Teodoros Pangalos

Teodoros Pangalos był jednym z tych oficerów, którzy przez trzy dekady, od zamachu w koszarach Gudi w 1909 roku do dyktatury Metaksasa, raz po raz decydowali o losach greckiej polityki. Wykształcony we Francji oficer sztabowy, gorący zwolennik Elefteriosa Wenizelosa i wróg monarchii, w 1922 roku należał do najbardziej nieprzejednanych zwolenników procesu, który posłał na śmierć sześciu polityków i generałów obwinionych o klęskę w Azji Mniejszej. Potem odbudował rozbitą armię nad Ewrosem i swoją groźbą pomógł greckiej dyplomacji w Lozannie. W czerwcu 1925 roku obalił rząd, w styczniu 1926 roku ogłosił się dyktatorem, a w kwietniu kazał się wybrać na prezydenta. Jego rządy, naznaczone cenzurą, zsyłkami i awanturą z Bułgarią, skończyły się po czternastu miesiącach kolejnym przewrotem. Był wielbicielem Mussoliniego, a w czasie niemieckiej okupacji pomagał zza kulis tworzyć kolaboracyjne oddziały. Jego krótka dyktatura stała się zapowiedzią tej, z którą Grecja weszła w drugą wojnę światową.

Młodość i Liga Wojskowa

Urodził się 23 stycznia 1878 roku (11 stycznia według kalendarza juliańskiego, którego Grecja używała do 1923 roku) na wyspie Salamina koło Pireusu. Ojciec, Dimitrios, był lekarzem i posłem, matka pochodziła z arwanickiej rodziny z Eleusis, potomków bohatera walk o niepodległość. Teodoros chciał zostać oficerem marynarki, ale go nie przyjęto. Przez dwa lata studiował medycynę, a potem wstąpił do szkoły wojskowej Ewelpidów w Atenach. Ukończył ją w 1900 roku jako najlepszy w swoim roczniku i otrzymał stopień podporucznika piechoty. Klęskę w wojnie z Turcją w 1897 roku, którą obserwował jako kadet, przypisywał, jak wielu młodych oficerów, politykom i następcy tronu Konstantynowi.

Ten resentyment pchnął go do polityki. Według jego wspomnień w październiku 1908 roku w jego domu spotkała się grupa oficerów, którzy założyli Ligę Wojskową, tajną organizację domagającą się reformy armii i państwa. W sierpniu 1909 roku Pangalos uwolnił siłą uwięzionych spiskowców, a nazajutrz Liga przeprowadziła zamach w koszarach Gudi pod Atenami. Wkrótce oficerowie sprowadzili do Aten kreteńskiego polityka Elefteriosa Wenizelosa, który w 1910 roku został premierem. Pangalos był od tej pory jednym z jego najwierniejszych ludzi w wojsku.

Wojny bałkańskie i schizma

W 1911 roku został wysłany na studia do wyższej szkoły wojennej w Paryżu. W pierwszej wojnie bałkańskiej walczył pod Jenidże Wardar i wkroczył do Salonik, w drugiej jego oddział jako pierwszy wszedł do Sidirokastro. Jesienią 1913 roku wrócił do Paryża na studia, które przerwała wielka wojna. W Grecji wybuchł wtedy spór Wenizelosa z królem Konstantynem I, nazywany schizmą narodową. W 1916 roku Pangalos przeszedł na stronę wenizelistowskiego rządu obrony narodowej w Salonikach, który wprowadził część Grecji do wojny po stronie Ententy. Po wygnaniu króla w 1917 roku został szefem departamentu personalnego ministerstwa wojny i bezwzględnie czyścił armię z rojalistów. W 1918 roku walczył na froncie salonickim, a pod koniec roku został szefem sztabu armii.

W maju 1919 roku, po desancie w Smyrnie, wylądował w Azji Mniejszej jako szef sztabu naczelnego dowództwa. Ścierał się z wysokim komisarzem Aristidisem Stergiadisem, który chciał trzymać wojsko z dala od administracji. Gdy w listopadzie 1920 roku wybory wygrali rojaliści, a Konstantyn wrócił na tron, Pangalos, jak wielu wenizelistowskich oficerów, został usunięty z armii. Klęskę z sierpnia 1922 roku oglądał z daleka, z rodzinnej Eleusis.

