Inwazja na Iran

Przed świtem 25 sierpnia 1941 roku, bez wypowiedzenia wojny, wojska dwóch mocarstw przekroczyły granice neutralnego Iranu. Od zachodu i południa, z terytorium Iraku i z wód Zatoki Perskiej, uderzyły oddziały brytyjskie i indyjskie, wspierane przez okręty Royal Navy i marynarki australijskiej. Od północy, z Zakaukazia i radzieckiego Turkmenistanu, weszły trzy armie radzieckie z flotyllą kaspijską i lotnictwem. Wczesnym rankiem ambasadorowie obu państw w Teheranie, Brytyjczyk Reader Bullard i przedstawiciel radziecki Andriej Smirnow, doręczyli rządowi irańskiemu noty z wyjaśnieniem, że ich państwa zmuszone są podjąć „środki wojskowe”, ponieważ Iran nie usunął ze swego terytorium Niemców. Brytyjska operacja nosiła kryptonim „Countenance”.

Często pisze się, że wojska brytyjskie i radzieckie wkroczyły do Iranu, „aby ocalić pola naftowe w Abadanie oraz ważne linie kolejowe i drogi do Związku Radzieckiego, którymi miał płynąć sprzęt wojenny”. To opis w zasadzie trafny, ale wymaga dwóch uściśleń. W Abadanie nie było pól naftowych, lecz największa wówczas rafineria świata, należąca do brytyjskiej Anglo-Iranian Oil Company. Ropa płynęła do niej rurociągami ze złóż w głębi prowincji Chuzestan, wokół Masdżed-e Solejman i Haft Kel. Po drugie, oficjalnym powodem inwazji nie były ani ropa, ani droga dostaw, lecz obecność w Iranie niemieckich specjalistów i agentów. Wszystkie trzy motywy splatały się ze sobą, a do nich dochodziły jeszcze cele własne każdego z najeźdźców.

Szach między mocarstwami

Od 1925 roku Iranem rządził Reza Szah Pahlawi, były oficer perskiej brygady kozackiej, który zbudował scentralizowane państwo, nowoczesną jak na warunki regionu armię i kolej. Przez całe panowanie lawirował między dwoma sąsiadami, których obawiał się najbardziej: Wielką Brytanią, panującą nad Zatoką Perską i irańską ropą, i Związkiem Radzieckim. Przeciwwagi szukał w Niemczech. W latach trzydziestych Rzesza stała się jednym z głównych partnerów handlowych Iranu, niemieckie firmy budowały fabryki i mosty, a niemieccy inżynierowie pracowali przy kolei transirańskiej, która od 1938 roku łączyła Morze Kaspijskie z Zatoką Perską. Propaganda Rzeszy chętnie pisała o „aryjskim” pokrewieństwie Niemców i Irańczyków.

We wrześniu 1939 roku Iran ogłosił neutralność. Liczba Niemców w kraju była przedmiotem sporu od początku. Irańska prasa podawała w 1940 roku niespełna siedemset osób, brytyjskie poselstwo szacowało ją na około tysiąc, a w raportach z 1941 roku mówiono o dwóch, trzech tysiącach. Większość stanowili technicy, kupcy i ich rodziny, ale wśród nich działali też ludzie Abwehry i służby bezpieczeństwa SS. Ich wpływ budził niepokój nie z powodu liczby, lecz miejsca pracy: kolej, łączność, przemysł, porty. Wiosną 1941 roku, gdy w Iraku wybuchła wojna z Brytyjczykami, Iran stał się dla przegranych schronieniem. Po kapitulacji Bagdadu przez irańską granicę uciekli premier Raszid Ali al-Kilani i mufti Jerozolimy Muhammad Amin al-Husajni, a w Londynie i Delhi uznano, że Teheran może być kolejnym ogniskiem zagrożenia.

