Dyktatura Pangalosa

3 stycznia 1926 roku generał Teodoros Pangalos, od pół roku premier Grecji, ogłosił, że przejmuje całą władzę ustawodawczą i konstytucyjną i będzie rządził jako dyktator. Bezterminowo odłożył zapowiedziane na 10 stycznia wybory do senatu. Uzasadniał to tym, że wenizelistowscy i republikańscy politycy swoją „reakcyjną i wywrotową” działalnością uniemożliwiają rządzenie, i obiecywał, że jak najszybciej przywróci normalne życie parlamentarne. W rzeczywistości od kilku miesięcy rządził bez parlamentu. 3 stycznia oznaczał tylko tyle, że przestał udawać. Jego dyktatura trwała niespełna osiem miesięcy, ale była pierwszą w dziejach greckiej republiki i zapowiedzią tej, z którą Grecja weszła w drugą wojnę światową.

Republika bez stabilności

Klęska w wojnie z Turcją wstrząsnęła Grecją do głębi. We wrześniu 1922 roku zbuntowane wojsko pod wodzą pułkownika Nikolaosa Plastirasa zmusiło do abdykacji króla Konstantyna I, a sześciu polityków i generałów obwinionych o katastrofę rozstrzelano. Pangalos, zagorzały wenizelista i przeciwnik monarchii, był jednym z najbardziej nieprzejednanych zwolenników ich procesu, nazwanego procesem sześciu. Potem odbudował rozbitą armię nad Ewrosem i sprzeciwiał się traktatowi w Lozannie, który uważał za niepotrzebną kapitulację. W sierpniu 1923 roku kraj upokorzyły jeszcze włoski ostrzał i okupacja Korfu, zakończone grzywną na rzecz Włoch. Do tego doszło ponad milion uchodźców z Azji Mniejszej, których trzeba było osiedlić w zrujnowanym państwie.

Po nieudanym puczu rojalistycznych oficerów w październiku 1923 roku i wyborach, które wygrali wenizeliści, król Jerzy II w grudniu wyjechał z kraju. 25 marca 1924 roku zgromadzenie konstytucyjne proklamowało republikę, a plebiscyt w kwietniu ją zatwierdził. Druga Republika Grecka nie zaznała jednak spokoju. Rządy zmieniały się co kilka miesięcy, zgromadzenie od ponad roku nie potrafiło uchwalić konstytucji, budżet się nie domykał, drachma traciła wartość, w miastach wybuchały strajki, a armia, przyzwyczajona od 1909 roku do wtrącania się do polityki, była podzielona na rywalizujące koterie oficerów.

Zamach z czerwca 1925 roku

W nocy z 24 na 25 czerwca 1925 roku Pangalos, uprzedzony, że rząd chce go aresztować, wezwał wtajemniczonych oficerów do działania. Przy wsparciu floty dowodzonej przez admirała Aleksandrosa Chadzikiriakosa jego ludzie opanowali Ateny, Saloniki i Macedonię. Nikt nie stawiał oporu, a rząd Andreasa Michalakopulosa podał się do dymisji. Prezydent, admirał Pawlos Kunduriotis, powierzył Pangalosowi misję utworzenia rządu, a 1 lipca zgromadzenie udzieliło mu wotum zaufania prawie bez sprzeciwu. Pozory konstytucyjne zostały zachowane. Brytyjski dyplomata Harold Nicolson pisał wtedy, że Pangalos od dawna był „cierniem w boku rządów cywilnych”.

Nowy premier szybko pokazał, jak rozumie rządzenie. Na mocy ustawy o obronie ustroju ścigał dziennikarzy i zamykał gazety, w tym ateńską „Kathimerini” i komunistyczny „Rizospastis”. We wrześniu powołał specjalną służbę bezpieczeństwa do zwalczania komunistów, których zsyłano na wyspy Morza Egejskiego. W nocy z 29 na 30 września skłonił prezydenta do podpisania konstytucji, którą sam poprawił, i dekretem rozwiązał zgromadzenie. Odtąd rządził dekretami. Zasłynął z zarządzeń obyczajowych, przede wszystkim z tego, że policja mierzyła spódnice kobiet, które nie mogły się kończyć wyżej niż 30 centymetrów nad ziemią. Na urzędników przyłapanych na defraudacji wprowadził karę śmierci, a kilku z nich powieszono.

