Harry Truman

Harry S. Truman był najmniej spodziewanym z amerykańskich prezydentów XX wieku. Syn farmera z Missouri, bez dyplomu uczelni, z grubymi okularami, które zamknęły mu drogę do West Point, przez długie lata prowadził gospodarstwo, a potem sklep z galanterią męską, który zbankrutował. Do polityki wszedł jako protegowany machiny partyjnej Toma Pendergasta z Kansas City, do Senatu – w wieku pięćdziesięciu lat, a rozgłos przyniosła mu wojenna komisja badająca marnotrawstwo w zbrojeniach. W lipcu 1944 roku został kandydatem na wiceprezydenta u boku Franklina Delano Roosevelta, a 20 stycznia 1945 roku złożył przysięgę. Po 82 dniach urzędowania, 12 kwietnia 1945 roku, Roosevelt zmarł, a Truman – prawie nieobecny w decyzjach wojennych, niewtajemniczony w budowę bomby atomowej – stanął na czele państwa w ostatnich miesiącach wojny. To on pojechał do Poczdamu i zgodził się na użycie bomb atomowych, a po wojnie ogłosił doktrynę powstrzymywania ZSRR, poparł plan Marshalla, współtworzył NATO i poprowadził Amerykę do wojny w Korei. Odchodził w 1953 roku jako jeden z najmniej popularnych prezydentów; historycy oceniają go dziś znacznie wyżej.

Lamar, Independence i farma

Urodził się 8 maja 1884 roku w Lamar w stanie Missouri jako najstarsze dziecko Johna Andersona Trumana, handlarza bydłem i mułami, oraz Marthy Ellen Young. Litera „S” w jego imieniu nie była skrótem żadnego imienia: rodzice wybrali samo „S”, by uhonorować obu dziadków, Andersona Shippa Trumana i Solomona Younga. W 1890 roku rodzina osiadła w Independence pod Kansas City. Z powodu silnej wady wzroku od dziecka nosił okulary; dużo czytał, zwłaszcza o historii, i grał na fortepianie. W szkole poznał Elizabeth „Bess” Wallace, którą miał poślubić dopiero trzydzieści lat później.

Szkołę średnią ukończył w 1901 roku. Na studia nie było pieniędzy, ojciec stracił majątek na spekulacjach zbożem, a o akademii wojskowej w West Point nie mógł marzyć z powodu wzroku. Truman pracował jako chronometrażysta przy budowie kolei, potem jako urzędnik w bankach w Kansas City. W 1906 roku wrócił na rodzinną farmę w Grandview i przez jedenaście lat orał, siał i hodował bydło. W latach 1905–1911 służył w Gwardii Narodowej Missouri, w baterii artylerii.

Kapitan Baterii D

Gdy w kwietniu 1917 roku Stany Zjednoczone przystąpiły do I wojny światowej, Truman miał 32 lata, był już poza wiekiem poborowym i utrzymywał farmę, matkę i siostrę. Mimo to wrócił do Gwardii Narodowej – na badaniu lekarskim podobno nauczył się na pamięć tablicy do sprawdzania wzroku – i został porucznikiem w 129 Pułku Artylerii Polowej, wchodzącym w skład 35 Dywizji Piechoty. W 1918 roku popłynął do Francji, a w lipcu objął jako kapitan dowództwo Baterii D, złożonej głównie z irlandzkich katolików z Kansas City i mającej opinię niesfornej.

Truman zaprowadził w baterii dyscyplinę, a zarazem zyskał zaufanie żołnierzy. We wrześniu i październiku 1918 roku jego działa wspierały piechotę w ofensywie w Meuse-Argonne, największej bitwie armii amerykańskiej w tej wojnie, a ostatnie pociski wystrzeliły rankiem 11 listopada, tuż przed wejściem w życie rozejmu. Wojna dała Trumanowi pewność siebie i krąg weteranów, który stał się zapleczem jego kariery politycznej.

Sklep, Pendergast i sąd hrabstwa

28 czerwca 1919 roku poślubił Bess Wallace; ich jedyna córka Margaret urodziła się w 1924 roku. Razem z wojennym towarzyszem Eddiem Jacobsonem otworzył w centrum Kansas City sklep z galanterią męską. Interes upadł w czasie powojennego kryzysu w latach 1921–1922; Truman nie ogłosił upadłości i przez następne kilkanaście lat spłacał długi.