O wszystkim przesądził atak Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku. Wielka Brytania i Związek Radziecki, połączone od 12 lipca układem o wspólnym działaniu, zaczęły traktować Iran jako jeden problem. Dla Moskwy był zapleczem Kaukazu i naftowego Baku, przez które w razie niemieckiego przełomu na południu mogły przejść wojska Osi. Dla Londynu był przedpolem Indii i osłoną Zatoki Perskiej, a rafineria w Abadanie zaopatrywała w paliwo flotę i armię na Bliskim Wschodzie. Dla obu kolej transirańska, prowadząca od portów nad Zatoką do Morza Kaspijskiego, mogła stać się drogą, którą do walczącej Armii Czerwonej popłynie brytyjski, a potem amerykański sprzęt. Trasa północna, przez Morze Barentsa do Archangielska, była narażona na U-Booty i lotnictwo, a zimą na lody.

Noty i ultimatum

Brytyjski sztab planował zajęcie irańskich pól naftowych już w czerwcu. 19 lipca Wielka Brytania i Związek Radziecki złożyły w Teheranie pierwsze noty z żądaniem wydalenia większości Niemców; Moskwa wystosowała podobną notę jeszcze 26 czerwca. Rząd premiera Alego Mansura obiecywał ograniczenie ich liczby, ale odmawiał wydalenia wszystkich, uznając, że pod naciskiem jednego mocarstwa nie może ustąpić bez utraty neutralności. Szach, przekonany, że sąsiedzi nie odważą się na wojnę, a Niemcy wkrótce pokonają ZSRR, grał na zwłokę.

22 lipca dowódca wojsk brytyjskich w Iraku gen. por. Edward Quinan dostał polecenie przygotowania zajęcia Abadanu i pola naftowego Naft-e Szah przy granicy irackiej. Odpowiadał przed głównodowodzącym w Indiach gen. Archibaldem Wavellem, który razem ze swoim następcą w Kairze, gen. Claude’em Auchinleckiem, nalegał na twarde stanowisko wobec Teheranu. Wspólną notę zapowiadano na 12 sierpnia, ale jej doręczenie kilka razy przesuwano i nastąpiło dopiero 16–17 sierpnia. Formalnie nie była ultimatum, lecz premier Mansur odczytał ją jako ultimatum w przebraniu. Wymijającą odpowiedź irańską uznano w Londynie i Moskwie za niewystarczającą. Brytyjczycy byli gotowi do uderzenia 22 sierpnia. Na prośbę strony radzieckiej termin przesunięto na 25 sierpnia, a kolejne zwłoki odebrały napastnikom część zaskoczenia: w Chuzestanie Irańczycy wzmacniali garnizon w Ahwazie czołgami.

Radziecka nota z 25 sierpnia powoływała się na artykuł szósty traktatu radziecko-perskiego z 26 lutego 1921 roku, który pozwalał Rosji wprowadzić wojska do Persji, gdyby jej terytorium miało posłużyć jako baza ataku na państwo radzieckie, a rząd perski nie potrafiłby temu zapobiec. Iran od lat twierdził, że postanowienie to dotyczyło tylko białych emigrantów z czasów wojny domowej; w 1929 roku przystąpił z ZSRR do protokołu Litwinowa, wyrzekając się wojny jako narzędzia polityki. Brytyjczycy nie mieli nawet takiej podstawy. Winston Churchill napisał po wojnie, że działaniu „przytłaczającej siły przeciw słabemu i staremu państwu” towarzyszyło poczucie, iż „wśród szczęku oręża milkną prawa”.

Na południu: Abadan i Bandar Szahpur

Brytyjskie siły w Iraku liczyły dwie dywizje indyjskie i kilka brygad. Na południu dowodził gen. mjr Charles Harvey, dowódca 8 Indyjskiej Dywizji Piechoty, któremu podporządkowano też brygadę z 10 Dywizji. Zadaniem było zająć rafinerię w Abadanie, port w Chorramszahrze, naftowy port Bandar Szahpur (dziś Bandar-e Emam Chomejni) i drogi do pól naftowych.

