John F. Kennedy

John Fitzgerald Kennedy, zwany Jackiem, a później powszechnie JFK, był 35. prezydentem Stanów Zjednoczonych, najmłodszym w historii wybranym na ten urząd i pierwszym katolikiem w Białym Domu. Dla historii drugiej wojny światowej jest ważny z dwóch powodów. Jako syn ambasadora USA w Londynie obserwował z bliska Europę ostatnich miesięcy pokoju – był w Gdańsku i Warszawie latem 1939 roku, a 3 września siedział na galerii Izby Gmin, gdy Wielka Brytania przystępowała do wojny. Potem, jako młody oficer US Navy, dowodził na Wyspach Salomona kutrem torpedowym PT-109, staranowanym w sierpniu 1943 roku przez japoński niszczyciel. Historia ocalenia jego załogi uczyniła z niego bohatera wojennego i stała się fundamentem kariery politycznej, która zaprowadziła go do Białego Domu – i do kryzysów zimnej wojny, z kubańskim na czele.

Syn ambasadora

Urodził się 29 maja 1917 roku w Brookline pod Bostonem jako drugie z dziewięciorga dzieci Josepha P. Kennedy’ego, bankiera, przedsiębiorcy i polityka Partii Demokratycznej, oraz Rose Kennedy, córki burmistrza Bostonu. Rodzina była zamożna, irlandzko-katolicka i bardzo ambitna: ojciec od początku przygotowywał do wielkiej polityki najstarszego syna, Josepha juniora, a John żył w jego cieniu. Był dzieckiem chorowitym – przeszedł szkarlatynę, cierpiał na dolegliwości żołądkowe, a później na chorobę kręgosłupa i chorobę Addisona, które ukrywał przez całe życie. Uczył się w prywatnych szkołach, latem 1935 roku krótko w London School of Economics, a następnie na Uniwersytecie Harvarda, gdzie pływał w drużynie uczelni i żeglował.

W 1937 roku z przyjacielem Lemem Billingsem podróżował samochodem po Europie, także po Niemczech; w dzienniku notował zarówno wrażenie, jakie robiła na nim propaganda, jak i własne uprzedzenia. W 1938 roku Franklin Delano Roosevelt mianował jego ojca ambasadorem w Londynie. Joseph Kennedy, zwolennik polityki ustępstw Neville’a Chamberlaina, uważał, że Wielka Brytania nie wygra wojny z Niemcami, i nie krył tego – co w końcu przekreśliło jego karierę dyplomatyczną.

Europa 1939 i „Why England Slept”

W 1939 roku John przerwał studia, by zbierać materiały do pracy dyplomowej. Korzystając z ojcowskich kontaktów, odwiedzał amerykańskie placówki w Paryżu, Europie Środkowej, Związku Radzieckim, na Bałkanach i Bliskim Wschodzie, a latem był w Gdańsku i Warszawie, gdzie rozmawiał z polskimi urzędnikami i niemieckimi nazistami. O Wolnym Mieście pisał, że jest „całkowicie znazyfikowane”, i przewidywał, że jeśli Niemcy zdecydują się na wojnę, postarają się przedstawić Polskę jako napastnika – co wkrótce zrobili, urządzając prowokację gliwicką. Pod koniec sierpnia był w Berlinie, skąd przywiózł ojcu poufną wiadomość od amerykańskich dyplomatów, że wojna wybuchnie lada dzień. Do Londynu wrócił 1 września, w dniu, w którym Niemcy napadły na Polskę. 3 września razem z rodziną słuchał w Izbie Gmin przemówień po tym, jak Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom. Kilka dni później ojciec wysłał go do Glasgow, by zaopiekował się amerykańskimi rozbitkami z zatopionej „Athenii”.

Pracę dyplomową poświęcił temu, dlaczego Wielka Brytania nie była przygotowana na konfrontację z Hitlerem w czasie kryzysu, który zakończył układ monachijski. Winą obarczał nie tylko polityków, lecz także demokratyczne społeczeństwo, niechętne zbrojeniom w czasie pokoju. Wydana w lipcu 1940 roku jako książka „Why England Slept”, z przedmową wydawcy prasowego Henry’ego Luce’a, stała się bestsellerem – w chwili gdy Francja właśnie upadła, a Wielka Brytania walczyła samotnie. Tytuł nawiązywał do zbioru przemówień Winstona Churchilla „While England Slept”.