Rewolucja 1922 roku i armia Ewrosu

We wrześniu 1922 roku, gdy wojsko ewakuowane z Anatolii zbuntowało się na wyspach Chios i Lesbos, Pangalos zorganizował w Atenach komitet oficerów, który przejął miasto, zanim przypłynęli przywódcy rewolucji, pułkownicy Nikolaos Plastiras i Stilianos Gonatas. Przewodniczył komisji śledczej, która obarczyła winą za katastrofę byłych premierów i ministrów oraz ostatniego naczelnego wodza, generała Jeorjosa Chadzianestisa, i według greckich historyków to w dużej mierze jego naciski doprowadziły do postawienia ich przed sądem wojennym. Pod koniec listopada 1922 roku został ministrem wojny. Sześciu skazanych rozstrzelano w Gudi 28 listopada. Pangalos do końca życia twierdził, że byli to „konieczne ofiary na ołtarzu ojczyzny”.

W grudniu objął dowództwo armii nad Ewrosem, czyli Maricą. Rozprzężone wojsko doprowadził do porządku żelazną dyscypliną, grożąc rozstrzelaniem za kradzież sprzętu, i w kilka miesięcy zrobił z niego armię gotową do walki. Wiosną 1923 roku, gdy na konferencji w Lozannie spierano się o odszkodowania, ta armia była dla Wenizelosa ważnym argumentem: Turcy wiedzieli, że Pangalos może ruszyć na Adrianopol. Sam generał chciał wojny i odzyskania Tracji Wschodniej, a traktat w Lozannie uważał za niepotrzebną kapitulację. Gdy zaczął naradzać się z innymi generałami przeciw rządowi, Plastiras zmusił go do dymisji.

Polityk i zamachowiec

W październiku 1923 roku pomagał tłumić rojalistyczny pucz generałów Leonardopulosa i Gargalidisa, a w grudniu został wybrany do zgromadzenia konstytucyjnego z Salonik. Agitował za usunięciem króla. Po proklamowaniu republiki w marcu 1924 roku był ministrem porządku publicznego, a potem ministrem wojny w rządzie Aleksandrosa Papanastasiu. Rządy republikańskie były jednak słabe i krótkotrwałe, a Pangalos coraz otwarciej mówił, że kraj potrzebuje silnej ręki. Pod koniec 1924 roku przejął kontrolę nad tak zwanymi batalionami republikańskimi, grupą oficerów-spiskowców, i zaczął przygotowywać przewrót. Gdy minister wojny zapytał go wprost, czy szykuje zamach, miał odpowiedzieć: „Oczywiście. Myślicie, że się was boję?”.

W nocy z 24 na 25 czerwca 1925 roku jego ludzie, wspierani przez flotę, opanowali Ateny i Saloniki. Rząd Andreasa Michalakopulosa ustąpił bez walki, a prezydent Pawlos Kunduriotis powierzył Pangalosowi tekę premiera. Zgromadzenie udzieliło mu wotum zaufania, ale we wrześniu rozwiązał je dekretem. Rządził jako „konstytucyjny dyktator”: ścigał opozycyjną prasę, zsyłał komunistów i przeciwników na wyspy, kazał wieszać skorumpowanych urzędników, a policja mierzyła długość kobiecych spódnic. W październiku 1925 roku, po strzelaninie na granicy, wysłał wojsko do Bułgarii. Liga Narodów zmusiła go do odwrotu i nałożyła na Grecję odszkodowanie, ale w kraju zyskał na tym popularność.

Dyktator i prezydent

3 stycznia 1926 roku ogłosił się dyktatorem i przejął całą władzę ustawodawczą. Zesłał na Santoryn swoich rywali, generała Jeorjosa Kondilisa i byłych premierów Papanastasiu i Kafandarisa, a kryzys finansowy próbował łatać przymusową pożyczką, każąc przeciąć duże banknoty na pół. W kwietniu 1926 roku, po ustąpieniu Kunduriotisa, zorganizował wybory prezydenckie, z których wycofał się jego jedyny rywal, i dostał około 93 procent głosów. 18 kwietnia złożył przysięgę jako prezydent i pozostał zarazem premierem. Zamieszkał w dawnym pałacu królewskim i nadał sobie Wielki Krzyż Orderu Zbawiciela.

