Brytyjsko-radziecka inwazja na Iran

Inwazja na Iran była najkrótszą i najbardziej jednostronną z trzech kampanii, które Brytyjczycy stoczyli wiosną i latem 1941 roku na Bliskim Wschodzie, i jedyną, którą prowadzili razem ze Związkiem Radzieckim. 25 sierpnia przed świtem, bez wypowiedzenia wojny, wojska brytyjskie i indyjskie przekroczyły granicę Iranu od strony Iraku i Zatoki Perskiej, a trzy armie radzieckie weszły do kraju z Zakaukazia i Turkmenii. Iran nie był stroną wojny i nie zamierzał nią być. Jego władca, Reza Szah Pahlawi, od 1939 roku głosił neutralność, ale odmawiał wydalenia kilkuset Niemców pracujących w jego kraju, a Londyn i Moskwa uznały, że nie mogą zostawić w niepewnych rękach rafinerii w Abadanie, dróg do Indii i jedynego lądowego szlaku z ciepłych mórz do ZSRR, który nie biegł przez ziemie walczące.

Armia, którą szach budował przez dwadzieścia lat, rozpadła się w cztery dni. Brytyjczycy stracili około dwudziestu zabitych, Rosjanie kilkudziesięciu, Irańczycy – według najczęściej przytaczanych szacunków – około ośmiuset żołnierzy i kilkuset cywilów. 28 sierpnia nowy rząd w Teheranie kazał wojsku przerwać opór. Trzy tygodnie później Reza Szah abdykował na rzecz syna, a oddziały brytyjskie i radzieckie razem wkroczyły do stolicy.

Nazwa i daty

Brytyjczycy nadali operacji kryptonim „Countenance”. W literaturze rosyjskiej mówi się o operacji irańskiej albo o „pochodzie irańskim” Armii Czerwonej; spotykana w nowszych publikacjach nazwa „Zgoda” (ros. „Sogłasije”) jest raczej późniejszym przekładem niż kryptonimem z 1941 roku. Polska Wikipedia opisuje te wydarzenia pod hasłem brytyjsko-sowiecka inwazja na Iran.

Początek nie budzi wątpliwości: wczesny ranek 25 sierpnia 1941 roku, gdy o 4.10 brytyjski slup otworzył ogień w porcie w Abadanie, a radzieckie kolumny przekroczyły graniczne rzeki na północy. Koniec wyznacza się różnie. Same walki trwały do 28–29 sierpnia, kiedy do oddziałów dotarł rozkaz przerwania oporu; wiele opracowań zachodnich zamyka kampanię 30 lub 31 sierpnia, gdy rząd irański formalnie przyjął zawieszenie broni, a czołówki brytyjskie i radzieckie spotkały się w Sanandadżu i pod Kazwinem. Historiografia rosyjska liczy operację do 17 września, dnia wejścia wojsk obu mocarstw do Teheranu, i tę datę można uznać za właściwy koniec, bo dopiero wtedy, po abdykacji szacha, osiągnięto polityczne cele interwencji. Brytyjskie dane o przebiegu walk na zachodzie i południu pochodzą głównie z raportu, który gen. Archibald Wavell jako naczelny dowódca w Indiach złożył po wojnie (opublikowanego w 1946 roku); dane radzieckie i irańskie są mniej pewne i często się wykluczają.

Tło

Iran Rezy Szaha

Reza Chan, oficer perskiej brygady kozackiej, w 1921 roku przeprowadził zamach stanu w Teheranie, a w 1925 roku zrzucił z tronu dynastię Kadżarów i sam został szachem. W ciągu kilkunastu lat narzucił krajowi modernizację na wzór turecki: zbudował wojsko z poboru, szkoły, drogi, fabryki i przede wszystkim kolej transirańską, liczącą prawie 1400 kilometrów linię od Zatoki Perskiej przez Teheran do Morza Kaspijskiego, ukończoną w 1938 roku bez zagranicznych pożyczek. W 1935 roku zażądał, by za granicą nazywano jego państwo Iranem, a nie Persją.