Atak zaczął się od wody. O 4.10 brytyjski slup HMS „Shoreham”, stojący na rzece Szatt al-Arab naprzeciw Abadanu, otworzył ogień do irańskiego slupu „Palang” i zatopił go. Równocześnie z łodzi i statków desantowano 24 Indyjską Brygadę Piechoty. Większość irańskich żołnierzy spała w koszarach i uciekła ciężarówkami, ale gniazda karabinów maszynowych wzdłuż nabrzeży stawiały opór. Walka toczyła się między zbiornikami i instalacjami, których napastnicy nie chcieli uszkodzić, i według brytyjskiego raportu teren rafinerii oczyszczono dopiero o 17.00; miasto i wyspę Abadan opanowano następnego dnia. W Chorramszahrze australijski slup HMAS „Yarra” zaskoczył przy nabrzeżu irański slup „Babr” i zatopił go. Na brzegu zginął dowódca irańskiej marynarki wojennej kontradm. Gholamali Bajandor, który próbował zorganizować obronę. Komandor Cosmo Graham, dowodzący brytyjskimi okrętami w Zatoce, napisał później, że jego śmierci żałowali wszyscy, którzy go znali.

Krążownik pomocniczy HMAS „Kanimbla” z dwiema kompaniami piechoty indyjskiej wpłynął o świcie do Bandar Szahpur. Port zajęto po słabym oporze do 8.30. W porcie od początku wojny stało osiem statków niemieckich i włoskich; załoga jednego z nich zdołała go podpalić, pozostałe przejęli Brytyjczycy. Tego samego ranka sześć samolotów transportowych przerzuciło kompanię piechoty do Haft Kel, by osłaniała pola naftowe i brytyjskich pracowników wraz z rodzinami.

Lądem 18 Indyjska Brygada Piechoty, która nocą obeszła przeszkody wodne, weszła o świcie do Chorramszahru, gdzie walki przeciągnęły się, bo do Irańczyków przyłączyli się uzbrojeni Arabowie z gajów palmowych. 25 Brygada zajęła Kasr-e Szejch. Przeprawa przez rzekę Karun zajęła dwa dni i dopiero 28 sierpnia obie brygady ruszyły na Ahwaz, bronione przez irańskie dywizje z czołgami. Do szturmu nie doszło: gdy Brytyjczycy podchodzili do miasta, przyszła wiadomość o rozkazie szacha, by wstrzymać ogień.

Na zachodzie: przełęcz Pa-i Tak

Drugie uderzenie wyszło z rejonu Chanakinu w Iraku na pole naftowe Naft-e Szah i dalej przez góry Zagros w stronę Kermanszahu i Hamadanu. 23 sierpnia dowództwo objął gen. mjr William Slim, dowódca 10 Indyjskiej Dywizji Piechoty, ściągniętej właśnie z Syrii, gdzie w czerwcu i lipcu walczyła z wojskami Vichy. Do dyspozycji miał 2 Indyjską Brygadę Pancerną i brytyjską 9 Brygadę Pancerną, które mimo nazw jeździły głównie na ciężarówkach, z nielicznymi lekkimi czołgami 14/20 Pułku Huzarów, oraz 21 Indyjską Brygadę Piechoty.

25 sierpnia pole Naft-e Szah zajęto niemal bez walki, a huzarzy po nocnym marszu odcięli i zdobyli przygraniczny Kasr-e Szirin. Przed miastem Gilan-e Gharb kolumnę zatrzymał do zmroku ogień karabinów maszynowych i dział przeciwpancernych. Najsilniejszą pozycją irańską była przełęcz Pa-i Tak na drodze do Kermanszahu. Slim nie chciał jej szturmować od czoła i obszedł ją przez Gilan. W nocy z 26 na 27 sierpnia, zbombardowani poprzedniego wieczoru przez RAF i zagrożeni obejściem, obrońcy opuścili przełęcz, a 27 sierpnia rano Brytyjczycy weszli do Szahabadu. Następnego dnia Irańczycy zajęli wzgórza nad wsią Zibiri i celnie ostrzeliwali drogę. Natarcie wyznaczono na godzinę dziesiątą, ale tuż przedtem przybył irański oficer z białą flagą i prośbą o rozejm. Kermanszah, z jego rafinerią, Brytyjczycy zajęli 29–30 sierpnia bez walki.