Wtedy zwrócił na niego uwagę Thomas J. Pendergast, „Boss Tom”, szef demokratycznej machiny politycznej, która kontrolowała Kansas City i dużą część Missouri. Weteran wojenny z czystą opinią i rozległymi znajomościami na wsi był dla niej cennym nabytkiem. W 1922 roku Truman został z poparciem Pendergasta wybrany sędzią sądu hrabstwa Jackson – mimo nazwy był to organ administracyjny, zarządzający drogami, budynkami i finansami hrabstwa. Przegrał wybory w 1924 roku, ale w 1926 roku został przewodniczącym sądu i sprawował ten urząd do 1934 roku. Zbudował sieć dróg, kontrakty rozdzielał uczciwie, ale pozostał lojalny wobec Pendergasta, choć w prywatnych notatkach przyznawał, że toleruje nadużycia innych.

Senator z Missouri

W 1934 roku Pendergast – po odmowie kilku innych kandydatów – postawił na Trumana w wyborach do Senatu. Truman wygrał prawybory demokratów i wybory, a 3 stycznia 1935 roku zasiadł w Senacie. Waszyngton przyjął „senatora od Pendergasta” chłodno, ale Truman, lojalny wobec Nowego Ładu, zdobył opinię pracowitego i uczciwego. W 1939 roku Pendergast został skazany za uchylanie się od płacenia podatków. Rok później Truman, pozbawiony zaplecza i bez poparcia Białego Domu, z trudem – niespełna 8 tysiącami głosów – wygrał prawybory z gubernatorem Lloydem Starkiem i prokuratorem Maurice’em Milliganem, który wcześniej oskarżał Pendergasta, a w listopadzie ponownie zdobył mandat.

Komisja Trumana

Gdy po klęsce Francji Stany Zjednoczone ruszyły z gigantycznym programem zbrojeń, Truman objechał samochodem bazy wojskowe i fabryki na Południu i Środkowym Zachodzie i zobaczył marnotrawstwo, opóźnienia i kontrakty z gwarantowanym zyskiem. Z jego inicjatywy Senat powołał 1 marca 1941 roku Specjalną Komisję do Zbadania Programu Obrony Narodowej, nazywaną od jego nazwiska Komisją Trumana. Nie szukała sensacji, lecz konkretnych usterek: wadliwych silników lotniczych, przepłaconych obozów wojskowych, niedoborów surowców. Według samego Trumana i jego biografów zaoszczędziła podatnikom miliardy dolarów – najczęściej podaje się 10–15 mld – i niezliczone ludzkie życia; dokładnej kwoty nie da się ustalić. W marcu 1943 roku Truman trafił na okładkę magazynu „Time”.

Komisja uszanowała jedną tajemnicę. Gdy w 1943 roku jej śledczy natrafili na ogromne wydatki na tajemnicze zakłady w Tennessee i stanie Waszyngton, sekretarz wojny Henry Stimson poprosił Trumana, by tego nie badał. Truman się zgodził, nie wiedząc, że chodzi o Projekt Manhattan i budowę bomby atomowej.

Z czasów senatorskich pochodzi też zdanie, które później często mu wypominano. 24 czerwca 1941 roku, dwa dni po niemieckiej napaści na ZSRR, „New York Times” przytoczył jego słowa: jeśli wygrywać będą Niemcy, trzeba pomagać Rosji, a jeśli Rosja – Niemcom, i niech jedni zabijają drugich jak najwięcej, choć w żadnym razie nie chciałby zwycięstwa Hitlera. Propaganda radziecka cytowała ją potem jako dowód jego wrogości. Sam Truman głosował za ustawą Lend-Lease, która pozwoliła wspierać walczącą Wielką Brytanię.

Wiceprezydent

Latem 1944 roku przywódcy Partii Demokratycznej byli zdecydowani pozbyć się wiceprezydenta Henry’ego Wallace’a, uważanego za zbyt lewicowego i nieobliczalnego. Wiedzieli też – choć głośno o tym nie mówiono – że schorowany Roosevelt może nie przeżyć czwartej kadencji, a jego zastępca zostanie prezydentem. Truman, który nie miał wrogów ani na Południu, ani wśród związków zawodowych, ani w wielkich miastach, był dla nich kandydatem kompromisowym. Roosevelt, który 11 lipca 1944 roku ogłosił, że będzie ubiegał się o czwartą kadencję, dał zgodę, ale nikomu nie powiedział tego wprost. Truman do ostatniej chwili zapewniał, że nie zabiega o nominację i popiera Jamesa Byrnesa. Na konwencji w Chicago 21 lipca 1944 roku w pierwszym głosowaniu prowadził Wallace, w drugim zwyciężył Truman.