W polityce zagranicznej szach chciał przede wszystkim uwolnić kraj od dwóch sąsiadów, którzy przez sto lat dzielili Persję na strefy wpływów: Rosji i Wielkiej Brytanii. Z ZSRR wiązał go traktat z 26 lutego 1921 roku, którego artykuł 6 dawał Rosji prawo wprowadzenia wojsk do Persji, gdyby jakieś trzecie mocarstwo chciało użyć jej terytorium jako bazy przeciw niej, a rząd perski nie umiał temu zapobiec. Z Brytyjczykami spierał się o ropę: w 1932 roku unieważnił koncesję Anglo-Persian Oil Company (od 1935 roku Anglo-Iranian Oil Company), choć już w 1933 roku podpisał nową, nieco korzystniejszą. Jako przeciwwagę dla obu mocarstw szach wybrał Niemcy. W latach trzydziestych Rzesza stała się najważniejszym partnerem handlowym Iranu, niemieccy inżynierowie i technicy pracowali przy kolei, w fabrykach, w łączności i w portach, a samoloty Lufthansy latały przez Iran do Azji. W 1929 roku Iran przystąpił do protokołu Litwinowa, a w 1937 roku podpisał z Turcją, Irakiem i Afganistanem pakt o nieagresji z Saadabadu.

We wrześniu 1939 roku Iran ogłosił neutralność. Dopóki Niemcy i ZSRR były związane paktem Ribbentrop–Mołotow, Brytyjczycy obawiali się raczej Moskwy niż Berlina: wiosną 1940 roku planowali bombardowanie radzieckich pól naftowych i fotografowali Baku z samolotów startujących z Iraku, a jesienią tego roku Stalin domagał się od Hitlera uznania obszaru „na południe od Batumi i Baku, w ogólnym kierunku Zatoki Perskiej” za radziecką strefę interesów.

Lato 1941

Wiosna 1941 roku przyniosła wojnę na same granice Iranu. W kwietniu w Bagdadzie władzę przejął proniemiecki rząd Raszida Alego al-Kilaniego, Brytyjczycy wysadzili wojska w Basrze, a w maju pokonali armię iracką. Raszid Ali, wielki mufti Jerozolimy Muhammad Amin al-Husajni i pułkownicy „złotego czworoboku” uciekli właśnie do Iranu, gdzie przyjęto ich jako uchodźców politycznych. W czerwcu i lipcu Brytyjczycy i Wolni Francuzi zajęli Syrię i Liban. Iran pozostał ostatnim państwem regionu, któremu Londyn nie ufał.

22 czerwca Niemcy napadły na ZSRR, a 12 lipca w Moskwie podpisano układ brytyjsko-radziecki o wspólnych działaniach w wojnie. Znaczenie Iranu zmieniło się z dnia na dzień. Kolej transirańska była najkrótszą drogą, którą sprzęt z Wielkiej Brytanii, Indii i Stanów Zjednoczonych, objętych od marca ustawą Lend-Lease, mógł dotrzeć do Armii Czerwonej, omijając zarówno arktyczne konwoje do Archangielska, jak i odległy Władywostok. Szybkie postępy Wehrmachtu na wschodzie rodziły też obawę, że Niemcy, gdy dojdą do Kaukazu, sięgną przez Iran po Zatokę Perską, a niemieccy agenci w Iranie uderzą na rafinerie i kolej, tak jak wcześniej próbowano w Iraku. 12 sierpnia Hitler kazał uzupełnić dyrektywę nr 34 i wskazał jako najbliższe cele na południu Krym i Zagłębie Donieckie; dalej leżały Kaukaz i jego ropa.

