Reinhard Heydrich

Reinhard Heydrich był twórcą i szefem aparatu terroru III Rzeszy i jednym z głównych organizatorów Zagłady Żydów. Zwolniony dyscyplinarnie oficer marynarki, w 1931 roku zgłosił się do Heinricha Himmlera i zbudował dla niego od zera partyjną służbę wywiadu, Sicherheitsdienst (SD). W ciągu kilku lat razem z Himmlerem przejął policję polityczną całych Niemiec, a w 1939 roku stanął na czele Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), który skupiał gestapo, policję kryminalną i SD. Przygotował prowokację gliwicką, która miała usprawiedliwić napaść na Polskę, kierował Einsatzgruppen mordującymi polską inteligencję i Żydów na wschodzie, a w styczniu 1942 roku przewodniczył konferencji w Wannsee, na której uzgodniono organizację deportacji Żydów Europy na śmierć. Jako zastępca protektora Rzeszy rządził terrorem w okupowanych Czechach. Zginął w wyniku zamachu czechosłowackich spadochroniarzy w Pradze w 1942 roku. Hitler nazwał go na pogrzebie „człowiekiem o żelaznym sercu”.

Dzieciństwo i marynarka

Reinhard Tristan Eugen Heydrich urodził się 7 marca 1904 roku w Halle nad Soławą. Jego ojciec, Bruno Heydrich, śpiewak operowy i kompozytor, prowadził w mieście konserwatorium, a matka Elisabeth pochodziła z rodziny muzyków z Drezna. Reinhard uczył się gry na skrzypcach, dobrze się uczył i uprawiał sporty, zwłaszcza szermierkę. Dom był katolicki, zamożny i narodowy. Po klęsce Niemiec w 1918 roku i walkach ulicznych w Halle w 1919 roku nastoletni Heydrich zetknął się z prawicowym ruchem: według części biografów był gońcem ochotniczej straży obywatelskiej związanej z Freikorpsem generała Maerckera, a od 1920 roku należał do młodzieżówki antysemickiego Deutschvölkischer Schutz- und Trutzbund. Inflacja zrujnowała konserwatorium ojca, a w mieście krążyła plotka, że rodzina ma żydowskich przodków. Plotka była fałszywa, ale prześladowała Heydricha przez lata; w 1932 roku partia przeprowadziła w tej sprawie dochodzenie, które go oczyściło.

Wiosną 1922 roku wstąpił jako kadet do marynarki wojennej Republiki Weimarskiej (Reichsmarine). Koledzy nie lubili wysokiego, aroganckiego kadeta o wysokim głosie, ale służba szła mu dobrze. Był oficerem łączności, m.in. na pancerniku Schleswig-Holstein, w 1928 roku został porucznikiem marynarki (Oberleutnant zur See) i pracował w wywiadzie radiowym. W grudniu 1930 roku poznał na balu Linę von Osten, córkę nauczyciela z wyspy Fehmarn, zagorzałą zwolenniczkę NSDAP, i wkrótce się z nią zaręczył. Inna kobieta, z którą wcześniej się spotykał, uważała się za jego narzeczoną, a jej ojciec złożył skargę. Przed sądem honorowym Heydrich zachował się wyniośle i obarczył winą kobietę, co zirytowało sędziów. Dowódca marynarki admirał Erich Raeder usunął go ze służby z końcem kwietnia 1931 roku za „zachowanie niegodne oficera”.

