Reza Szah Pahlawi

Reza Szah Pahlawi przeszedł drogę od prostego żołnierza perskiej brygady kozackiej do tronu szacha. Zamachem stanu z 1921 roku zakończył okres rozkładu państwa, w 1925 roku obalił dynastię Kadżarów i przez szesnaście lat rządził Iranem twardą ręką, budując scentralizowane państwo, nowoczesną armię, kolej transirańską i świecką szkołę, a równocześnie łamiąc opór duchowieństwa, plemion i każdej opozycji. W polityce zagranicznej starał się uwolnić kraj od wpływów Wielkiej Brytanii i Rosji, a przeciwwagi dla nich szukał w Niemczech. Ta polityka obróciła się przeciw niemu, gdy w czerwcu 1941 roku dwaj sąsiedzi Iranu stali się sojusznikami. W sierpniu 1941 roku ich wojska wkroczyły do kraju, a we wrześniu szach musiał abdykować i zmarł na wygnaniu.

Żołnierz z Mazandaranu

Urodził się 15 marca 1878 roku (część źródeł podaje 16 marca) we wsi Alaszt w górskim okręgu Sawadkuh w prowincji Mazandaran nad Morzem Kaspijskim. Jego ojciec, oficer miejscowego pułku, zmarł kilka miesięcy po narodzinach syna. Matka wywiodła się z rodziny emigrantów z Kaukazu i po śmierci męża przeniosła się z dzieckiem do Teheranu. Chłopiec wychowywał się w domach krewnych i znajomych rodziny, nie otrzymał porządnego wykształcenia i do końca życia pisał z trudem.

Jako kilkunastoletni chłopak wstąpił do perskiej brygady kozackiej, jedynej sprawnej formacji wojskowej państwa Kadżarów, zorganizowanej i dowodzonej przez oficerów rosyjskich. Był wysoki, silny i bezwzględny, wyróżniał się w obsłudze karabinów maszynowych i awansował szybko, choć jako Pers nie mógł liczyć na najwyższe stanowiska, zarezerwowane dla Rosjan. W czasie pierwszej wojny światowej neutralna Persja była polem walk wojsk rosyjskich, brytyjskich i tureckich, a po rewolucji w Rosji pogrążyła się w chaosie. W 1920 roku bolszewicy wylądowali w porcie Enzeli i poparli republikę radziecką w prowincji Gilan, a rząd w Teheranie nie kontrolował większości kraju. Pod koniec 1920 roku Brytyjczycy doprowadzili do usunięcia rosyjskich oficerów z brygady. W styczniu 1921 roku dowódca sił brytyjskich w Persji gen. Edmund Ironside uznał Rezę Chana za człowieka, który może utrzymać kraj w ryzach po wycofaniu wojsk brytyjskich, i przyczynił się do powierzenia mu dowództwa nad stacjonującymi w Kazwinie Kozakami.

Zamach stanu i droga do tronu

W nocy z 20 na 21 lutego 1921 roku Reza Chan poprowadził około trzech tysięcy Kozaków na Teheran i zajął stolicę niemal bez walki. Szach Ahmad z dynastii Kadżarów musiał mianować premierem dziennikarza Sejjeda Zijaoddina Tabatabaiego, a Reza został dowódcą armii. Pięć dni później w Moskwie podpisano radziecko-perski traktat o przyjaźni, w którym Rosja Radziecka zrzekła się carskich przywilejów, ale w artykule szóstym zastrzegła sobie prawo wprowadzenia wojsk do Persji, gdyby jej terytorium miało posłużyć jako baza ataku na państwo radzieckie. Jeszcze w 1921 roku oddziały radzieckie opuściły Gilan.

Tabatabai utrzymał się tylko trzy miesiące; prawdziwym panem kraju stał się Reza, od wiosny 1921 roku minister wojny z tytułem Sardar Sepah, czyli wodza armii. Połączył kozaków, żandarmerię i inne oddziały w jedną armię, a w kolejnych latach łamał jedną po drugiej siły, które dzieliły kraj: rewolucję w Gilanie, bunty w Azerbejdżanie i Chorasanie, plemiona kurdyjskie, lurskie i turkmeńskie, wreszcie w 1924 roku autonomię szejka Chazala w Chuzestanie, którego wspierali Brytyjczycy. Pod koniec października 1923 roku został premierem, a szach Ahmad wyjechał do Europy, skąd już nie wrócił. W 1924 roku Reza próbował, na wzór Turcji Mustafy Kemala Atatürka, ogłosić republikę, ale cofnął się pod naciskiem duchowieństwa, które w republice widziało zapowiedź świeckiego państwa. Wybrał więc koronę. 31 października 1925 roku Madżlis ogłosił detronizację Kadżarów, 12 grudnia zgromadzenie konstytucyjne powierzyło tron Rezie, a 15 grudnia złożył przysięgę jako szach. Koronował się sam 25 kwietnia 1926 roku. Na nazwę nowej dynastii wybrał słowo Pahlawi, którym określano język średnioperski, przypominając w ten sposób przedislamską przeszłość Iranu.