Żądania i decyzja

Pierwsze ostrzeżenia Teheran usłyszał już w czerwcu i lipcu. 19 lipca rząd irański otrzymał notę, w której poseł brytyjski Reader Bullard domagał się wydalenia większości Niemców; podobne żądania przedstawiał ambasador radziecki Andriej Smirnow. Ilu ich było, trudno powiedzieć. Brytyjskie poselstwo szacowało ich w 1940 roku na niecały tysiąc, irańska prasa podawała 690 obywateli Rzeszy (przy 2590 Brytyjczykach), a historycy mówią najwyżej o około trzech tysiącach; ich wpływ był jednak nieproporcjonalny, bo pracowali w kluczowych zakładach, transporcie i łączności. Wśród nich działali też agenci niemieckiego wywiadu, choć ich liczbę i możliwości alianci znacznie przeceniali.

Rząd premiera Alego Mansura zwlekał. Szach zgodził się na wyjazd części Niemców i ograniczył handel z Rzeszą, ale odmówił wydania ich wszystkich: uważał, że ustępstwa pod groźbą byłyby końcem neutralności, a do tego potrzebował niemieckich specjalistów. Tymczasem w Londynie i Moskwie przygotowania szły pełną parą. Brytyjski sztab zaczął rozważać zajęcie irańskich pól naftowych jeszcze przed 22 czerwca. Od 18 czerwca dowództwo wojsk w Iraku znów podlegało Indiom, gdzie na początku lipca naczelnym dowódcą został Wavell, zastąpiony na Bliskim Wschodzie przez gen. Claude’a Auchinlecka. 22 lipca dowódca wojsk w Iraku gen. por. Edward Quinan dostał rozkaz przygotowania się do zajęcia Abadanu i pól naftowych Naft-e Szah przy granicy irackiej, a 24 lipca rząd brytyjski zatwierdził plan nacisku dyplomatycznego, popartego pokazem siły; gdyby nacisk zawiódł, miano użyć wojska. Po stronie radzieckiej plany układał sztab Zakaukaskiego Okręgu Wojskowego, którego szefem był gen. Fiodor Tołbuchin. Według badań opartych na archiwach w Baku Moskwa przygotowała też grupę ponad 3800 działaczy partyjnych, funkcjonariuszy i specjalistów z Azerbejdżańskiej SRR, którzy mieli objąć administrację w Azerbejdżanie Irańskim.

Premier Winston Churchill naciskał na szybkie działanie. Wspólną notę brytyjsko-radziecką kilkakrotnie odkładano; doręczono ją ostatecznie 16–17 sierpnia (raport Wavella podaje 17 sierpnia). Mansur uznał ją za zawoalowane ultimatum. Odpowiedź irańska, gotowa po kilku dniach, obiecywała stopniowe ograniczenie liczby Niemców, ale nie spełniała żądań. 21 sierpnia Londyn uznał ją za niezadowalającą i wyznaczył początek operacji na 22 sierpnia; na prośbę strony radzieckiej przesunięto go na 25 sierpnia. Zwłoka odebrała aliantom zaskoczenie strategiczne – Irańczycy wysyłali do Chuzestanu posiłki, w tym czołgi – ale nie taktyczne.

Siły

Według brytyjskich ocen sprzed inwazji na południowym zachodzie, w rejonie Ahwazu, Abadanu i Chorramszahru, stały 6 Dywizja Chuzestańska i dywizja złożona z oddziałów przysłanych z Teheranu, z kilkunastoma lekkimi czołgami i dziesięcioma samochodami pancernymi; w rejonie Sanandadżu i Kermanszahu – 5 Dywizja Kurdystańska, 12 Dywizja Kermanszahska, kolejna dywizja złożona z Teheranu i brygada z Isfahanu. Cała armia irańska liczyła na papierze dziewięć dywizji piechoty i kilka samodzielnych brygad; jej liczebność podaje się bardzo różnie, od około 125 do 200 tysięcy żołnierzy. Uzbrojenie było głównie czechosłowackie, a lotnictwo składało się z przestarzałych dwupłatowców. Mała marynarka nad Zatoką Perską, z dwoma slupami zbudowanymi we Włoszech, „Babr” i „Palang”, i kilkoma kanonierkami, podlegała kontradm. Gholamali Bajandor.