SD i „Bawarska Policja Polityczna”

Bez pracy, w czasie kryzysu i z rodzicami w kłopotach finansowych, Heydrich poszedł za radą narzeczonej. 1 czerwca 1931 roku wstąpił do NSDAP, a latem, dzięki protekcji znajomego rodziny, przedstawiono go Himmlerowi, który szukał kogoś do zorganizowania służby wywiadu SS. Himmler był ponoć pod wrażeniem jego projektu i 1 sierpnia 1931 roku Heydrich zaczął w Monachium budować służbę zwaną najpierw „Ic”, a od 1932 roku SD. Zaczynał z jedną maszyną do pisania, ale już po kilku miesiącach miał w całych Niemczech sieć informatorów, zbierających wiadomości o przeciwnikach i rywalach wewnątrz partii. 26 grudnia 1931 roku ożenił się z Liną von Osten; mieli czworo dzieci. Szybko awansował w SS; w lipcu 1932 roku był już Standartenführerem i szefem SD.

Po przejęciu władzy przez Hitlera Himmler został w marcu 1933 roku komendantem policji w Monachium, a Heydrich objął jej wydział polityczny. Bawarska Policja Polityczna aresztowała tysiące komunistów, socjaldemokratów i innych przeciwników i zapełniła nimi obóz w Dachau. Był to wzór, który Himmler i Heydrich przenieśli potem na całe Niemcy: policja polityczna bez kontroli sądów, połączona z SS i z obozami koncentracyjnymi. Do wiosny 1934 roku przejęli policję polityczną w kolejnych krajach Rzeszy, a w kwietniu Hermann Göring oddał im także pruskie gestapo, zbudowane przez Rudolfa Dielsa. 22 kwietnia 1934 roku Heydrich został szefem centrali gestapo w Berlinie, przy Prinz-Albrecht-Straße 8.

Noc długich noży i policja Rzeszy

Wiosną 1934 roku SD i gestapo gromadziły materiały przeciw dowództwu SA i jej szefowi Ernstowi Röhmowi, a Heydrich sporządzał listy osób do aresztowania. W czasie nocy długich noży, od 30 czerwca do 2 lipca 1934 roku, esesmani i funkcjonariusze gestapo wykonali większość zabójstw. Nagrodą było usamodzielnienie SS i pozycja SD jako jedynej służby wywiadowczej partii.

17 czerwca 1936 roku Hitler mianował Himmlera szefem całej policji niemieckiej, a ten 26 czerwca oddał Heydrichowi nowo utworzoną Policję Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), czyli gestapo i policję kryminalną, przy zachowaniu kierownictwa SD. Policja ta nie walczyła już tylko z przeciwnikami politycznymi. W ramach „prewencji” zamykała w obozach ludzi uznanych za „aspołecznych” i „zawodowych przestępców” (prześladowania „aspołecznych”), homoseksualistów, Świadków Jehowy, a coraz częściej Żydów. Heydrich był przekonany, że państwo ma prawo usunąć z „wspólnoty narodowej” każdego, kogo uzna za szkodnika. Jednocześnie lubił pozować na sportowca i żołnierza: uprawiał szermierkę na poziomie mistrzowskim, latał samolotem i współorganizował od strony bezpieczeństwa igrzyska olimpijskie w Berlinie w 1936 roku.

Jego służby zajmowały się też wywiadem zagranicznym, mimo rywalizacji z Abwehrą admirała Wilhelma Canarisa, dawnego przełożonego Heydricha z marynarki. W latach 1936–1937 SD przygotowała materiały mające kompromitować marszałka Michaiła Tuchaczewskiego i podsunęła je Moskwie przez czechosłowackie kanały. Większość historyków uważa jednak, że Stalin, który w czasie wielkiej czystki rozprawił się z dowództwem Armii Czerwonej, nie potrzebował do tego niemieckich fałszywek. Na początku 1938 roku gestapo dostarczyło Hitlerowi sfabrykowany zarzut homoseksualizmu przeciw dowódcy wojsk lądowych Wernerowi von Fritschowi, co razem ze skandalem wokół małżeństwa Wernera von Blomberga pozwoliło Hitlerowi przejąć osobiste dowództwo nad Wehrmachtem.

