Jeorjos Tsolakoglu

Jeorjos Tsolakoglu był jednym z najlepszych greckich generałów wojny z Włochami i pierwszym kolaboracyjnym premierem okupowanej Grecji. Zawodowy oficer piechoty, weteran wojen bałkańskich, I wojny światowej i wojny w Azji Mniejszej, w listopadzie 1940 roku dowodził III Korpusem, który odrzucił Włochów w zachodniej Macedonii i zdobył albańską Korczę. Pięć miesięcy później, gdy niemieckie kolumny pancerne odcięły grecką armię walczącą w Albanii, 20 kwietnia 1941 roku odsunął swojego przełożonego i bez zgody rządu i naczelnego wodza poddał tę armię Niemcom – tylko Niemcom, nie Włochom. Dziesięć dni później został premierem rządu utworzonego pod okupacją. Rządził półtora roku, w czasie wielkiego głodu, którego nie potrafił powstrzymać. Po wyzwoleniu skazano go na śmierć, a zmarł w więzieniu. Do dziś w Grecji spiera się, czy był zdrajcą, czy człowiekiem, który w beznadziejnej sytuacji uratował armię przed zagładą.

Oficer z Tesalii

Urodził się w kwietniu 1886 roku we wsi Rendina w górach Agrafa w zachodniej Tesalii, w dzisiejszej jednostce regionalnej Karditsa. Tesalia od zaledwie pięciu lat należała wtedy do Królestwa Grecji. Według anglojęzycznych biografii jego rodzina miała pochodzenie arumuńskie. Wstąpił do armii jako szeregowiec, a następnie ukończył szkołę podoficerską, którą opuścił 7 lipca 1912 roku w stopniu podporucznika piechoty. Przydzielono go do 4 Pułku Piechoty w Larisie.

Już kilka miesięcy później był na wojnie. W wojnach bałkańskich w latach 1912–1913 walczył z Turkami pod Elassoną i Sarandaporo, pod Jannitsą w drodze na Saloniki, a potem z Bułgarami pod Lachanas, pod Demir Hisar (Sidirokastro) i pod Gorną Dżumają. W czasie I wojny światowej służył na froncie nad Strumą, w Macedonii. W 1919 roku wziął udział w wyprawie greckiego korpusu, który wspierał interwencję francuską na Ukrainie, a potem w wojnie z Turcją w Azji Mniejszej. Dowodził tam batalionem ewzonów, a w sierpniu 1922 roku, w czasie tureckiej ofensywy, był szefem sztabu 4 Dywizji. W odwrocie po klęsce szedł z kolumną gen. Nikolaosa Trikupisa, a pod koniec, przed Smyrną, przeszedł do grupy gen. Frangu, która zdołała dotrzeć do wybrzeża.

Generał wojny albańskiej

W okresie międzywojennym Tsolakoglu awansował regularnie: na podpułkownika w 1923 roku, na pułkownika w 1925, a w 1935 roku został generałem. Dowodził dywizją i wojskową szkołą oficerską Ewelpidów w Atenach, a od 1938 roku wojskami na Krecie. W chwili wybuchu wojny w Europie objął dowództwo III Korpusu w Macedonii Zachodniej.

Gdy 28 października 1940 roku Włochy zaatakowały Grecję, jego korpus stał naprzeciw Korczy. Tsolakoglu należał do generałów, którzy chcieli działać szybko. Już w pierwszych dniach listopada jego oddziały wypadami przekraczały granicę albańską, a 6 listopada przedstawił plan ogólnej ofensywy. Natarcie III Korpusu ruszyło 14 listopada bez przygotowania artyleryjskiego, by zaskoczyć Włochów, i po tygodniu ciężkich walk w górach Morawa i Iwan doprowadziło do zdobycia Korczy 22 listopada. Greckie opracowania przypisują ten sukces także jego manewrowi, przeprowadzonemu mimo wahań przełożonych. Była to jedna z pierwszych wielkich klęsk państw Osi w tej wojnie. Później, w grudniu, Tsolakoglu i jego przełożony gen. Joanis Pitsikas bezskutecznie nalegali na naczelnego wodza gen. Aleksandrosa Papagosa, by od razu uderzyć na przełęcz Klisura.