Wojska brytyjskie w Iraku dzieliły się na dwa zgrupowania. Na południu gen. mjr Charles Harvey miał 8 Dywizję Piechoty Indyjskiej z trzema brygadami (18, 24 i 25), 13 Pułkiem Lansjerów i szwadronem pułku Guides Cavalry. Działania na zachodzie, przy drodze z Chanakinu przez przełęcz Paj Tak do Kermanszahu, objął 23 sierpnia gen. mjr William Slim, dowódca 10 Dywizji Piechoty Indyjskiej, który wrócił właśnie z Syrii. Pod jego rozkazami znalazły się 2 Indyjska Brygada Pancerna bryg. J.A. Aizlewooda, brytyjska 9 Brygada Pancerna (do niedawna 4 Brygada Kawalerii, w rzeczywistości jeszcze bez czołgów, na ciężarówkach), 21 Brygada Piechoty Indyjskiej i dwa bataliony Gurkhów. RAF wydzielił do wsparcia trzy eskadry i samoloty transportowe. Na wodach Zatoki Perskiej komodor Cosmo Graham zebrał brytyjskie slupy „Shoreham” i „Falmouth”, australijski slup „Yarra”, indyjski slup „Lawrence”, kanonierkę „Cockchafer”, korwetę „Snapdragon” i krążownik pomocniczy „Kanimbla” z australijską załogą.

Po stronie radzieckiej 23 sierpnia przekształcono Zakaukaski Okręg Wojskowy w Front Zakaukaski pod dowództwem gen. por. Dmitrija Kozłowa. Do Iranu wkroczyły z niego dwie armie: 47 Armia gen. mjr. Wasilija Nowikowa, utworzona na bazie 28 Korpusu Zmechanizowanego, z dwiema dywizjami pancernymi (6 i 54) na czołgach T-26, oraz 44 Armia gen. mjr. Aleksandra Chadiejewa z dywizjami górskimi i kawalerii. Ze Środkowoazjatyckiego Okręgu Wojskowego w Turkmenii uderzyła 53 Armia gen. mjr. Siergieja Trofimienki. Wspierały je kilkaset samolotów i Flotylla Kaspijska kontradm. Fiodora Siedielnikowa. Często powtarzana liczba tysiąca czołgów jest zapewne zawyżona, ale przewaga Armii Czerwonej w broni pancernej i lotnictwie była przytłaczająca.

Przebieg

Noty o świcie

Około czwartej rano 25 sierpnia, gdy wojska ruszały już do ataku, Bullard i Smirnow zjawili się u premiera Mansura z notami swoich rządów. Nota radziecka powoływała się na artykuł 6 traktatu z 1921 roku: działalność niemieckich agentów zagraża bezpieczeństwu ZSRR, a rząd irański nie chciał jej ukrócić, więc Związek Radziecki wprowadza wojska. Nota brytyjska tłumaczyła wkroczenie tymi samymi Niemcami i zapewniała, że Wielka Brytania nie ma zamiarów wobec niepodległości ani terytorium Iranu, a wojska wyjdą, gdy minie zagrożenie. Szach, wezwawszy obu dyplomatów, pytał, czy inwazja ustanie, jeśli wydali Niemców; odpowiedzi nie dostał. Wysłał też depeszę do prezydenta Franklina Delano Roosevelta, powołując się na ogłoszone dwa tygodnie wcześniej zasady Karty atlantyckiej. Roosevelt odpowiedział z opóźnieniem i ograniczył się do zapewnienia, że Londyn i Moskwa szanują niepodległość i całość terytorialną Iranu.