7 listopada 1944 roku Roosevelt pokonał Thomasa Deweya, a 20 stycznia 1945 roku Truman złożył przysięgę wiceprezydenta na południowym portyku Białego Domu. Jego urzędowanie trwało 82 dni. Przewodniczył Senatowi i wywołał zgorszenie, jadąc na pogrzeb Pendergasta. Z Rooseveltem, który 22 stycznia wyjechał do Jałty, – według biografów – spotkał się sam na sam zaledwie dwa razy. Nie brał udziału w naradach wojennych, nie znał ustaleń jałtańskich w szczegółach i nie wiedział o bombie atomowej.

Prezydent w ostatnich miesiącach wojny

12 kwietnia 1945 roku po południu Truman został wezwany do Białego Domu. Eleanor Roosevelt powiedziała mu, że prezydent nie żyje. O godzinie 19.09 prezes Sądu Najwyższego Harlan Fiske Stone zaprzysiągł go na 33. prezydenta Stanów Zjednoczonych.

Od pierwszych dni zapowiadał kontynuację polityki Roosevelta, ale w stosunkach z Moskwą przyjął twardszy ton. 23 kwietnia w Białym Domu ostro zarzucił Wiaczesławowi Mołotowowi, że ZSRR nie dotrzymuje jałtańskich zobowiązań w sprawie Polski; według wspomnień Trumana Mołotow odpowiedział, że nikt jeszcze tak do niego nie mówił. 25 kwietnia Stimson i generał Leslie Groves przedstawili mu szczegółowo projekt bomby atomowej. Tego samego dnia otwarto w San Francisco konferencję założycielską Organizacji Narodów Zjednoczonych, zwołaną jeszcze przez Roosevelta; 26 czerwca Truman przemawiał na jej zakończenie, gdy podpisywano Kartę Narodów Zjednoczonych. Kapitulację Niemiec ogłosił Amerykanom 8 maja 1945 roku, w dniu swoich 61. urodzin.

Poczdam i bomba atomowa

5 lipca 1945 roku Stany Zjednoczone i Wielka Brytania uznały Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie i wycofały uznanie rządowi RP na uchodźstwie w Londynie – zgodnie z formułą przyjętą w Jałcie, ale wbrew nadziejom polskiej emigracji. Kilka dni później Truman popłynął krążownikiem „Augusta” do Europy. Na konferencji poczdamskiej (17 lipca – 2 sierpnia 1945 roku) był przewodniczącym obrad i po raz pierwszy spotkał Józefa Stalina oraz Winstona Churchilla, którego w trakcie konferencji, po przegranych przez konserwatystów wyborach, zastąpił Clement Attlee. Wielka Trójka uzgodniła zasady okupacji Niemiec, reparacje, przesiedlenie ludności niemieckiej oraz oddanie pod polską administrację ziem na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej do czasu konferencji pokojowej, która nigdy się nie odbyła.

16 lipca, w przeddzień otwarcia obrad, na pustyni w Nowym Meksyku przeprowadzono pierwszą próbę jądrową. 24 lipca wspomniał Stalinowi bez szczegółów o nowej broni o niezwykłej sile niszczącej; Stalin przyjął to spokojnie, bo dzięki wywiadowi wiedział o projekcie więcej, niż przypuszczali Amerykanie. 26 lipca Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Chiny wezwały Japonię do bezwarunkowej kapitulacji pod groźbą „natychmiastowego i całkowitego zniszczenia”. Rząd japoński odpowiedział, że deklarację „pomija milczeniem”.

