Robert Oppenheimer

Robert Oppenheimer był amerykańskim fizykiem teoretykiem, który w latach 1942–1945 kierował laboratorium konstrukcyjnym Projektu Manhattan w Los Alamos w Nowym Meksyku. Pod jego kierunkiem kilka tysięcy naukowców, inżynierów i techników w niespełna trzy lata zaprojektowało i zbudowało pierwsze bomby atomowe: ładunek wypróbowany 16 lipca 1945 roku na pustyni pod Alamogordo oraz bomby zrzucone w sierpniu 1945 roku na Hiroszimę i Nagasaki. Po wojnie nazywany „ojcem bomby atomowej”, był jednym z najbardziej wpływowych doradców rządu Stanów Zjednoczonych w sprawach energii jądrowej, a zarazem przeciwnikiem pośpiesznej budowy bomby wodorowej. W 1954 roku, w atmosferze zimnej wojny, odebrano mu poświadczenie bezpieczeństwa. Decyzję tę uchylono dopiero w 2022 roku.

Nowy Jork i Harvard (1904–1925)

Urodził się 22 kwietnia 1904 roku w Nowym Jorku w zamożnej rodzinie żydowskiej. Jego ojciec Julius, pochodzący z Hanau w Niemczech, przybył do Stanów Zjednoczonych w 1888 roku jako nastolatek bez pieniędzy i znajomości angielskiego, a dorobił się majątku na imporcie tkanin. Matka, Ella Friedman, była malarką. Młodszy o osiem lat brat Frank również został fizykiem. Inicjał „J.”, którego Robert używał przed imieniem, według jego własnych słów niczego nie oznaczał.

Od 1911 roku uczył się w nowojorskiej szkole Towarzystwa Kultury Etycznej (Ethical Culture School), założonej przez Felixa Adlera i kładącej nacisk na wychowanie moralne. Po maturze w 1921 roku zachorował w czasie podróży po Europie na czerwonkę, co opóźniło jego studia o rok. Na Uniwersytet Harvarda wstąpił w 1922 roku i ukończył go w 1925 roku z wyróżnieniem summa cum laude w zakresie chemii, w ciągu zaledwie trzech lat.

Cambridge i Getynga (1925–1929)

Jesienią 1925 roku wyjechał do Anglii, do Laboratorium Cavendisha Uniwersytetu Cambridge, kierowanego przez Ernesta Rutherforda. Praca doświadczalna mu nie odpowiadała, a pobyt w Cambridge był dla niego okresem ciężkiego kryzysu psychicznego. Według relacji jego przyjaciół miał wówczas zostawić zatrute jabłko na biurku swojego opiekuna Patricka Blacketta; historia ta jest jednak niepotwierdzona i brak na nią dokumentów.

W 1926 roku przeniósł się na Uniwersytet w Getyndze, wówczas jeden z głównych ośrodków powstającej mechaniki kwantowej. Pod kierunkiem Maxa Borna obronił w marcu 1927 roku doktorat. Wspólnie z Bornem opublikował pracę, w której sformułowano przybliżenie Borna-Oppenheimera, oddzielające w opisie cząsteczek ruch jąder atomowych od ruchu elektronów — do dziś jedno z podstawowych narzędzi chemii kwantowej. W Getyndze poznał wielu fizyków, którzy odegrali później ważną rolę, w tym Enrico Fermiego i Edwarda Tellera.

Po powrocie do Stanów Zjednoczonych spędził rok akademicki 1927/1928 jako stypendysta na Harvardzie i w California Institute of Technology. W latach 1928–1929 ponownie przebywał w Europie: w Lejdzie u Paula Ehrenfesta oraz w Zurychu u Wolfganga Pauliego.

Berkeley i Caltech (1929–1941)

W 1929 roku objął jednocześnie stanowiska na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley i w California Institute of Technology w Pasadenie, dzieląc rok między obie uczelnie. W Berkeley stworzył pierwszą w Stanach Zjednoczonych liczącą się szkołę fizyki teoretycznej; wcześniej amerykańscy teoretycy musieli kształcić się w Europie. Wokół niego skupiła się grupa doktorantów i młodych badaczy, z których wielu pracowało potem w Projekcie Manhattan. Współpracował blisko z Ernestem Lawrence’em, twórcą cyklotronu.