Do marynarki mimo chorego kręgosłupa

Po studiach Kennedy zastanawiał się nad prawem i dziennikarstwem, ale wojna szybko zbliżała się do Ameryki. W 1941 roku armia nie przyjęła go do szkoły oficerskiej z powodu kręgosłupa, astmy i wrzodów. Ojciec poprosił wówczas znajomego, szefa wywiadu marynarki, by zaakceptował zaświadczenie od prywatnego lekarza, i w październiku 1941 roku John został chorążym rezerwy US Navy, przydzielonym do biurowej pracy w wywiadzie w Waszyngtonie. Po ataku na Pearl Harbor przeniesiono go do Karoliny Południowej – także dlatego, że jego romans z duńską dziennikarką Ingą Arvad, podejrzewaną bezpodstawnie o szpiegostwo, zainteresował FBI.

Kennedy chciał walczyć. Latem 1942 roku przeszedł szkolenie oficerskie, a potem – dzięki wstawiennictwu ojca u Johna Bulkeleya, bohatera walk kutrów torpedowych na Filipinach – kurs dowódców kutrów torpedowych w Melville na Rhode Island. Gdy przydzielono go do dywizjonu, który miał strzec Kanału Panamskiego, poprosił senatora Davida Walsha, przyjaciela rodziny, o przeniesienie na front. W kwietniu 1943 roku dotarł na Tulagi na Wyspach Salomona i 23 kwietnia objął dowództwo nad kutrem PT-109.

PT-109

Latem 1943 roku jego dywizjon wspierał kampanię na Nowej Georgii, operując z prowizorycznej bazy na wyspie Rendova, zajętej przez Amerykanów po lądowaniu na Rendovie. Kutry wypływały nocą, by polować na japońskie barki i przechwytywać niszczyciele „Tokyo Express”, które przewoziły posiłki na Kolombangarę. W nocy z 1 na 2 sierpnia 1943 roku, w akcji zakończonej zatopieniem PT-109, piętnaście kutrów zaatakowało cztery japońskie niszczyciele w cieśninie Blackett i nie trafiło żadnego. Około 2.30 PT-109, płynąca na jednym silniku, by nie zdradzić się śladem torowym, znalazła się na kursie wracającego niszczyciela „Amagiri”, który przeciął ją na dwie części. Dwóch marynarzy zginęło, jedenastu ocalało, a Kennedy holował ciężko poparzonego motorzystę Patricka McMahona przez kilka kilometrów do bezludnej wysepki, trzymając w zębach pasek jego kamizelki ratunkowej.

Przez sześć dni rozbitkowie ukrywali się na wysepkach za liniami japońskimi. Kennedy nocami wypływał w przejście Ferguson, licząc na spotkanie amerykańskiego kutra, i szukał wody i pożywienia na sąsiednich wyspach. 5 sierpnia odnaleźli ich Biuku Gasa i Eroni Kumana, zwiadowcy australijskiego obserwatora wybrzeża Arthura Reginalda Evansa. Wiadomość wyrytą przez Kennedy’ego na łupinie kokosa dowieźli czółnem do amerykańskiej bazy i 8 sierpnia kuter PT-157 zabrał rozbitków.

Kennedy otrzymał Medal Marynarki Wojennej i Piechoty Morskiej oraz Purpurowe Serce. Mógł wrócić do kraju, ale wolał zostać. Od jesieni dowodził PT-59, kutrem przerobionym na kanonierkę, i 2 listopada 1943 roku pomógł ewakuować pod ogniem żołnierzy piechoty morskiej z wyspy Choiseul, biorąc na pokład dziesięciu z nich. Wyniszczony malarią i bólem kręgosłupa, został w listopadzie odwołany ze stanowiska i w styczniu 1944 roku wrócił do Stanów Zjednoczonych. Przeszedł nieudaną operację kręgosłupa, a 1 marca 1945 roku został zwolniony ze służby z powodu niezdolności do niej, w stopniu porucznika.

12 sierpnia 1944 roku zginął jego starszy brat Joseph, pilot marynarki, gdy nad Anglią eksplodował jego bombowiec wypełniony materiałami wybuchowymi, przeznaczony do zdalnie kierowanego ataku na niemieckie stanowiska broni V. Kilka tygodni później w Belgii poległ mąż jego siostry Kathleen, markiz Hartington. Polityczne nadzieje ojca przeszły teraz na Johna.

Od reportera do senatora

W 1945 roku, jako korespondent gazet Williama Randolpha Hearsta, relacjonował konferencję założycielską ONZ w San Francisco, wybory w Wielkiej Brytanii, które odsunęły Churchilla od władzy, i konferencję poczdamską; zwiedził wtedy zrujnowany Berlin. W 1946 roku wygrał wybory do Izby Reprezentantów z bostońskiego okręgu – kampanii towarzyszył rozdawany w tysiącach egzemplarzy reportaż Johna Herseya o PT-109. W 1952 roku pokonał w wyborach do Senatu republikanina Henry’ego Cabota Lodge’a juniora. Rok później poślubił Jacqueline Bouvier; jej siostra Lee wyszła później za księcia Stanisława Albrechta Radziwiłła. W czasie rekonwalescencji po kolejnych operacjach kręgosłupa powstała książka „Profiles in Courage” o odwadze amerykańskich polityków, nagrodzona w 1957 roku Nagrodą Pulitzera (współautorstwo jego doradcy Teda Sorensena jest dziś powszechnie uznawane). W 1956 roku bez powodzenia ubiegał się o nominację na wiceprezydenta.