Na początku marca 1941 roku Tsolakoglu objął dowództwo Armii Macedonii Zachodniej, której podlegała północna część frontu w Albanii. Według greckich źródeł na naradzie generałów w Atenach, przed włoską ofensywą wiosenną, opowiadał się za dalszą walką także wtedy, gdyby uderzyli Niemcy.

Kapitulacja

Gdy 6 kwietnia 1941 roku Niemcy zaatakowali Grecję, armia w Albanii, licząca około piętnastu dywizji, znalazła się w pułapce. Rozkaz odwrotu przyszedł dopiero 12 kwietnia, po tym jak Niemcy weszli do Salonik i przełamali obronę pod Vevi. Odwrót pieszych dywizji przez góry Pindos, pod ostrzałem lotnictwa i naciskiem Włochów, zamienił się w rozpad. 17 kwietnia armię Tsolakoglu przemianowano na III Korpus i podporządkowano Pitsikasowi, dowódcy armii Epiru. Dowódcy korpusów i metropolita Janiny Spirydon naciskali na Pitsikasa, by poddał armię Niemcom, zanim ta rozsypie się całkiem albo dostanie się w ręce Włochów. Pitsikas odmówił, a w Atenach, po samobójstwie premiera Korizisa 18 kwietnia, nikt nie chciał podjąć decyzji.

20 kwietnia, w prawosławną Wielkanoc, Tsolakoglu z poparciem dowódców I i II Korpusu odsunął Pitsikasa i wieczorem we wsi Wotonosi koło Metsowa podpisał z dowódcą brygady SS „Leibstandarte Adolf Hitler” Josefem Dietrichem protokół zawieszenia broni. Zrobił to wbrew rozkazom Papagosa, który na wieść o tym kazał go zdjąć z dowództwa i walczyć dalej. 21 kwietnia w Larisie musiał podpisać nowy, surowszy akt kapitulacji narzucony przez feldmarszałka Wilhelma Lista, a 23 kwietnia w Salonikach, na żądanie Mussoliniego, trzeci, tym razem także wobec Włochów. Greccy żołnierze nie poszli do obozów jenieckich, tylko rozeszli się do domów.

W pamiętnikach Tsolakoglu pisał, że stanął przed „historycznym dylematem”: pozwolić na dalszą walkę i „holokaust” albo, ulegając prośbom dowódców armii, wziąć na siebie inicjatywę kapitulacji. Twierdził, że nie żałował swojego czynu, przeciwnie – był z niego dumny.

Premier pod okupacją

Jeszcze zanim Niemcy weszli do Aten, 26 kwietnia, Tsolakoglu napisał do Adolfa Hitlera list, w którym zaproponował utworzenie rządu złożonego z wyższych oficerów. Hitler, który chciał jak najszybciej przerzucić wojska na wschód i powierzyć bieżącą administrację Grekom, przyjął ofertę. Według części historyków nazwał list „darem niebios”. Niemcy zajęli Ateny 27 kwietnia, a 30 kwietnia Tsolakoglu został zaprzysiężony na premiera. Arcybiskup Aten Chryzant odmówił odebrania przysięgi, twierdząc, że Grecja ma już prawowity rząd, który przebywa na Krecie. Do gabinetu weszli generałowie, którzy razem z Tsolakoglu doprowadzili do kapitulacji, Panajotis Demestichas i Jeorjos Bakos, a wicepremierem został lekarz Konstandinos Logotetopulos. Brytyjska prasa od razu nazwała Tsolakoglu „greckim Quislingiem”. Okupanci rozważali też kandydaturę dawnego dyktatora Teodorosa Pangalosa, ale wybrali generała, który dał im kapitulację armii.