Jego prace z lat 30. dotyczyły elektrodynamiki kwantowej, promieniowania kosmicznego i teorii jądra atomowego. W 1930 roku wskazał, że przewidywane przez Paula Diraca cząstki o dodatnim ładunku nie mogą być protonami, co zapowiadało odkrycie pozytonu w 1932 roku. W 1939 roku wraz z George’em Volkoffem wykazał, że istnieje górna granica masy gwiazdy neutronowej (granica Tolmana-Oppenheimera-Volkoffa), a z Hartlandem Snyderem opisał grawitacyjne zapadanie się masywnej gwiazdy, przewidując obiekty nazwane później czarnymi dziurami. Gdy na początku 1939 roku do Ameryki dotarła wiadomość o rozszczepieniu jądra uranu, szybko zrozumiał, że uwolnienie neutronów może umożliwić reakcję łańcuchową, a więc i bombę — doświadczenia potwierdzające to przeprowadzono wkrótce na Uniwersytecie Columbia.

Interesował się także literaturą, poezją i filozofią; nauczył się sanskrytu i czytał w oryginale Bhagawadgitę, którą później wymieniał wśród książek najsilniej kształtujących jego poglądy.

Lewicowe kontakty

Do połowy lat 30. Oppenheimer, jak sam przyznawał, nie interesował się polityką. Zmieniły to wielki kryzys, los niemieckich Żydów, w tym jego krewnych, oraz wojna domowa w Hiszpanii. Wspierał finansowo sprawy Republiki Hiszpańskiej, związki zawodowe nauczycieli akademickich i organizacje lewicowe. Wielu jego bliskich należało do Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych lub było z nią związanych: brat Frank i jego żona; studentka medycyny Jean Tatlock, z którą Oppenheimer był związany od 1936 roku; a także część jego doktorantów. Sam Oppenheimer zawsze zaprzeczał, by był członkiem partii; czy w latach 1937–1942 uczestniczył w zamkniętej komórce partyjnej na uniwersytecie, jak twierdzili później niektórzy jej domniemani członkowie, pozostaje sporne wśród historyków.

1 listopada 1940 roku ożenił się z biolożką Katherine („Kitty”) Puening, wdową po komuniście Joem Dalletcie, który zginął w 1937 roku w Hiszpanii w szeregach brygad międzynarodowych. Mieli dwoje dzieci: syna Petera (ur. 1941) i córkę Katherine („Toni”, ur. 1944 w Los Alamos). Te powiązania sprawiły, że od 1941 roku interesowało się nim FBI, a później kontrwywiad wojskowy.

Los Alamos (1942–1945)

W 1941 roku Oppenheimer zaczął doradzać przy amerykańskim programie uranowym, nadzorowanym przez Biuro Badań Naukowych i Rozwoju. W 1942 roku powierzono mu koordynację obliczeń dotyczących „szybkiej reakcji łańcuchowej”, a latem tego roku zorganizował w Berkeley seminarium teoretyków, którzy oszacowali, ile materiału rozszczepialnego potrzeba do bomby, i po raz pierwszy omówili też możliwość bomby termojądrowej. Gdy wojsko przejęło program i rozpoczął się Projekt Manhattan, jego kierownik, generał Leslie Groves, w październiku 1942 roku poznał Oppenheimera i postanowił powierzyć mu kierowanie nowym, tajnym laboratorium konstrukcyjnym. Był to wybór nieoczywisty: Oppenheimer nie miał Nagrody Nobla ani doświadczenia w zarządzaniu, a kontrwywiad zastrzegał się z powodu jego lewicowych znajomości. Groves przeforsował jednak jego poświadczenie bezpieczeństwa.

Na siedzibę laboratorium Oppenheimer wskazał płaskowyż Los Alamos w Nowym Meksyku, który znał z wyjazdów do swojego rancza w tamtych górach. Laboratorium, później Los Alamos National Laboratory, ruszyło wiosną 1943 roku. Oppenheimer zdołał przyciągnąć do odizolowanej osady w górach czołowych fizyków, w tym Hansa Bethego, Tellera, a od 1944 roku Fermiego; konsultantem był też Niels Bohr. W szczytowym okresie, w 1945 roku, w Los Alamos mieszkało kilka tysięcy osób.