Chuzestan: Abadan, Chorramszahr i Bandar-e Szahpur

Najważniejszym celem Brytyjczyków była rafineria w Abadanie, położona na wyspie między Szatt al-Arab a Karunem, w 1940 roku jedna z największych na świecie. W nocy z 24 na 25 sierpnia 24 Brygada Piechoty Indyjskiej popłynęła z Basry w dół rzeki na okrętach i łodziach. O 4.10 slup „Shoreham” otworzył ogień do irańskiego slupu „Palang”, stojącego przy nabrzeżu, i zatopił go, a żołnierze zeszli na ląd. Większość irańskiej załogi spała w koszarach i uciekła ciężarówkami, ale dobrze rozmieszczone gniazda karabinów maszynowych przy nabrzeżach stawiły opór. Walki uliczne trwały cały dzień, bo trzeba było wyłuskiwać obrońców spomiędzy instalacji, których nie wolno było zniszczyć; rafinerię oczyszczono dopiero około 17.00, a resztę wyspy następnego dnia.

O tej samej porze 18 Brygada Piechoty Indyjskiej, która w nocy przeszła z Tanumy naprzeciw Basry przez pustynię, wpadła do Chorramszahru, siedziby irańskiej marynarki. Australijska „Yarra” zaskoczyła przy nabrzeżu slup „Babr” i zatopiła go, a załogi zdobyły dwie kanonierki. W walkach o miasto zginął kontradm. Bajandor, który próbował dotrzeć do swojego sztabu; komodor Graham napisał później, że jego śmierci żałowali wszyscy, którzy go znali, bo był „inteligentny, zdolny i wierny Persji”. 25 Brygada zajęła do południa Kasr-e Szejch na północ od Basry i osłaniała skrzydło.

Dalej na wschód krążownik pomocniczy „Kanimbla” z dwiema kompaniami 3 batalionu 10 Pułku Baluczów wpłynął zatoką Chor Musa do Bandar-e Szahpur, końcowej stacji kolei transirańskiej. Żołnierze wylądowali około 7.15 i do 8.30 opanowali port przy słabym oporze. W porcie stało osiem niemieckich i włoskich statków handlowych, które utknęły tu w 1939 i 1940 roku. Załogi próbowały je zatopić lub podpalić, ale większość udało się uratować; Brytyjczycy zdobyli też dwie irańskie kanonierki i dok pływający. Kompania piechoty przyleciała też transportowcami na pola naftowe Haft Kel, by osłonić brytyjskich pracowników.

26 sierpnia saperzy uruchomili prom na Karunie i 27 sierpnia 18 Brygada przeprawiła się na wschodni brzeg. Rankiem 28 sierpnia obie brygady ruszyły po obu brzegach rzeki na Ahwaz, gdzie gen. Mohammad Szahbachti zebrał najsilniejsze zgrupowanie irańskie na południu, z czołgami i artylerią. Gdy czołówki zbliżały się do miasta, przyszła wiadomość, że szach nakazał przerwać ogień. Według raportu Wavella irański generał odesłał wojska do koszar; niektóre opracowania irańskie twierdzą, że obrona Ahwazu odparła wcześniej brytyjskie natarcie, czego źródła brytyjskie nie potwierdzają. Według części relacji na mocy miejscowego porozumienia Irańczycy zachowali broń, a w zamian odprowadzili do Brytyjczyków mieszkających w mieście cudzoziemców.

Zachód: Naft-e Szah, Gilan i przełęcz Paj Tak

Na zachodzie celem były pola naftowe Naft-e Szah tuż za granicą i droga z irackiego Chanakinu przez góry Zagros do Kermanszahu, główny szlak z Mezopotamii na płaskowyż irański, prowadzący dalej do Hamadanu i Teheranu. Slim, który przyjechał do Chanakinu dopiero wieczorem 24 sierpnia, zostawił w mocy plan Aizlewooda: jedna kolumna miała zająć pola naftowe i miasteczko Kasr-e Szirin, druga obejść od północy, przez Gilan, silną pozycję irańską na przełęczy Paj Tak, a 21 Brygada miała ją związać od czoła.