W polityce zagranicznej podziwiał Benita Mussoliniego, choć jeszcze niedawno Włochy ostrzelały i zajęły Korfu. Szukał zbliżenia z Rzymem, zamawiał we Włoszech broń i marzył o odwecie na Turcji, ale Mussolini nie zamierzał wiązać się z nim na serio. Rządy Pangalosa, pozbawione oparcia w partiach i coraz mniej popierane w armii, chwiały się od wiosny. Porozumienie z Jugosławią z 17 sierpnia 1926 roku, dające jej szerokie prawa w Salonikach, wojsko uznało za zdradę. 22 sierpnia Kondilis przeprowadził przewrót. Pangalos, który wypoczywał na wyspie Spetses, próbował uciec na torpedowcu „Pergamos”, ale ścigający go niszczyciel „Leon” zmusił okręt do poddania się.

Więzienia i okupacja

Bez procesu przesiedział prawie dwa lata, między innymi w twierdzy Izzeddin na Krecie. Rząd Wenizelosa zwolnił go w lipcu 1928 roku, ale w kolejnych latach Pangalos wciąż miał kłopoty z prawem. W 1930 roku senat skazał go na dwa lata więzienia za przyznanie koncesji na kasyno w Eleusis zaprzyjaźnionemu przedsiębiorcy, a w październiku tego roku aresztowano go razem z kilkudziesięcioma oficerami pod zarzutem spisku przeciw Wenizelosowi, który właśnie godził się w Ankarze z Turcją. Do władzy już nie wrócił. Startował bez powodzenia w wyborach, pisał do gazet i z boku przyglądał się, jak w 1935 roku wraca monarchia, a w sierpniu 1936 roku generał Joanis Metaksas ustanawia dyktaturę.

Wojna dała mu jeszcze jedną szansę. Według dokumentów niemieckich, na które powołują się greccy historycy, w czasie wojny grecko-włoskiej kontaktował się z niemieckim poselstwem w Atenach i proponował utworzenie proniemieckiego rządu, który zawarłby pokój z Włochami. Po zajęciu Grecji przez Niemców wiosną 1941 roku okupanci rozważali jego kandydaturę na premiera, ale wybrali generała Jeorjosa Tsolakoglu. W 1943 roku Pangalos i oficerowie z jego otoczenia odegrali ważną, choć zakulisową rolę w tworzeniu Batalionów Bezpieczeństwa, kolaboracyjnych oddziałów walczących u boku Niemców z komunistycznym ruchem oporu. Sam formalnie nie objął w nich żadnej funkcji, ale dbał, by jego ludzie zajęli kluczowe stanowiska. Brytyjski historyk Mark Mazower pisze, że Pangalos widział w nich narzędzie przeciw komunistom i zarazem przeciw powrotowi króla, i że był blisko związany z SS-Standartenführerem Walterem Blume, najbardziej brutalnym z dowódców SS w Grecji, który latem 1944 roku zabiegał o mianowanie go premierem kolaboracyjnego rządu.

Po wyzwoleniu, w październiku 1944 roku, rząd Jeorjosa Papandreu kazał go aresztować. W sierpniu 1945 roku oskarżono go o kolaborację, ale we wrześniu sąd umorzył sprawę. W 1950 roku bez powodzenia kandydował do parlamentu z listy partii Napoleona Zerwasa. Zmarł 26 lutego 1952 roku w Kifisii pod Atenami (część źródeł podaje 27 lutego). Jego wnuk, także Teodoros Pangalos, był w latach 1996–1999 ministrem spraw zagranicznych, a w latach 2009–2012 wicepremierem Grecji.

Znaczenie

Pangalos był typowym przedstawicielem pokolenia greckich oficerów, dla których armia była nie tylko narzędziem państwa, lecz także jego strażnikiem i arbitrem. Wenizelos posłużył się nimi w 1909 i 1916 roku, rewolucja 1922 roku dała im władzę nad życiem i śmiercią polityków, a Pangalos wyciągnął z tego wniosek, że może rządzić sam. Jego dyktatura była nieudolna i krótka, ale przyzwyczaiła Greków do tego, że parlamentaryzm można zawiesić dekretem, i pokazała, jak łatwo przeprowadzić zamach. Kolejne przewroty, od Kondilisa w 1926 roku po restaurację monarchii w 1935 roku, otworzyły drogę Metaksasowi, którego reżim prowadził Grecję w chwili włoskiej napaści w 1940 roku.

Jego losy w latach okupacji pokazują, dokąd prowadziła ta droga: dawny republikański bohater, który chciał rządzić jak Mussolini, skończył jako protektor kolaboracyjnych oddziałów walczących pod niemieckim nadzorem z własnymi rodakami. Bataliony Bezpieczeństwa i ich udział w wojnie z lewicowym ruchem oporu stały się jedną z przyczyn greckiej wojny domowej, która wybuchła zaraz po wyzwoleniu.