Najpoważniejszy kryzys nastąpił w 1944 roku. Okazało się, że pluton z reaktorów w Hanford zawiera izotop pluton-240, który rozszczepia się samorzutnie zbyt często, by można go było użyć w prostej bombie typu „działo”, w której jeden kawałek materiału wystrzeliwuje się w drugi. W lipcu 1944 roku Oppenheimer zrezygnował z plutonowej wersji „działa” i w sierpniu przeorganizował laboratorium tak, by skupiło się na znacznie trudniejszej metodzie implozji: kula plutonu miała zostać ściśnięta przez precyzyjnie ukształtowane ładunki wybuchowe. Prostszą konstrukcję typu „działo” zachowano dla bomby uranowej, która jako Little Boy spadła na Hiroszimę. Ostateczny projekt ładunku implozyjnego zatwierdzono w gabinecie Oppenheimera 28 lutego 1945 roku.

W sierpniu 1943 roku sam zgłosił służbom, że pewien inżynier, George Eltenton, szukał dróg przekazywania informacji Związkowi Radzieckiemu; przez kilka miesięcy podawał jednak niespójne wersje tej sprawy i chronił swojego przyjaciela Haakona Chevaliera, który był pośrednikiem. Ta tzw. sprawa Chevaliera powróciła przeciw niemu w 1954 roku.

Trinity, Hiroszima i Nagasaki

Wiosną 1945 roku Oppenheimer wszedł wraz z Fermim, Lawrence’em i Arthurem Comptonem do panelu naukowego przy Komitecie Tymczasowym, który doradzał sekretarzowi wojny Henry’emu Stimsonowi w sprawie użycia bomby. W raporcie z czerwca 1945 roku panel stwierdził, że nie potrafi zaproponować pokazu technicznego, który mógłby zakończyć wojnę, i nie widzi możliwej do przyjęcia alternatywy dla bezpośredniego użycia militarnego. W lipcu, według relacji Tellera, Oppenheimer zniechęcił go do rozpowszechniania w Los Alamos petycji Leó Szilárda, wzywającej prezydenta do powstrzymania się od użycia bomby bez ostrzeżenia Japonii.

16 lipca 1945 roku Oppenheimer obserwował z bunkra próbę Trinity — eksplozję ładunku implozyjnego na poligonie pod Alamogordo. Nazwę próby wybrał sam; później mówił, że zainspirowały go „Sonety święte” Johna Donne’a. Według brata jego pierwsze słowa brzmiały: „Chyba zadziałało”. Najsłynniejsza wypowiedź związana z tą chwilą — wers z Bhagawadgity: „Stałem się śmiercią, niszczycielem światów” — pochodzi z jego wspomnień nagranych dopiero w latach 60. Wiadomość o udanej próbie dotarła do prezydenta Harry’ego Trumana w Poczdamie i skłoniła go do napomknięcia Stalinowi o nowej broni.

Po atakach atomowych na Hiroszimę i Nagasaki 6 i 9 sierpnia 1945 roku Oppenheimer stał się w Ameryce postacią powszechnie znaną. Jego stosunek do tych wydarzeń jest różnie oceniany. Nigdy publicznie nie potępił decyzji o zrzuceniu bomb i bronił udziału naukowców w ich budowie, zarazem jednak — według relacji samego Trumana i świadków — podczas spotkania z prezydentem w październiku 1945 roku powiedział, że czuje, iż ma „krew na rękach”, czym Trumana rozgniewał. W 1947 roku stwierdził w wykładzie, że fizycy „poznali grzech”. 16 października 1945 roku przekazał kierownictwo Los Alamos Norrisowi Bradbury’emu; w 1946 roku Truman odznaczył go Medalem za Zasługi.

Doradca ery atomowej (1945–1952)

Po wojnie Oppenheimer zabiegał o międzynarodową kontrolę energii atomowej. Jego koncepcje w decydującej mierze ukształtowały raport Achesona-Lilienthala z 1946 roku, który proponował powierzenie górnictwa uranu i produkcji materiałów rozszczepialnych instytucji międzynarodowej; plan, przedstawiony w ONZ w zmienionej postaci, upadł wobec sprzeciwu ZSRR. W 1947 roku został przewodniczącym Ogólnego Komitetu Doradczego (General Advisory Committee) nowo utworzonej cywilnej Komisji Energii Atomowej (AEC) oraz dyrektorem Institute for Advanced Study w Princeton, gdzie pracował m.in. Albert Einstein.

