Trocki wykluczony z partii

W połowie listopada 1927 roku wspólne posiedzenie Komitetu Centralnego i Centralnej Komisji Kontroli Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) wykluczyło z partii Lwa Trockiego i Grigorija Zinowjewa. Dziesięć lat wcześniej pierwszy z nich kierował przewrotem, który dał bolszewikom władzę, a drugi przez lata był przewodniczącym Międzynarodówki Komunistycznej. Teraz oskarżono ich o rozbijanie partii i o zorganizowanie „antyradzieckiej” demonstracji w dziesiątą rocznicę rewolucji październikowej. Wykluczenie zamknęło kilkuletnią walkę o władzę po śmierci Lenina. Zwyciężył w niej Józef Stalin, sekretarz generalny partii. W grudniu XV Zjazd partii wykluczył kolejnych przywódców opozycji, w styczniu 1928 roku Trockiego zesłano do Ałma-Aty, a w lutym 1929 roku wydalono ze Związku Radzieckiego. Już nigdy do niego nie wrócił.

12 czy 14 listopada

Chronologie anglojęzyczne podają zwykle datę 12 listopada 1927 roku. Uchwała o wykluczeniu Trockiego i Zinowjewa nosi jednak datę 14 listopada. Tego dnia podjęło ją wspólne posiedzenie Komitetu Centralnego i Centralnej Komisji Kontroli, i tę datę podają rosyjskie publikacje dokumentów partyjnych oraz większość biografów Trockiego.

Od „trojki” do zjednoczonej opozycji

Spór zaczął się jeszcze za życia Lenina. W 1923 roku Zinowjew, Lew Kamieniew i Stalin utworzyli w Biurze Politycznym „trojkę”, która miała nie dopuścić do przejęcia schedy przez Trockiego, najbardziej znanego po Leninie przywódcę bolszewików i twórcę Armii Czerwonej. Jesienią 1923 roku Trocki i grupa jego zwolenników zaatakowali biurokratyzację partii i rządy aparatu. Tak narodziła się Lewicowa Opozycja. Po śmierci Lenina w styczniu 1924 roku „trojka” utrzymała Stalina na stanowisku, mimo że Lenin w swoim testamencie radził go usunąć, a Trockiego krok po kroku pozbawiała wpływów. W styczniu 1925 roku stracił on komisariat wojny.

Potem Stalin zwrócił się przeciw sojusznikom. Opierając się na Nikołaju Bucharinie, premierze Aleksieju Rykowie i przywódcy związków zawodowych Michaile Tomskim, na XIV Zjeździe w grudniu 1925 roku pokonał Zinowjewa i Kamieniewa. W 1926 roku dawni wrogowie, Trocki oraz Zinowjew i Kamieniew, połączyli siły w tak zwanej zjednoczonej opozycji. Krytykowali hasło „socjalizmu w jednym kraju”, domagali się szybszej industrializacji, wyższych podatków dla bogatych chłopów, czyli kułaków, i swobody dyskusji w partii. Nie mieli szans. Aparat partyjny, w którym Stalin od lat obsadzał stanowiska swoimi ludźmi, kontrolował wybór delegatów, prasę i komisje kontrolne. Zebrania opozycji rozpędzano, jej zwolenników usuwano z pracy i przenoszono w odległe regiony. Latem i jesienią 1926 roku Zinowjew, Trocki i Kamieniew wypadli z Biura Politycznego, a Zinowjew stracił kierownictwo Kominternu.

Rok 1927

Rok 1927 dostarczył opozycji argumentów, ale nie dał jej zwycięstwa. W kwietniu Czang Kaj-szek, dotychczasowy sojusznik komunistów chińskich, z którymi Moskwa kazała im współpracować w jednolitym froncie, urządził masakrę komunistów w Szanghaju. Trocki obwiniał o tę klęskę politykę Stalina i Bucharina. W maju Wielka Brytania zerwała stosunki dyplomatyczne z ZSRR, a 7 czerwca w Warszawie emigrant Borys Kowerda zastrzelił posła radzieckiego Piotra Wojkowa. W kraju wybuchła panika wojenna. Kierownictwo przedstawiało krytykę opozycji jako osłabianie państwa w obliczu zagrożenia. Trocki dostarczył mu argumentu, gdy oświadczył, że w razie wojny opozycja będzie, jak Georges Clemenceau we Francji w 1917 roku, walczyć o zmianę nieudolnego kierownictwa, by skuteczniej bronić kraju.

We wrześniu opozycja przygotowała swoją platformę programową na zbliżający się zjazd partii. Kierownictwo odmówiło jej druku, a gdy opozycjoniści zaczęli ją powielać na własną rękę, OGPU urządziło prowokację: w nielegalnej drukarni zjawił się rzekomy „oficer Wrangla”, w rzeczywistości agent policji politycznej, co pozwoliło oskarżyć opozycję o kontakty z białą emigracją. 23 października plenum Komitetu Centralnego usunęło Trockiego i Zinowjewa z jego składu. Trocki przemawiał wśród okrzyków i obelg, a z sali rzucano w niego różnymi przedmiotami.

7 listopada

Opozycja postanowiła odwołać się do partyjnych mas w dniu, który miał być wielkim świętem Stalina: w dziesiątą rocznicę rewolucji. 7 listopada 1927 roku jej zwolennicy włączyli się do oficjalnych pochodów w Moskwie i Leningradzie z własnymi transparentami: „Wykonajmy testament Lenina!”, „Precz z kułakiem, nepmanem i biurokratą!”, „Przeciw oportunizmowi, za prawdziwą jedność leninowskiej partii!”. Bojówki aparatu i milicja zrywały transparenty i biły demonstrantów. W Moskwie do samochodu Trockiego oddano strzały, a jego zwolenników, którzy wywiesili transparenty na balkonie w centrum miasta, obrzucono kamieniami i ściągnięto stamtąd siłą. W Leningradzie Zinowjewa i jego ludzi zablokowano i odcięto od pochodu. Robotnicy, na których opozycja liczyła, w większości przyglądali się temu biernie.