Wojna o bezpańskiego psa

Najgłośniejszym aktem jego rządów była awantura z Bułgarią. 18 października 1925 roku na przełęczy Demir Kapija w górach Biełasica, na granicy grecko-bułgarskiej, doszło do strzelaniny, w której zginął grecki wartownik, a według greckiej wersji także oficer. Popularna opowieść głosi, że zaczęło się od greckiego żołnierza, który przeszedł granicę, goniąc swojego psa, i został zastrzelony przez bułgarskiego strażnika. Dlatego cały konflikt nazwano później „wojną o bezpańskiego psa”. Bułgaria wyraziła ubolewanie i zaproponowała wspólne śledztwo. Pangalos był przekonany, że Bułgarzy szykują inwazję. 21 października wysłał do Sofii 48-godzinne ultimatum z żądaniem przeprosin, ukarania winnych i odszkodowania, a 22 października greckie wojska wkroczyły do Bułgarii w okolicach Petricza i zajęły pas ziemi głęboki na kilka kilometrów.

Bułgarska armia, ograniczona traktatem z Neuilly, nie podjęła walki, choć pod Petriczem bronili się strażnicy i ochotnicy, a rząd w Sofii odwołał się do Ligi Narodów. Tym razem Liga zadziałała sprawnie: Rada zażądała wstrzymania walk i wycofania wojsk, a mocarstwa, zgodne co do tego, że agresorem jest Grecja, zagroziły sankcjami. 28 października Ateny zawiadomiły, że wojska się wycofują. Komisja Ligi pod przewodnictwem brytyjskiego dyplomaty Horace’a Rumbolda nałożyła na Grecję 45 tysięcy funtów odszkodowania, a Rada zatwierdziła jej raport 14 grudnia 1925 roku. Kontrast z Korfu był uderzający. Dwa lata wcześniej Liga nie potrafiła nic zrobić wielkiemu mocarstwu, które zaatakowało Grecję. Teraz bez trudu dyscyplinowała małą Grecję, która zaatakowała jeszcze mniejszą Bułgarię. W samej Grecji twarda postawa wobec „odwiecznego wroga” przysporzyła jednak Pangalosowi popularności. Swego dawnego zwierzchnika Plastirasa, który wrócił, by spiskować, kazał wydalić do Włoch.

Dyktator i prezydent

W grudniu 1925 roku Pangalos zdawał się zmierzać w stronę normalności: zawiesił ustawę o obronie ustroju i zapowiedział wybory. Krytyka w prasie po raporcie Rumbolda i wobec coraz gorszej sytuacji gospodarczej wystarczyła jednak, by 30 grudnia zakazał gazetom drukowania wypowiedzi przywódców wenizelistów i republikanów, a 3 stycznia ogłosił dyktaturę. Na znak sprzeciwu z rządu odszedł Chadzikiriakos, jego najważniejszy sojusznik z czasów zamachu. W styczniu dyktator ogłosił przymusową pożyczkę: duże banknoty przecięto na pół, jedna połowa zachowała ważność za połowę nominału, drugą zamieniano na obligacje państwowe. W lutym, pod pretekstem plotek o spisku, kazał aresztować generała Jeorjosa Kondilisa oraz dwóch byłych premierów, Aleksandrosa Papanastasiu i Jeorjosa Kafandarisa, i zesłał ich na wulkaniczny Santoryn.