Po pierwszej radzieckiej próbie atomowej (RDS-1) w sierpniu 1949 roku w Waszyngtonie rozgorzał spór o budowę bomby wodorowej. W październiku 1949 roku komitet pod przewodnictwem Oppenheimera jednomyślnie odradził program przyspieszony, wskazując zarówno na wątpliwości techniczne, jak i na to, że broń o nieograniczonej sile służyłaby głównie do niszczenia ludności cywilnej. W styczniu 1950 roku Truman zdecydował jednak o budowie bomby, a Oppenheimer naraził się zwolennikom tej broni, przede wszystkim Tellerowi, członkowi AEC Lewisowi Straussowi i części dowództwa lotnictwa. W sierpniu 1952 roku jego kadencja w komitecie wygasła i nie został ponownie powołany.

Przesłuchanie w 1954 roku

W listopadzie 1953 roku William Borden, były dyrektor wykonawczy kongresowej Wspólnej Komisji Energii Atomowej, napisał do FBI, że Oppenheimer „najprawdopodobniej” jest agentem radzieckim. Prezydent Dwight Eisenhower polecił w grudniu odgrodzić Oppenheimera „ślepym murem” od tajemnic państwowych, a przewodniczący AEC Strauss zawiesił jego poświadczenie bezpieczeństwa. Oppenheimer odmówił rezygnacji i zażądał przesłuchania. Od kwietnia do maja 1954 roku jego sprawę rozpatrywała trzyosobowa komisja pod przewodnictwem Gordona Graya. Przeciw niemu zeznawał m.in. Teller, który oświadczył, że wolałby widzieć sprawy państwa „w innych rękach”; Groves bronił swojej wojennej decyzji, ale przyznał, że według nowych kryteriów nie wydałby mu poświadczenia. Komisja uznała Oppenheimera za lojalnego obywatela, lecz stosunkiem głosów 2:1 zaleciła nieprzywracanie poświadczenia, powołując się m.in. na jego postawę w sprawie bomby wodorowej i sprawę Chevaliera. 29 czerwca 1954 roku AEC, stosunkiem głosów 4:1, podtrzymała to rozstrzygnięcie, wskazując na „wady charakteru” i dawne komunistyczne znajomości. Przesłuchanie odbywało się w czasach maccartyzmu i przez wielu naukowców zostało odebrane jako kara za poglądy.

Ostatnie lata

Oppenheimer pozostał dyrektorem Institute for Advanced Study do 1966 roku, wykładał i pisał o miejscu nauki w społeczeństwie; w 1953 roku wygłosił w BBC wykłady Reitha. Prezydent John F. Kennedy postanowił przyznać mu Nagrodę Enrica Fermiego, wręczył mu ją jednak w grudniu 1963 roku, po zamachu w Dallas, jego następca Lyndon B. Johnson. Poświadczenia bezpieczeństwa mu nie przywrócono. Wieloletni nałogowy palacz, pod koniec 1965 roku zachorował na raka krtani. Zmarł 18 lutego 1967 roku w Princeton; urnę z jego prochami żona zatopiła w morzu u wybrzeży wyspy Saint John na Amerykańskich Wyspach Dziewiczych, gdzie miał dom.

Znaczenie

Oppenheimer był jednym z twórców amerykańskiej fizyki teoretycznej, ale do historii przeszedł przede wszystkim jako naukowy kierownik budowy broni, która zakończyła wojnę na Pacyfiku i otworzyła epokę jądrową. Laboratorium w Los Alamos pod jego kierunkiem dostarczyło w 1945 roku zarówno ładunek Trinity, jak i bomby, których elementy dla Hiroszimy przewiózł na Tinian krążownik Indianapolis. Po wojnie stał się symbolem dylematów uczonych wobec broni masowego rażenia, a jego upadek w 1954 roku — jednym z najgłośniejszych przypadków epoki maccartyzmu. 16 grudnia 2022 roku sekretarz energii Jennifer Granholm uchyliła decyzję AEC z 1954 roku, uznając, że postępowanie było wadliwe i niezgodne z własnymi przepisami komisji. Jego życie stało się tematem licznych biografii i filmu „Oppenheimer” Christophera Nolana z 2023 roku.