Na północy: trzy armie radzieckie

Siły radzieckie były znacznie większe. Uderzały 44 i 47 Armia Frontu Zakaukaskiego, utworzonego z Zakaukaskiego Okręgu Wojskowego, którym dowodził gen. lejtn. Dmitrij Kozłow, oraz 53 Armia ze Środkowoazjatyckiego Okręgu Wojskowego. Wspierały je setki samolotów i flotylla kaspijska kontradm. F. S. Siedielnikowa. Liczebność wojsk radzieckich podaje się bardzo różnie; w literaturze spotyka się szacunki rzędu stu kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy i ponad tysiąca czołgów, głównie lekkich T-26.

47 Armia przekroczyła rzekę Araks pod Dżolfą i ruszyła na Tebriz, główne miasto Azerbejdżanu Irańskiego. Irańskie dywizje w tym rejonie, zaskoczone i źle dowodzone, nie wysadziły mostów ani nie zablokowały dróg, a niektórzy dowódcy porzucili swoich żołnierzy. Do 26 sierpnia Armia Czerwona opanowała Tebriz, Ardabil i niemal cały Azerbejdżan Irański, a później także rejon jeziora Urmia. 44 Armia szła wzdłuż wybrzeża Morza Kaspijskiego przez Astarę, wspierana desantami z morza. W porcie Pahlawi (dziś Bandar-e Anzali) Irańczycy zatopili barki w wejściu do portu i nie dopuścili do lądowania; opór złamało dopiero lotnictwo, które bombardowało także Raszt. Według części źródeł w nalotach na prowincję Gilan zginęło około dwustu cywilów. Na wschodzie 53 Armia weszła z Turkmenistanu do Chorasanu i zajęła Meszhed. Radzieckie samoloty bombardowały irańskie lotniska i koszary, a nad Teheranem zrzucały ulotki z ostrzeżeniem przed wielkim nalotem.

Upadek armii szacha

Iran zmobilizował przeciw najeźdźcom dziewięć dywizji piechoty. Cała armia liczyła, zależnie od źródła, od ponad stu do dwustu tysięcy żołnierzy, miała około stu czeskich czołgów lekkich, z których tylko część była nowoczesna, i lotnictwo złożone w większości z przestarzałych dwupłatowców. Armia, którą szach budował od dwudziestu lat, była przygotowana raczej do tłumienia buntów plemiennych niż do wojny z mocarstwem, a co dopiero z dwoma jednocześnie. Reza Szah nie zgodził się na niszczenie dróg i mostów, które sam zbudował, co ułatwiło napastnikom marsz w głąb kraju.

W Teheranie wybuchła panika. Rodzina królewska, poza szachem i następcą tronu, wyjechała do Isfahanu. Wojskowi radzili o kapitulacji za plecami monarchy, a szach, gdy się o tym dowiedział, zdegradował gen. Ahmada Nachdżawana, jednego z najwyższych dowódców, i omal nie kazał go rozstrzelać. 27 sierpnia rząd Alego Mansura podał się do dymisji. Nowym premierem został Mohammad Ali Forughi, stary polityk, który kilka lat wcześniej popadł u szacha w niełaskę. Już 28 sierpnia rozkaz wstrzymania oporu dotarł do oddziałów przed Ahwazem i Kermanszahem, a 29 sierpnia ogień ustał także na północy. Według brytyjskiego raportu pierwszy patrol brytyjski spotkał się z Armią Czerwoną pod Senne (Sanandadż) wieczorem 29 sierpnia, a drugi 31 sierpnia pod Kazwinem, który wojska radzieckie zajęły dzień wcześniej. Iran został przecięty na dwie strefy.

Straty walczących były nierówne. Brytyjczycy i Hindusi stracili według raportu Wavella 22 zabitych i 42 rannych. Rosyjskie publikacje podają straty radzieckie na około czterdziestu zabitych. Po stronie irańskiej zginęło według najczęściej cytowanych szacunków około ośmiuset żołnierzy, marynarzy i lotników, do tego kilkuset cywilów w nalotach. Irańska marynarka straciła oba slupy i kilka kanonierek.