25 sierpnia przed świtem pola Naft-e Szah zajęto przy słabym oporze. Huzarzy z 14/20 Pułku po trudnym nocnym marszu odcięli Kasr-e Szirin, które w ciągu przedpołudnia zajęła kolumna nadchodząca od południa; o 15.30 jej czołówka stała w Sar-e Pol-e Zahab, osiem kilometrów od przełęczy. Kolumna obchodząca szła bez przeszkód aż pod Gilan, gdzie Irańczycy zatrzymali ją ogniem karabinów, karabinów maszynowych i dział przeciwpancernych. Trzy próby przełamania lekkimi czołgami nie powiodły się i obrońcy wycofali się dopiero 26 sierpnia przed południem.

Wieczorem 26 sierpnia RAF zbombardował stanowiska na przełęczy Paj Tak. W nocy z 26 na 27 sierpnia Irańczycy w pośpiechu ją opuścili i 21 Brygada przeszła przez nią bez walki do Karendu, gdzie spotkała patrole 9 Brygady Pancernej, która rano zajęła Szahabad (dziś Eslamabad-e Gharb). 27 sierpnia rozpoznanie wykryło nową pozycję irańską na wzgórzach nad wsią Zibiri na drodze do Kermanszahu, a rankiem 28 sierpnia artyleria irańska celnie ostrzelała drogę. Atak przygotowano na 10.00, ale tuż przedtem przyszedł irański oficer z białą flagą i prośbą o rozejm. Gen. Quinan, który przyjechał na miejsce w trakcie rozmów, zatwierdził warunki i polecił zająć Kermanszah z rafinerią. Detaszament wszedł tam 29 sierpnia, a 30 sierpnia reszta brygad pancernych. W walkach na zachodzie RAF zestrzelił kilka irańskich myśliwców, nie tracąc żadnego samolotu.

Północ: armie radzieckie

Na północy Armia Czerwona uderzyła o świcie 25 sierpnia na kilku odcinkach granicy, od Zakaukazia po Turkmenię, po nalotach na irańskie lotniska. 47 Armia przeszła Araks pod Dżolfą i ruszyła na Tebriz, drugie miasto Iranu, oraz nad jezioro Urmia. Irańska 3 Dywizja w Tebrizie nie zdążyła obsadzić przejść ani wysadzić mostów; dowódca 15 Dywizji w Ardabilu według relacji irańskich porzucił wojsko. Część żołnierzy walczyła, ale obie dywizje rozpadły się w ciągu dwóch dni. Według większości źródeł do 26–27 sierpnia Rosjanie zajęli Tebriz, Ardabil i niemal cały Azerbejdżan Irański, potem Dilman i Urmię, a następnie ruszyli przez Mijane na Kazwin.

Wzdłuż wybrzeża Morza Kaspijskiego szła 44 Armia, wspierana przez Flotyllę Kaspijską. Desant szybko zajął przygraniczną Astarę. Najcięższe walki całej operacji toczyły się o port Bandar-e Pahlawi (dziś Bandar-e Anzali) i Raszt: Irańczycy zatopili barki u wejścia do portu, a baterie dział 75 mm uniemożliwiły pierwszego dnia lądowanie. 26 sierpnia lotnictwo radzieckie zbombardowało Gilan, także dzielnice mieszkalne; według szacunków irańskich zginęło co najmniej dwieście osób cywilnych. Pod naciskiem 44 Armii od lądu obrońcy poddali się 27–28 sierpnia, choć część wycofała się na wschód, by walczyć dalej.

Na wschodzie 53 Armia weszła z Turkmenii w rejon Gorganu i do Chorasanu, gdzie lotnictwo zbombardowało lotnisko i koszary w Meszhedzie. Przebieg walk z broniącą prowincji irańską 9 Dywizją znany jest słabo; Meszhed został zajęty pod koniec sierpnia.