Prezydent

W wyborach 8 listopada 1960 roku, po pierwszych w historii debatach telewizyjnych, minimalnie pokonał wiceprezydenta Richarda Nixona. 20 stycznia 1961 roku, w wieku 43 lat, przejął urząd od Dwighta Eisenhowera, dawnego naczelnego dowódcy alianckiego w Europie. W przemówieniu inauguracyjnym mówił o pochodni przekazanej „nowemu pokoleniu Amerykanów, urodzonemu w tym stuleciu, zahartowanemu przez wojnę” – pokoleniu weteranów drugiej wojny światowej, które wraz z nim doszło do władzy.

Jego prezydentura przypadła na najostrzejszą fazę zimnej wojny. W kwietniu 1961 roku zakończyła się klęską przygotowana jeszcze za Eisenhowera przez CIA inwazja w Zatoce Świń. Spotkanie z Nikitą Chruszczowem w Wiedniu w czerwcu 1961 roku nie przyniosło porozumienia, a w sierpniu wschodnioniemieckie władze zaczęły budować mur berliński. W październiku 1962 roku, podczas kryzysu kubańskiego, świat był najbliżej wojny jądrowej. Kennedy odrzucił naciski na bombardowanie Kuby, wprowadził blokadę morską i w tajnych rokowaniach doprowadził do wycofania radzieckich rakiet. Rok później w Berlinie Zachodnim wygłosił przemówienie „Ich bin ein Berliner”, a w sierpniu 1963 roku USA, ZSRR i Wielka Brytania podpisały w Moskwie traktat o zakazie prób jądrowych w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą. Kennedy zapoczątkował Korpus Pokoju i postawił cel lądowania człowieka na Księżycu przed końcem dekady, a w Wietnamie Południowym zwiększył liczbę amerykańskich doradców wojskowych do około 16 tysięcy. Pod koniec kadencji zgłosił projekt ustawy o prawach obywatelskich.

22 listopada 1963 roku w Dallas został zastrzelony podczas przejazdu odkrytym samochodem. Komisja Warrena uznała, że zabójca, Lee Harvey Oswald, działał sam; Oswald został dwa dni po zamachu zastrzelony przez Jacka Ruby’ego, a okoliczności zamachu do dziś są przedmiotem sporów i teorii spiskowych. Kennedy’ego pochowano na Cmentarzu Narodowym w Arlington. Urząd przejął wiceprezydent Lyndon B. Johnson.

Znaczenie

Kennedy był pierwszym prezydentem z pokolenia, które drugą wojnę światową przeżyło jako młodzi żołnierze, a nie jako dowódcy czy politycy. Wojna ukształtowała go na dwa sposoby. Europa 1938–1939, oglądana z ambasady ojca, nauczyła go nieufności wobec polityki ustępstw i przekonania, że demokracje muszą być gotowe do obrony – wątek obecny od „Why England Slept” po zimnowojenną retorykę jego prezydentury. Służba na Pacyfiku dała mu bezpośrednie doświadczenie wojny: śmierć podwładnych, przypadkowość losu, niekompetencję dowództwa i wiarę, że ludzie dobrej woli po obu stronach mogą się porozumieć – w 1952 roku pisał do Kōheia Hanamiego, dowódcy niszczyciela, który zatopił jego kuter, o przyjaźni Japonii i Stanów Zjednoczonych.

PT-109 stała się zarazem częścią politycznego mitu. Rodzina i sztab Kennedy’ego starannie pielęgnowali opowieść o bohaterskim dowódcy, pomijając rolę jego zastępcy Leonarda Thoma, załogi, australijskiego obserwatora i dwóch wyspiarzy, którzy uratowali rozbitków. Historycy oceniają dziś jego zachowanie po katastrofie – opiekę nad rannymi i wielogodzinne wyprawy wpław w poszukiwaniu pomocy – jako naprawdę odważne, a jego udział w samej katastrofie jako typowy dla chaotycznej akcji, w której zawiodło dowództwo i sprzęt. Jak mówił sam Kennedy, zapytany, jak został bohaterem wojennym: „To było mimowolne. Zatopili mi kuter”.