Rząd Państwa Greckiego, bo tak je nazwano, miał niewiele władzy. Rządzili pełnomocnicy Rzeszy i Włoch oraz dowódcy trzech armii okupacyjnych. Tsolakoglu, przekonany, że Grecy uznają klęskę z rąk Niemców, ale nie zniosą panowania pokonanych przez siebie Włochów, prosił Hitlera, by Niemcy sami okupowali kraj. Hitler odmówił, bo ważniejszy był dla niego sojusz z Mussolinim, i od czerwca 1941 roku większą część Grecji zajęli Włosi. Bułgaria zajęła wschodnią Macedonię i Trację i zaczęła wysiedlać stamtąd Greków, a premier mógł jedynie pisać bezskuteczne protesty. Latem 1942 roku, objeżdżając północ kraju, zapewniał uchodźców, że Hitler „nie pozwoli, byśmy stracili choć skrawek ziemi”, i kończył przemówienia okrzykiem na cześć „większej Grecji”.

Najcięższą próbą był głód. Okupanci rekwirowali żywność, gospodarka się rozpadła, a brytyjska blokada odcięła import zboża. Zimą 1941–1942 w Atenach i Pireusie ludzie umierali z głodu na ulicach. W maju 1941 roku rząd ustanowił sądy specjalne, które mogły skazywać na śmierć spekulantów ukrywających żywność, ale czarnego rynku to nie powstrzymało. Wielki głód kosztował według różnych szacunków do 300 tysięcy istnień, a bezradność rządu, który obiecywał chronić Greków przed skutkami okupacji, odebrała mu resztki autorytetu. Według anglojęzycznych opracowań Tsolakoglu i Bakos próbowali też utworzyć z greckich ochotników oddział SS do walki z ZSRR, ale z tego zamiaru nic nie wyszło.

Pod koniec 1942 roku zarówno Niemcy, jak i Włosi uznali go za kłopotliwego, bo domagał się dla Grecji pozycji partnera, a nie podporządkowanego satelity. Po nieudanych rozmowach o greckich finansach w Berlinie we wrześniu i w Rzymie w październiku 1942 roku, pod naciskiem przedwojennych polityków, 2 grudnia 1942 roku podał się do dymisji, oficjalnie z powodów zdrowotnych. Jego następcą został Logotetopulos.

Proces i śmierć

Po wyzwoleniu Grecji jesienią 1944 roku Tsolakoglu został aresztowany i osadzony w ateńskim więzieniu Averof. Sądził go Specjalny Trybunał dla kolaborantów, powołany przez rząd Nikolaosa Plastirasa. Oskarżono go o to, że skapitulował „w otwartym polu”, zanim jego wojska wypełniły wszystko, czego wymagał od nich żołnierski obowiązek, a następnie o współpracę z okupantem jako premier. Proces trwał od 21 lutego do 31 maja 1945 roku i zakończył się wyrokiem śmierci. Ten sam trybunał, uznając jego „świetną kartę wojenną” z wojny z Włochami, wystąpił jednak o złagodzenie kary. W sierpniu 1945 roku zamieniono ją na dożywocie.

W więzieniu zachorował na białaczkę. Ostatni rok życia spędził w szpitalu wojskowym w Atenach, gdzie zmarł 22 maja 1948 roku, pozbawiony emerytury i w nędzy. Pochowano go w wąskim gronie rodzinnym na Pierwszym Cmentarzu w Atenach. Jego wspomnienia ukazały się drukiem w 1959 roku.

Znaczenie

Tsolakoglu jest w historii Grecji postacią podwójną. Jako dowódca III Korpusu miał udział w największym greckim zwycięstwie tej wojny, a jego decyzja z 20 kwietnia 1941 roku, choć podjęta wbrew rozkazom, oszczędziła odciętej armii walki bez szans i niewoli: żołnierze wrócili do domów, a wielu z nich później zasiliło ruch oporu. Ta sama decyzja zakończyła jednak zorganizowany opór na kontynencie, przyspieszyła ewakuację Brytyjczyków i dała Niemcom gotowego partnera do utworzenia rządu. Jako premier był bezradny wobec okupantów, a jego nazwisko stało się w Grecji synonimem kolaboracji. Rząd, który stworzył, był pierwszym ogniwem władz okupacyjnych, które w kolejnych latach, za premierostwa Joanisa Rallisa, powołały Bataliony Bezpieczeństwa do walki z partyzantami, co położyło się cieniem na całe powojenne dzieje kraju.