Zawieszenie broni

Do 27–28 sierpnia sytuacja w Teheranie stała się rozpaczliwa. Alianci panowali w powietrzu, samoloty radzieckie zrzucały nad stolicą ulotki zapowiadające wielkie bombardowanie, w mieście brakowało żywności, a żołnierze uciekali z koszar. Gdy szach dowiedział się, że generałowie naradzają się nad kapitulacją, według relacji świadków zbił laską szefa sztabu, gen. Ahmada Nachdżawana, i kazał go uwięzić. Reza Szah odmówił też niszczenia dróg i mostów, które sam budował, co znacznie ułatwiło najeźdźcom marsz.

27 sierpnia szach zdymisjonował rząd Mansura, oskarżając premiera o podkopanie ducha armii, i powierzył urząd Mohammadowi Alemu Forughiemu, wytrawnemu politykowi, który był premierem już dwukrotnie, ale od 1935 roku pozostawał w niełasce. 28 sierpnia nowy rząd ogłosił przed parlamentem, że wojsko przerywa opór, i zwrócił się do aliantów o rozejm. Rozkaz dotarł do oddziałów 28 i 29 sierpnia, tu i ówdzie później. Armia Czerwona szła jeszcze dalej: 30 sierpnia zajęła ogłoszony miastem otwartym Kazwin, około 150 kilometrów od Teheranu. 29 sierpnia o 22.00 patrole brytyjskie spotkały się z Rosjanami w Sanandadżu, a 31 sierpnia po południu na drodze tuż na południe od Kazwinu. Linia ich spotkania wyznaczyła, z grubsza, przyszłą granicę stref: Rosjanie na północy, Brytyjczycy na południe od Kazwinu i Hamadanu. 31 sierpnia Wavell zatwierdził w Bagdadzie plan Quinana: obsadzić drogę z Chanakinu do Hamadanu i Chuzestan najmniejszymi siłami, a resztę wycofać do Iraku.

Wrzesień: Niemcy, abdykacja i Teheran

Warunki, które alianci przedstawili Forughiemu, przewidywały wyjazd niemieckiego posła Erwina Ettela z personelem, zamknięcie poselstw Niemiec, Włoch, Węgier i Rumunii, wydanie wszystkich obywateli Rzeszy, swobodę tranzytu dla wojsk i dostaw oraz pozostawienie wojsk brytyjskich i radzieckich w zajętych strefach. Forughi przyjął je bez większego oporu; w rozmowach z Brytyjczykami dawał do zrozumienia, że on i znaczna część elity nie będą bronić szacha. Reza Szah grał na zwłokę. Pozwolił części Niemców, zwłaszcza kobietom i dzieciom, wyjechać przez Turcję, a kilku agentów niemieckiego wywiadu ukryło się w kraju. Kilkuset niemieckich mężczyzn trafiło jednak do internowania; Brytyjczycy wywieźli ponad pięćset z nich do obozów w Australii, innych przejęli Rosjanie. Przez Turcję przedostał się do Europy także Raszid Ali, a wielkiego muftiego przemycił wywiad włoski.

Alianci uznali, że szach sabotuje warunki rozejmu, a rozgłośnia BBC w języku perskim zaczęła nadawać audycje o jego despotyzmie i majątku. 14 września Londyn zawiadomił dowództwo, że wojska obu mocarstw wejdą do Teheranu, gdy tylko uzgodni się to z Rosjanami. 16 września, gdy oddziały radzieckie ruszyły z Kazwinu na stolicę, Reza Szah podpisał przygotowany przez Forughiego akt abdykacji na rzecz najstarszego syna, 21-letniego Mohammada Rezy Pahlawiego, i wyjechał do Isfahanu. 17 września Mohammad Reza złożył przysięgę przed parlamentem, a o 15.00 wojska brytyjskie wkroczyły do Teheranu od południa, radzieckie od zachodu i wschodu. Stosunki między sojusznikami, jak zanotował Wavell, były „jak najserdeczniejsze”.