Truman zgodził się na użycie bomby; rozkaz dla lotnictwa wydano 25 lipca. 6 sierpnia 1945 roku bomba spadła na Hiroszimę, 9 sierpnia na Nagasaki; w międzyczasie ZSRR wypowiedział Japonii wojnę. Ataki atomowe zabiły – według najczęściej przytaczanych szacunków – do końca 1945 roku od około 70 do 140 tysięcy ludzi w Hiroszimie i od około 40 do 74 tysięcy w Nagasaki, w ogromnej większości cywilów. 15 sierpnia (14 sierpnia czasu waszyngtońskiego) cesarz Hirohito ogłosił przyjęcie warunków kapitulacji, a kapitulację Japonii podpisano 2 września 1945 roku na pokładzie pancernika USS „Missouri”, nazwanego na cześć stanu Trumana.

Truman do końca życia twierdził, że decyzja uratowała setki tysięcy amerykańskich i japońskich istnień, które pochłonęłaby inwazja na Wyspy Japońskie, i że nie stracił z jej powodu ani jednej nocy snu. Historycy spierają się o to od dziesięcioleci: jedni wskazują, że japońscy przywódcy nie byli gotowi do kapitulacji, a planowana inwazja zapowiadała krwawą rzeź po obu stronach; inni – że Japonia była bliska załamania, o jej decyzji w równym stopniu przesądziło wejście ZSRR do wojny, a powojenne szacunki strat inwazji były zawyżone. Truman nie miał wątpliwości, że prezydent musi brać na siebie ostateczne decyzje; na jego biurku stała tabliczka z napisem „The buck stops here” („Odpowiedzialność kończy się tutaj”).

Zimna wojna i Korea

Po wojnie sojusz z ZSRR szybko się rozpadł. 12 marca 1947 roku Truman zapowiedział w Kongresie, że Stany Zjednoczone będą wspierać „wolne narody, które opierają się próbom podporządkowania przez uzbrojone mniejszości lub nacisk z zewnątrz”, i poprosił o 400 mln dolarów dla Grecji i Turcji. Doktryna Trumana stała się podstawą polityki powstrzymywania. W czerwcu 1947 roku sekretarz stanu George Marshall ogłosił program odbudowy Europy; plan Marshalla przekazał w latach 1948–1952 około 13 mld dolarów, a kraje bloku wschodniego, w tym Polska, odmówiły w nim udziału pod naciskiem Moskwy. Na blokadę Berlina (1948–1949) odpowiedział mostem powietrznym, a w lipcu 1948 roku nakazał zniesienie segregacji rasowej w siłach zbrojnych. Wbrew sondażom i słynnemu nagłówkowi „Dewey Defeats Truman” wygrał wybory w 1948 roku, a 4 kwietnia 1949 roku w Waszyngtonie podpisano traktat ustanawiający NATO.

Gdy 25 czerwca 1950 roku Korea Północna zaatakowała Południe, Truman bez wypowiedzenia wojny przez Kongres wysłał wojska pod flagą ONZ. Wojna koreańska pochłonęła ponad 36 tysięcy amerykańskich żołnierzy. Gdy Douglas MacArthur publicznie domagał się rozszerzenia wojny na Chiny, Truman 11 kwietnia 1951 roku odwołał go ze wszystkich stanowisk, broniąc cywilnej kontroli nad armią, za co zapłacił gwałtowną utratą popularności. W kraju jego rządy naznaczył też makkartyzm, któremu się sprzeciwiał, ale którego nie powstrzymał.

Ostatnie lata

W marcu 1952 roku ogłosił, że nie będzie ubiegał się o reelekcję, a 20 stycznia 1953 roku przekazał urząd Dwightowi Eisenhowerowi. Wrócił z Bess do Independence, napisał wspomnienia i założył bibliotekę prezydencką. Zmarł 26 grudnia 1972 roku w szpitalu w Kansas City i został pochowany w Independence.

Miejsce w wojnie

Truman był prezydentem wojennym przez niespełna pięć miesięcy, ale przypadły na nie decyzje, które zamknęły II wojnę światową i otworzyły epokę atomową: kapitulacja Niemiec, Poczdam z nowym kształtem Europy Środkowej i granicą Polski, Hiroszima i Nagasaki, kapitulacja Japonii. Dla jednych pozostaje prezydentem, który zakończył wojnę i zbudował zachodni ład bezpieczeństwa, dla innych – tym, który jako jedyny w dziejach użył broni jądrowej przeciwko miastom. Dla Polski jego prezydentura oznaczała zarówno uznanie władz narzuconych przez Moskwę, jak i powstanie atlantyckiego sojuszu, do którego Polska przystąpiła pół wieku później.