Dla kierownictwa była to okazja, na którą czekało. Zgromadzenie zwolenników na ulicy pod własnymi hasłami nazwano „antyradziecką demonstracją” i złamaniem dyscypliny partyjnej. 14 listopada wspólne posiedzenie Komitetu Centralnego i Centralnej Komisji Kontroli wykluczyło z partii Trockiego i Zinowjewa, a Kamieniewa, Christiana Rakowskiego i innych opozycjonistów usunęło z władz partii. Decyzję podjęto na dwa tygodnie przed zjazdem, tak by przywódcy opozycji nie mogli przemawiać z jego trybuny. Trocki musiał opuścić mieszkanie na Kremlu.

16 listopada w Moskwie zastrzelił się chory, pozbawiony leczenia za granicą Adolf Ioffe, dawny dyplomata, który w 1921 roku negocjował pokój ryski i był jednym z najbliższych przyjaciół Trockiego. W liście pożegnalnym pisał mu, że miał rację, ale za często rezygnował z walki. 19 listopada nad jego grobem na cmentarzu Nowodziewiczym Trocki wygłosił ostatnie publiczne przemówienie w Związku Radzieckim.

Zjazd, zesłanie, wygnanie

XV Zjazd partii, obradujący od 2 do 19 grudnia 1927 roku, uznał poglądy opozycji za niezgodne z przynależnością do partii i wykluczył jeszcze kilkudziesięciu jej działaczy, wśród nich Kamieniewa. Zjednoczona opozycja się rozpadła. Zinowjew i Kamieniew skapitulowali, odżegnali się od swoich poglądów i w 1928 roku przyjęto ich z powrotem do partii. Trocki i większość jego zwolenników odmówili. 17 stycznia 1928 roku funkcjonariusze OGPU wynieśli Trockiego siłą z mieszkania, ponieważ odmówił dobrowolnego wyjazdu, i wysłali go na zesłanie do Ałma-Aty w Kazachstanie. Tysiące jego zwolenników trafiły na zesłanie i do więzień. Z Ałma-Aty Trocki prowadził rozległą korespondencję z opozycjonistami w całym kraju. W styczniu 1929 roku Biuro Polityczne postanowiło wydalić go z ZSRR. W lutym statek przewiózł go do Konstantynopola, a następnie zamieszkał na wyspie Büyükada (Prinkipo) na Morzu Marmara. W 1932 roku pozbawiono go obywatelstwa radzieckiego.

Czy Stalin miał już pełnię władzy?

Według rozpowszechnionej opinii wykluczenie Trockiego dało Stalinowi „niekwestionowaną kontrolę” nad Związkiem Radzieckim. To duże uproszczenie. W listopadzie 1927 roku Stalin był najsilniejszym człowiekiem w partii, ale w Biurze Politycznym zasiadali jeszcze Bucharin, Rykow i Tomski, z którymi dzielił władzę. Kilka tygodni po zjeździe, w obliczu kryzysu w skupie zboża, Stalin sam zwrócił się ku przymusowi wobec wsi, a więc ku polityce bliższej temu, czego żądała opozycja. Bucharin i jego sojusznicy sprzeciwili się temu i w latach 1928–1929 zostali jako „prawicowe odchylenie” odsunięci od władzy. Dopiero wtedy, pod koniec 1929 roku, gdy hucznie obchodzono jego 50. urodziny, a kraj wchodził w przymusową kolektywizację i pierwszą pięciolatkę, Stalin był jedynowładcą. Trocki był więc ostatnim wielkim rywalem z lewej strony, ale nie ostatnim przeciwnikiem.

Znaczenie

Wykluczenie Trockiego oznaczało, że w partii bolszewickiej nie ma już miejsca na zorganizowaną opozycję. Spory, które za Lenina toczono na zjazdach i w prasie, odtąd rozstrzygał aparat, a przegrani musieli publicznie wyznawać swoje błędy. Stąd prowadziła prosta droga do lat trzydziestych, gdy tych samych ludzi, Zinowjewa, Kamieniewa, Bucharina, Rykowa, oskarżono w pokazowych procesach o szpiegostwo i spiski na rzecz Niemiec i Japonii i rozstrzelano. „Trockizm” stał się zarzutem, za który w czasie wielkiej czystki zginęły setki tysięcy ludzi, w tym znaczna część dowódców Armii Czerwonej, którą Trocki stworzył.

Zwycięstwo Stalina zaważyło też na losach Europy. Komintern pod jego kierunkiem uznał w 1928 roku socjaldemokrację za „socjalfaszyzm” i głównego wroga komunistów. W Niemczech partia Ernsta Thälmanna walczyła z socjaldemokratami zamiast z Hitlerem, a Trocki z wygnania na próżno wzywał niemieckich komunistów do wspólnego frontu przeciw nazistom. Ostrzegał też, że Stalin może się porozumieć z Hitlerem. W sierpniu 1939 roku tak się stało. Rok później, 20 sierpnia 1940 roku, w Coyoacán pod miastem Meksyk, agent radzieckiego wywiadu Ramón Mercader śmiertelnie zranił Trockiego czekanem.