Straty

Straty brytyjskie są dobrze udokumentowane. Według raportu Wavella w walkach lądowych od 25 do 28 sierpnia zginęło 22 żołnierzy, w tym pięciu oficerów brytyjskich i piętnastu indyjskich szeregowych, a 42 zostało rannych; brytyjska historia wojsk indyjskich Comptona Mackenzie podaje 22 zabitych i około 50 rannych. Straty radzieckie podaje się różnie: najczęściej 40 zabitych i około 150 rannych, według innych zestawień rosyjskich około 50 zabitych i około 100 rannych, do tego kilka tysięcy żołnierzy ewakuowanych z powodu chorób i kilka utraconych samolotów. Straty irańskie znane są tylko z szacunków: w literaturze powtarza się liczba około 800 zabitych żołnierzy, marynarzy i lotników, a także kilkuset zabitych i rannych cywilów, ofiar bombardowań w Gilanie, Urmii, Tebrizie i innych miastach. Marynarka irańska straciła oba slupy, a większość lotnictwa zniszczono na ziemi.

Znaczenie

Inwazja zakończyła się szybciej, niż przewidywał ktokolwiek w Londynie i Moskwie, i przyniosła aliantom wszystko, czego chcieli. Rafineria w Abadanie pracowała dalej dla Wielkiej Brytanii, Niemcy straciły ostatni przyczółek na Bliskim Wschodzie, a pas ziem od Syrii po Indie znalazł się pod kontrolą aliantów. Przede wszystkim jednak otworzyła się droga do ZSRR. Wojska obu mocarstw opuściły Teheran 18 października, po wspólnej defiladzie, ale zostały w swoich strefach. 29 stycznia 1942 roku Iran podpisał z Wielką Brytanią i ZSRR traktat sojuszniczy, w którym obie strony zobowiązały się wycofać wojska najpóźniej sześć miesięcy po zakończeniu wojny i szanować niepodległość kraju. Rozbudowana przez Brytyjczyków, a od 1942 roku także Amerykanów kolej transirańska i drogi przez Iran stały się tzw. korytarzem perskim, którym do ZSRR przeszło ponad pięć milionów ton dostaw, według różnych obliczeń od jednej czwartej do jednej trzeciej całej pomocy zachodniej.

Iran był też drogą wyjścia dla Polaków. W 1942 roku przez porty nad Morzem Kaspijskim, a częściowo lądem przez Aszchabad do Meszhedu, przybyło do Iranu ze Związku Radzieckiego około 115 tysięcy żołnierzy armii gen. Władysława Andersa i cywilów, wśród nich tysiące dzieci; wielu zmarłych spoczęło w Teheranie i Bandar-e Pahlawi.

Dla samego Iranu okupacja oznaczała upokorzenie i nędzę. Inflacja, rekwizycje zboża i paraliż transportu doprowadziły w latach 1942–1943 do głodu, a w grudniu 1942 roku do zamieszek chlebowych w Teheranie. Reza Szah, wywieziony przez Brytyjczyków na Mauritius, a potem do Afryki Południowej, zmarł w Johannesburgu 26 lipca 1944 roku. We wrześniu 1943 roku Iran wypowiedział wojnę Niemcom, a w listopadzie tego roku w Teheranie spotkali się Roosevelt, Churchill i Józef Stalin na konferencji teherańskiej. Po wojnie Brytyjczycy wyszli w terminie, w marcu 1946 roku, a Związek Radziecki zwlekał i wspierał separatystyczne rządy w Azerbejdżanie Irańskim i Mahabadzie. Kryzys irański 1946 roku, pierwsza sprawa wniesiona do Rady Bezpieczeństwa ONZ, był jednym z pierwszych starć zimnej wojny. Wspomnienie sierpnia 1941 roku, kiedy dwa mocarstwa zajęły neutralne państwo i zmieniły mu władcę, na długo ukształtowało irańską nieufność wobec obu.