Iran wypowiada wojnę Niemcom

9 września 1943 roku Iran wypowiedział wojnę Niemcom. Rano szach Mohammad Reza Pahlawi podpisał dekret (ferman) w tej sprawie, a Madżlis, irański parlament, zatwierdził decyzję rządu premiera Alego Sohejlego. Według depesz amerykańskiego poselstwa w Teheranie, opublikowanych w zbiorze dokumentów dyplomatycznych Departamentu Stanu, za wypowiedzeniem wojny głosowało 73 z 77 obecnych posłów. Iran nie wysłał na żaden front ani jednego żołnierza i nikt tego od niego nie oczekiwał. Gest miał znaczenie polityczne: kraj, który od dwóch lat był zajęty przez obce wojska, stawał się formalnie sojusznikiem mocarstw, które go okupowały, i kwalifikował się do przystąpienia do Narodów Zjednoczonych.

Kraj pod okupacją

Do sierpnia 1941 roku Iran był neutralny, ale utrzymywał bliskie stosunki gospodarcze z Niemcami, a w kraju pracowało kilka tysięcy niemieckich specjalistów. Po ataku Niemiec na ZSRR Wielka Brytania i Związek Radziecki zażądały ich wydalenia, a gdy rząd zwlekał, 25 sierpnia 1941 roku wkroczyły do Iranu. Opór irańskiej armii załamał się po kilku dniach. W połowie września Reza Szah Pahlawi, którego Brytyjczycy uważali za sympatyka Niemiec, abdykował na rzecz dwudziestojednoletniego syna. Kraj podzielono na strefy: północ zajmowała Armia Czerwona, południe z polami naftowymi i portami nad Zatoką Perską Brytyjczycy, a Teheran pozostał formalnie pod władzą rządu irańskiego. Niemieckie poselstwo zamknięto, a większość mieszkających w Iranie Niemców wydalono albo internowano.

29 stycznia 1942 roku Iran, Wielka Brytania i ZSRR zawarły w Teheranie traktat sojuszniczy, który w imieniu Iranu podpisał ówczesny minister spraw zagranicznych Sohejli. Londyn i Moskwa zobowiązały się szanować integralność terytorialną, suwerenność i niepodległość Iranu, bronić go przed agresją i wycofać wojska najpóźniej sześć miesięcy po zakończeniu wojny z Niemcami i ich sojusznikami. Iran oddawał im do dyspozycji koleje, drogi, porty i łączność. Traktat nie zobowiązywał Iranu do udziału w wojnie, a jego wojsko miało służyć tylko utrzymaniu porządku wewnątrz kraju.

Korytarz perski

Okupacja miała przede wszystkim jeden cel: otworzyć drogę dostaw dla walczącego Związku Radzieckiego. Szlak arktyczny był niebezpieczny, a Pacyfik po wejściu Japonii do wojny dostępny tylko dla statków pod radziecką banderą. Najpewniejszą drogą stał się korytarz perski: z portów nad Zatoką Perską, takich jak Chorramszahr i Bandar Szahpur, ładunki szły koleją transirańską i nowymi drogami na północ, do Morza Kaspijskiego i na Kaukaz. Od 1942 roku rozbudowę i obsługę szlaku przejęli Amerykanie. Ich Dowództwo Zatoki Perskiej pod kierunkiem gen. Donalda Connolly’ego liczyło w 1943 roku około 30 tysięcy żołnierzy, którzy prowadzili pociągi, montowali w irańskich fabrykach ciężarówki i samoloty i budowali porty. Według różnych obliczeń przez Iran przeszła od jednej czwartej do blisko połowy tonażu amerykańskich dostaw lend-lease dla Związku Radzieckiego.

Tą samą drogą w 1942 roku wyszło ze Związku Radzieckiego przez Morze Kaspijskie około 115 tysięcy żołnierzy i cywilów z armią gen. Władysława Andersa. Tysiące polskich uchodźców, w tym wiele sierot, przez lata mieszkało w Teheranie i Isfahanie. Dla samych Irańczyków wojna oznaczała drożyznę, rekwizycje żywności i środków transportu oraz głód. W grudniu 1942 roku w Teheranie wybuchły zamieszki chlebowe, a rządy zmieniały się co kilka miesięcy.

Niemieccy agenci i proniemieccy oficerowie

Niemcy nie zrezygnowały z Iranu. W kraju ukrywało się kilku agentów, wśród nich Franz Mayr, który w Teheranie zbudował siatkę kontaktów wśród polityków i wojskowych, oraz oficer Abwehry Berthold Schulze-Holthus, który przebywał wśród koczowniczych Kaszkajów na południu. W 1943 roku na ziemie Kaszkajów zrzucono na spadochronach niewielkie grupy niemieckich dywersantów z zadaniem atakowania szlaku dostaw. Ich działalność nie przyniosła znaczących efektów, ale Brytyjczycy traktowali ją bardzo poważnie, bo sympatie dla Niemiec, które w oczach wielu Irańczyków nie miały w regionie kolonialnej przeszłości, były w kraju żywe.