W marcu zapowiedział powrót do normalnego życia politycznego, zaczynając od wyborów prezydenta, w których sam miał kandydować. Ordynacja z 18 marca była napisana tak, by wyeliminować większość jego potencjalnych rywali. Prezydent Kunduriotis w proteście ustąpił. Partie wystawiły wspólnie mało znanego umiarkowanego polityka Konstandinosa Demerdzisa, ale Pangalos zakazał nawet druku jego odezwy wyborczej. Gdy postanowił, że połowa kraju, ta, gdzie miał najsilniejsze poparcie, zagłosuje 4 kwietnia, a reszta tydzień później, Demerdzis wycofał się 3 kwietnia. W kalendariach często można przeczytać, że Pangalos „został wybrany na prezydenta 4 kwietnia”. Głosowanie zaczęło się jednak 4, a skończyło 11 kwietnia. Już 6 kwietnia, nie czekając na wynik, Pangalos przejął uprawnienia prezydenta i dekretem je rozszerzył. Według oficjalnych wyników dostał około 93 procent głosów, 782 589 wobec 56 126 oddanych na Demerdzisa, którego nazwisko zostało na kartach. 18 kwietnia złożył przysięgę jako prezydent republiki i zachował zarazem stanowisko premiera.

Upadek

Pangalos podziwiał Mussoliniego i szukał zbliżenia z Włochami. W Atenach chętnie przyjmowano włoskich gości i zamawiano we Włoszech karabiny, a w Europie krążyły pogłoski o grecko-włoskim porozumieniu wymierzonym w Turcję, której Pangalos nie przestał uważać za wroga. Mocarstwa przyglądały się temu z niepokojem, ale nic z tego nie wyszło. Francja przekonywała się, że dyktator jest frankofilem, a Brytyjczycy, gotowi tolerować go jako gwaranta porządku, uznali go w lipcu 1926 roku za prezydenta.

W kraju nie przybywało mu jednak zwolenników. Politycy odmawiali współpracy, gospodarka się sypała, a armia, która wyniosła go do władzy, zaczęła się od niego odwracać. W lipcu zesłał czołowych polityków na wyspę Naksos i powierzył rząd ekonomiście Atanasiosowi Eftaksiasowi. W sierpniu stłumiono dwie próby przewrotu. Kroplą, która przelała czarę, było porozumienie z Jugosławią z 17 sierpnia, dające jej szerokie prawa w porcie w Salonikach i na kolei do granicy. Opozycja i wojsko uznały je za zdradę interesów narodowych. 22 sierpnia 1926 roku generał Kondilis, ten sam, którego Pangalos zesłał na Santoryn, przeprowadził niemal bezkrwawy zamach. Pangalos spędzał urlop na wyspie Spetses. Próbował uciec na torpedowcu, ale ścigający go niszczyciel zmusił okręt do poddania się. Dyktator trafił do więzienia, z którego wyszedł dopiero w 1928 roku. Kunduriotis wrócił na urząd prezydenta.

Znaczenie

Dyktatura Pangalosa była krótka i nieudolna, a dla wielu Greków została w pamięci głównie jako „czasy długich spódnic”. Miała jednak poważne skutki. Pokazała, że w Grecji władzę można zdobyć jednym nocnym ruchem garnizonów, i nie była ostatnim takim epizodem: w latach 1933 i 1935 doszło do kolejnych prób zamachu, a w listopadzie 1935 roku, po kolejnym przewrocie Kondilisa i sfałszowanym plebiscycie, wróciła monarchia. 4 sierpnia 1936 roku generał Joanis Metaksas za zgodą króla zawiesił konstytucję i wprowadził dyktaturę, nazywaną reżimem 4 sierpnia. To ona prowadziła Grecję, gdy 28 października 1940 roku Mussolini, którego Pangalos tak podziwiał, przysłał Atenom ultimatum.

Rządy Pangalosa były też jedną z wielu w ówczesnej Europie prób skopiowania faszystowskiego wzoru w kraju bez masowego ruchu faszystowskiego. Podobnie jak dyktatura Primo de Rivery w Hiszpanii czy, w tym samym 1926 roku, przewroty w Polsce, Portugalii i na Litwie, świadczyły o kryzysie demokracji parlamentarnej, która w Europie Środkowej i Południowej zaczęła się cofać już w połowie lat dwudziestych, zanim przyszedł wielki kryzys i Hitler. Sam Pangalos nie odegrał później żadnej roli w rządach, ale w czasie niemieckiej okupacji jego ludzie i on sam, zza kulis, pomagali tworzyć kolaboracyjne Bataliony Bezpieczeństwa.