turcji Mustafy Kemala. Wielki wpływ na politykę zagraniczną miał minister dworu Abdolhosejn Tejmurtasz. W 1926 roku pojechał on na dwa miesiące do Moskwy, a 1 października 1927 roku Persja i ZSRR podpisały traktat o gwarancji i neutralności, wraz z umowami gospodarczymi, w tym o połowach na Morzu Kaspijskim. W 1928 roku Persja zniosła kapitulacje, czyli przywileje sądowe cudzoziemców, a w sporze o warunki koncesji naftowej Anglo-Persian Oil Company coraz ostrzej naciskała na Brytyjczyków.

Akces

Przystąpienie do protokołu wpisywało się w politykę równowagi, którą Teheran prowadził między Moskwą a Londynem. Nie kosztowało Persji nic, a wzmacniało jej pozycję wobec obu sąsiadów: zobowiązanie do pokojowego rozstrzygania sporów składał przede wszystkim Związek Radziecki, który z mocy traktatu z 1921 roku miał prawo w pewnych okolicznościach wprowadzić wojska na jej terytorium. Dla Moskwy, która od 1927 roku nie utrzymywała stosunków z Wielką Brytanią, każda deklaracja przyjaźni państwa leżącego na drodze do Indii i Zatoki Perskiej miała znaczenie propagandowe.

Znaczenie prawne akcesu było skromne. Zgodnie z protokołem pakt paryski miał obowiązywać między nowym uczestnikiem a pozostałymi stronami po jego ratyfikacji przez ten kraj. Według amerykańskich zestawień Persja złożyła dokumenty dotyczące samego paktu dopiero po 24 lipca 1929 roku, gdy pakt Brianda-Kellogga wszedł w życie dla wszystkich i moskiewski protokół stracił rację bytu. Akces Persji był więc przede wszystkim gestem politycznym, podobnie jak akces Turcji, która od 1925 roku była związana z ZSRR traktatem o przyjaźni i neutralności, i Litwy, którą łączył z Moskwą układ o nieagresji z 1926 roku.

Znaczenie

Persja pozostała przy linii zapoczątkowanej w 1929 roku. W lipcu 1933 roku podpisała w Londynie, razem z ZSRR, Polską, Rumunią, Turcją, Afganistanem, Estonią i Łotwą, przygotowaną przez Litwinowa konwencję o określeniu napaści. W 1935 roku Reza Szah zażądał, by za granicą nazywano jego państwo Iranem, a w 1937 roku Iran, Turcja, Irak i Afganistan zawarły w Saadabadzie pakt o nieagresji. Szukając przeciwwagi dla Wielkiej Brytanii i ZSRR, Reza Szah zbliżył się do Niemiec, które stały się jednym z głównych partnerów handlowych Iranu. Firmy niemieckie uczestniczyły też w budowie kolei transirańskiej, która od 1938 roku łączyła Morze Kaspijskie z Zatoką Perską. Tejmurtasz, architekt polityki zagranicznej z lat dwudziestych, nie doczekał tego: w 1932 roku popadł w niełaskę u szacha i zmarł w więzieniu w 1933 roku.

We wrześniu 1939 roku Iran ogłosił neutralność. Po ataku Adolfa Hitlera na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku kolej transirańska stała się dla aliantów najbezpieczniejszą drogą dostaw dla walczącej Armii Czerwonej, a obecność kilkuset Niemców w Iranie dała pretekst do interwencji. 25 sierpnia 1941 roku wojska brytyjskie i radzieckie wkroczyły do Iranu. Rząd radziecki uzasadnił to w nocie właśnie artykułem szóstym traktatu z 1921 roku, a nie zobowiązaniami z 1929 roku, które wykluczały użycie siły. Opór armii irańskiej trwał kilka dni. 16 września Reza Szah abdykował na rzecz syna Mohammada Rezy i wyjechał na wygnanie, z którego nie wrócił. Przez Iran popłynęła do ZSRR znaczna część amerykańskich i brytyjskich dostaw wojennych, a w listopadzie i grudniu 1943 roku w Teheranie spotkali się Józef Stalin, Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill na pierwszej konferencji wielkiej trójki. Po wojnie Związek Radziecki zwlekał z wycofaniem wojsk z północnego Iranu i wspierał tam separatystów, co doprowadziło do kryzysu irańskiego z 1946 roku, jednego z pierwszych starć zimnej wojny. Wyrzeczenie się wojny z 1929 roku nie zmieniło więc położenia Persji: przez cały okres międzywojenny i wojnę o jej losie decydowała siła sąsiadów.