Brytyjskie służby uważały za najgroźniejszego z proniemieckich wojskowych gen. Fazlollaha Zahediego, dowódcę garnizonu w Isfahanie. Według Brytyjczyków przygotowywał on powstanie, które miało wybuchnąć w chwili zbliżenia się Wehrmachtu do Kaukazu, i spekulował zbożem w czasie głodu. Pod koniec 1942 roku aresztował go w jego własnym gabinecie brytyjski oficer Fitzroy Maclean, który później opisał tę akcję w pamiętnikach, a Zahediego internowano w Palestynie do końca wojny. W sierpniu 1943 roku Brytyjczycy schwytali w Teheranie Franza Mayra, a znalezione u niego dokumenty doprowadziły do aresztowania kolejnych irańskich polityków i oficerów. Siatka niemieckich wpływów w Iranie została w praktyce rozbita na kilka tygodni przed wypowiedzeniem wojny.

Decyzja 9 września

Rząd Sohejlego, który powstał w lutym 1943 roku, zabiegał o wypowiedzenie wojny Niemcom z kilku powodów. Po klęsce pod Stalingradem, wyparciu Osi z Afryki i kapitulacji Włoch nie ulegało wątpliwości, kto wygra wojnę. Iran chciał zasiąść wśród zwycięzców, a nie wśród państw okupowanych, i zyskać głos przy ustalaniu powojennego porządku. Przystąpienie do Narodów Zjednoczonych, które wymagało stanu wojny z państwami Osi i przyjęcia deklaracji z 1 stycznia 1942 roku, miało wzmocnić gwarancje niepodległości i ułatwić wyprowadzenie obcych wojsk po wojnie. Teheran liczył zwłaszcza na Stany Zjednoczone, które jako jedyne z wielkich mocarstw nie miały w Iranie interesów kolonialnych i od 1942 roku przysyłały tam doradców wojskowych, finansowych i policyjnych.

Wypowiedzenie wojny nie zmieniło sytuacji wojskowej. Niemcy nie mogły Iranu zaatakować, a Iran nie zamierzał walczyć. Zaraz potem irański poseł w Waszyngtonie zwrócił się do Departamentu Stanu w sprawie przystąpienia kraju do deklaracji Narodów Zjednoczonych, co dało Iranowi miejsce w koalicji, a później status jednego z państw założycielskich ONZ.

Znaczenie

Wypowiedzenie wojny Niemcom zamknęło przemianę Iranu z neutralnego państwa, podejrzewanego o sympatie do Rzeszy, w formalnego członka koalicji antyhitlerowskiej. Już po kilku tygodniach okazało się, jak bardzo ta koalicja potrzebowała irańskiego terytorium. Od 28 listopada do 1 grudnia 1943 roku w Teheranie obradowali Józef Stalin, Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill, wybrawszy irańską stolicę jako miasto, do którego Stalin mógł dotrzeć, nie opuszczając w praktyce strefy kontrolowanej przez Armię Czerwoną. Radzieckie służby twierdziły później, że udaremniły niemiecki zamach na przywódców wielkiej trójki, ale historycy uważają tę historię, znaną jako operacja „Długi skok”, za w dużej mierze wymyśloną. Gospodarz, młody szach, nie uczestniczył w obradach. Wielka trójka ogłosiła jednak deklarację, w której doceniła pomoc Iranu w wojnie, obiecała mu pomoc gospodarczą i potwierdziła wolę zachowania jego niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej.

Te zapewnienia zostały wystawione na próbę zaraz po wojnie. Brytyjczycy i Amerykanie wycofali swoje wojska w terminie, a Związek Radziecki zwlekał i wspierał separatystów w irańskim Azerbejdżanie i Kurdystanie. Armia Czerwona opuściła Iran dopiero w maju 1946 roku, po skardze Teheranu do Rady Bezpieczeństwa ONZ, organizacji, do której Iran należał od początku dzięki decyzji z września 1943 roku. Kryzys irański stał się jednym z pierwszych starć zimnej wojny. Wojenne lata ukształtowały też ludzi, którzy mieli rządzić Iranem po wojnie. Generał Zahedi, internowany przez Brytyjczyków jako sympatyk Niemiec, w 1953 roku przy poparciu tych samych Brytyjczyków i Amerykanów obalił premiera Mohammada Mosaddegha i sam objął jego urząd, a szach, w 1943 roku władca tylko z nazwy, stał się na ćwierć wieku jedynym panem kraju.