Modernizacja z bagnetem

Reza Szah chciał w ciągu jednego pokolenia zrobić z Persji nowoczesne państwo narodowe. W 1925 roku wprowadził powszechny pobór i zbudował armię, na którą szła duża część budżetu. W 1927 roku rozpoczęto budowę kolei transirańskiej, finansowanej bez zagranicznych pożyczek, głównie z podatków od cukru i herbaty; ukończona w 1938 roku, połączyła Morze Kaspijskie z Zatoką Perską. Powstały tysiące kilometrów dróg, fabryki państwowe, bank narodowy, nowoczesne sądy i kodeksy na wzór europejski, rejestracja stanu cywilnego i nazwiska. W 1928 roku Persja zniosła kapitulacje, czyli przywileje sądowe cudzoziemców. W 1934 roku otwarto Uniwersytet Teherański, do którego przyjmowano także kobiety. 21 marca 1935 roku szach zażądał, by za granicą używano nazwy Iran zamiast Persja.

Reformy szły w parze z przymusem. W 1928 roku nakazano mężczyznom noszenie europejskich strojów, a 8 stycznia 1936 roku wydano dekret o zakazie zasłaniania twarzy i głowy przez kobiety, egzekwowany przez policję, która zrywała kobietom czadory na ulicach. Szach odebrał duchowieństwu kontrolę nad szkolnictwem i sądami, a gdy w lipcu 1935 roku w meczecie przy sanktuarium imama Rezy w Meszhedzie zebrał się tłum protestujący przeciw nowym przepisom, wojsko otworzyło ogień i zabiło dziesiątki ludzi. Plemiona koczownicze przymusowo osiedlano, co pociągnęło za sobą głód i choroby. Madżlis stał się dekoracją, prasa podlegała cenzurze, a najbliżsi współpracownicy szacha kończyli w więzieniu: minister dworu Abdolhosejn Tejmurtasz, architekt polityki zagranicznej z lat dwudziestych, zmarł w celi w 1933 roku. Szach zgromadził przy tym ogromny majątek ziemski, w dużej części zabrany prawowitym właścicielom.

Między Londynem, Moskwą i Berlinem

Najważniejszym celem polityki zagranicznej szacha było ograniczenie wpływów dwóch mocarstw, które od stu lat decydowały o losie Persji. Z ZSRR zawarł w 1927 roku traktat o gwarancji i neutralności, w 1929 roku przystąpił do protokołu Litwinowa, ale radziecką politykę handlową uważał za rabunkową i komunistów w kraju więził. Z Wielką Brytanią spierał się o ropę. W listopadzie 1932 roku jednostronnie unieważnił koncesję D’Arcy’ego, na mocy której Anglo-Persian Oil Company eksploatowała irańskie złoża. Spór trafił do Ligi Narodów, a w 1933 roku zawarto nową umowę, korzystniejszą dla Iranu, ale przedłużającą koncesję aż do 1993 roku, co wielu Irańczyków uznało za porażkę. W 1934 roku szach odwiedził Turcję i spotkał się z Atatürkiem, a w 1937 roku Iran, Turcja, Irak i Afganistan zawarły w Saadabadzie pakt o nieagresji.

Przeciwwagi dla Londynu i Moskwy szukał najpierw w Stanach Zjednoczonych, a od lat trzydziestych przede wszystkim w Niemczech. W przededniu wojny Rzesza była głównym partnerem handlowym Iranu. Niemieccy inżynierowie pracowali w przemyśle i przy kolei, Lufthansa latała do Teheranu, a propaganda Rzeszy podkreślała „aryjskie” pokrewieństwo obu narodów; władze niemieckie wyłączyły Irańczyków spod ustaw norymberskich. Szach nie był jednak sojusznikiem Hitlera: cenił niemiecką technikę i porządek, a w Rzeszy widział przede wszystkim państwo, które nie miało w Iranie interesów kolonialnych. We wrześniu 1939 roku ogłosił neutralność.

Inwazja i abdykacja

Po ataku Niemiec na ZSRR i zawarciu układu brytyjsko-radzieckiego neutralność Iranu stała się dla obu mocarstw przeszkodą. Chciały zabezpieczyć rafinerię w Abadanie, naftowe zaplecze Kaukazu i kolej, którą mogły płynąć dostawy dla Armii Czerwonej. Pretekstem była obecność w Iranie kilkuset, według innych szacunków kilku tysięcy Niemców. Szach odpowiadał na noty z lipca i sierpnia wymijająco, przekonany, że sąsiedzi nie odważą się go zaatakować, a Niemcy wkrótce pokonają Rosję.