Odpowiedź Ameryki

W dniu inwazji Reza Szah przyjął obu ambasadorów i zapytał, dlaczego ich państwa napadły na Iran, nie wypowiadając wojny. Usłyszał, że z powodu Niemców; na pytanie, czy wojska się wycofają, jeśli Niemcy zostaną wydaleni, odpowiedzi nie dostał. Szach zwrócił się wtedy z osobistym apelem do Franklina Delano Roosevelta, odwołując się do amerykańskich deklaracji o prawie narodów do niepodległości. Zaledwie jedenaście dni wcześniej świat poznał Kartę atlantycką, w której Roosevelt i Churchill zapowiadali, że ich państwa nie szukają zdobyczy terytorialnych. Prezydent odpowiedział na początku września, że rozumie niepokój szacha, ale przyjmuje zapewnienia Londynu i Moskwy, że nie mają one zamiarów wobec niepodległości ani integralności terytorialnej Iranu. Stany Zjednoczone, jeszcze neutralne, nie miały ani możliwości, ani chęci, by stanąć przeciw dwóm państwom, które właśnie zaczynały wspierać.

Miejsce w wojnie

Inwazja zakończyła się w kilka dni, ale jej polityczne następstwa przyszły dopiero we wrześniu. Rząd Forughiego przyjął warunki aliantów: zamknięcie poselstw niemieckiego, włoskiego, węgierskiego i rumuńskiego, wydanie obywateli państw Osi, swobodę tranzytu i podział kraju na strefę radziecką na północy i brytyjską na południu. Szach zwlekał z wydaniem Niemców, a część z nich uciekła przez Turcję. Wtedy wojska radzieckie i brytyjskie ruszyły na Teheran. 16 września 1941 roku Reza Szah abdykował na rzecz syna Mohammada Rezy Pahlawiego, następnego dnia alianci weszli do stolicy, a nowy szach złożył przysięgę przed Madżlisem. Starego monarchę Brytyjczycy wywieźli na Mauritius, a potem do Johannesburga, gdzie zmarł w 1944 roku. Kilku niemieckich agentów ukryło się jednak w kraju: Bernhard Schulze-Holthus z Abwehry przez następne lata próbował podburzać przeciw okupantom plemię Kaszkajów, a Franz Mayr z SD budował w Teheranie konspiracyjną siatkę.

29 stycznia 1942 roku Iran, Wielka Brytania i ZSRR zawarły traktat sojuszniczy, w którym mocarstwa zobowiązały się szanować integralność terytorialną Iranu i wycofać wojska najpóźniej pół roku po zakończeniu wojny. Przez tak zwany korytarz perski, rozbudowany od 1942 roku przez Amerykanów, popłynęły do ZSRR miliony ton sprzętu, żywności i paliwa, zależnie od sposobu liczenia od około jednej czwartej do blisko połowy tonażu amerykańskich dostaw lend-lease dla Związku Radzieckiego. Dla Irańczyków okupacja oznaczała drożyznę, braki żywności i głód w 1942 roku. Tą samą drogą, tylko w przeciwną stronę, wiosną i latem 1942 roku wyszło z ZSRR przez Morze Kaspijskie do Pahlawi ponad sto tysięcy żołnierzy armii gen. Władysława Andersa i cywilów, dla których Iran stał się pierwszym schronieniem po latach łagrów i zsyłki. W listopadzie i grudniu 1943 roku w Teheranie spotkali się Józef Stalin, Roosevelt i Churchill na pierwszej konferencji wielkiej trójki.

Po wojnie Brytyjczycy wycofali się zgodnie z traktatem, a Związek Radziecki zwlekał i wspierał w Azerbejdżanie Irańskim i w Kurdystanie separatystyczne republiki. Wycofał wojska dopiero w maju 1946 roku, pod naciskiem Stanów Zjednoczonych i po skardze Iranu do Rady Bezpieczeństwa ONZ. Kryzys irański stał się jednym z pierwszych sporów zimnej wojny. Pamięć o sierpniu 1941 roku, gdy dwa mocarstwa w kilka dni złamały armię szacha i usunęły go z tronu, na długo zaważyła na stosunku Irańczyków do Brytyjczyków i Rosjan.