25 sierpnia 1941 roku wojska brytyjskie i radzieckie wkroczyły do Iranu bez wypowiedzenia wojny. Armia, którą szach budował od dwudziestu lat, rozsypała się w ciągu czterech dni. Reza Szah, który nie pozwolił niszczyć zbudowanych przez siebie dróg i mostów, zwrócił się o pomoc do prezydenta Franklina Delano Roosevelta, ale otrzymał tylko zapewnienie, że mocarstwa uszanują niepodległość Iranu. 27 sierpnia zdymisjonował rząd Alego Mansura i powołał premierem Mohammada Alego Forughiego, polityka, który kilka lat wcześniej popadł u niego w niełaskę. Forughi przyjął warunki aliantów, a szach zwlekał z wydaniem im Niemców, część z nich pomagając wywieźć przez Turcję.

Mocarstwa nie zamierzały już z nim rozmawiać. Perska sekcja BBC nadawała audycje krytykujące jego rządy i majątek, a wojska radzieckie i brytyjskie ruszyły na Teheran. Londyn rozważał nawet przywrócenie Kadżarów, ale ich pretendent nie mówił po persku. 16 września 1941 roku Reza Szah podpisał przygotowany przez Forughiego akt abdykacji na rzecz najstarszego syna, dwudziestojednoletniego Mohammada Rezy, i tego samego dnia wyjechał do Isfahanu. Następnego dnia wojska alianckie weszły do stolicy, a nowy szach złożył przysięgę przed Madżlisem.

Wygnanie i śmierć

Były szach liczył, że wyjedzie do Ameryki Południowej. 27 września odpłynął z Bandar-e Abbas brytyjskim statkiem, ale Brytyjczycy nie pozwolili mu nawet zejść na ląd w Bombaju i w październiku przewieźli go na Mauritius, gdzie zamieszkał pod nadzorem w posiadłości w Moce. Wiosną 1942 roku, skarżąc się na klimat i zdrowie, uzyskał przeniesienie do Związku Południowej Afryki. Ostatnie dwa lata życia spędził w Johannesburgu, gdzie zmarł na serce 26 lipca 1944 roku. Jego ciało zabalsamowano i złożono tymczasowo w meczecie ar-Rifa’i w Kairze, a w 1950 roku przewieziono do Iranu i pochowano w mauzoleum w Rej pod Teheranem. Madżlis nadał mu wtedy przydomek Wielki. Po rewolucji islamskiej w 1979 roku mauzoleum zburzono.

Iran, który pozostawił, przez całą wojnę był okupowany: północ przez Armię Czerwoną, południe przez Brytyjczyków, a od 1942 roku także przez Amerykanów, obsługujących drogę dostaw do ZSRR. Przez ten kraj w 1942 roku wyszło z ZSRR ponad sto tysięcy polskich żołnierzy i cywilów z armią gen. Władysława Andersa, a w 1943 roku w Teheranie spotkali się Józef Stalin, Roosevelt i Winston Churchill.

Znaczenie

Reza Szah jest postacią, wokół której Irańczycy spierają się do dziś. Zwolennicy widzą w nim twórcę nowoczesnego Iranu, który zjednoczył rozbity kraj, zbudował drogi, kolej, szkoły i uniwersytet, otworzył kobietom drogę do szkół i urzędów i uwolnił państwo spod kurateli cudzoziemców. Przeciwnicy – despotę, który zdusił życie polityczne, gnębił duchowieństwo i plemiona, wzbogacił się kosztem poddanych i pozostawił po sobie państwo, w którym wszystko zależało od jednego człowieka. Jego syn kontynuował modernizację w podobnym stylu i w 1979 roku stracił tron w rewolucji islamskiej.

Dla historii drugiej wojny światowej los Rezy Szaha jest przykładem położenia małych i średnich państw neutralnych między walczącymi mocarstwami. Jego polityka równowagi działała, dopóki Wielka Brytania i ZSRR były sobie wrogie. Gdy w czerwcu 1941 roku stały się sojusznikami, neutralność Iranu przestała mieć dla nich znaczenie, a bliskie stosunki z Niemcami dały im pretekst. Szach, który przez dwadzieścia lat bronił niezależności kraju przed Londynem i Moskwą, stracił tron w ciągu trzech tygodni właśnie wtedy, gdy oba mocarstwa po raz pierwszy działały wspólnie.