Rok 1938: Wiedeń, Polenaktion, noc kryształowa

W marcu 1938 roku, przy Anschlussie Austrii, Heydrich przyleciał z Himmlerem do Wiednia. Jego ludzie z gotowymi listami aresztowali tysiące przeciwników, a podległy mu Adolf Eichmann utworzył w sierpniu Centralny Urząd do spraw Emigracji Żydowskiej, który w kilka miesięcy wypchnął z Austrii dziesiątki tysięcy ograbionych Żydów. Dla Heydricha była to wzorcowa metoda: przymusowa emigracja połączona z wywłaszczeniem.

Pod koniec października 1938 roku jego gestapo przeprowadziło Polenaktion, aresztując co najmniej 17 tysięcy Żydów z polskimi paszportami i wyrzucając ich na granicę pod Zbąszyniem. Wśród nich była rodzina Herschela Grynszpana, który w odwecie postrzelił w Paryżu niemieckiego dyplomatę. W nocy z 9 na 10 listopada, gdy po przemówieniu Josepha Goebbelsa zaczęła się noc kryształowa, Heydrich wysłał o 1.20 dalekopis do placówek policji: synagogi palić tylko wtedy, gdy nie zagraża to sąsiednim budynkom, sklepów nie rabować, aresztować tylu Żydów, zwłaszcza zamożnych, ilu pomieszczą areszty. Około 30 tysięcy mężczyzn trafiło do obozów. Na naradzie u Göringa 12 listopada Heydrich przedstawił plan wypędzenia wszystkich Żydów z Rzeszy według wiedeńskiego wzoru. 24 stycznia 1939 roku Göring powierzył mu kierownictwo nowej Centrali Rzeszy do spraw Emigracji Żydowskiej. Od tej chwili „kwestią żydowską” w Niemczech zarządzali Himmler i Heydrich.

Wojna z Polską

Heydrich przygotował też pretekst do wojny. Jego ludzie w przebraniu polskich powstańców napadli 31 sierpnia 1939 roku na niemiecką radiostację w Gliwicach (prowokacja gliwicka) i kilka innych obiektów przy granicy, zostawiając na miejscu zwłoki zamordowanych więźniów jako „dowód” polskiej napaści. Za wojskami, które 1 września wkroczyły do Polski, szły Einsatzgruppen Policji Bezpieczeństwa i SD. Według przygotowanych w urzędzie Heydricha list proskrypcyjnych, później wydanych jako Sonderfahndungsbuch Polen, mordowały polskich nauczycieli, księży, urzędników, ziemian, działaczy narodowych i Żydów. W Intelligenzaktion w latach 1939–1940 zginęło kilkadziesiąt tysięcy przedstawicieli polskich elit. Heydrich mówił swoim podwładnym, że warstwy kierownicze Polski mają zostać „unieszkodliwione”.

21 września 1939 roku wydał szefom Einsatzgruppen polecenie skoncentrowania Żydów z okupowanych ziem polskich w większych miastach przy liniach kolejowych i tworzenia rad żydowskich. Był to początek gett. 27 września policję bezpieczeństwa i SD połączono w RSHA pod jego kierownictwem. Urząd Heydricha organizował wysiedlenia Polaków i Żydów z ziem wcielonych do Rzeszy do Generalnego Gubernatorstwa, a w 1940 roku, po klęsce Francji, rozważał wywiezienie Żydów Europy na Madagaskar. W sierpniu 1940 roku Heydrich został prezesem Międzynarodowej Komisji Policji Kryminalnej (dzisiejszego Interpolu), której siedzibę przeniesiono do Berlina. Wbrew woli Himmlera latał też bojowo jako pilot myśliwski Luftwaffe; 22 lipca 1941 roku jego Messerschmitt został trafiony nad frontem wschodnim i Heydrich ledwo zdołał wrócić na niemieckie linie.

„Ostateczne rozwiązanie”

Przed napaścią na ZSRR Heydrich uzgodnił z dowództwem wojsk lądowych zasady współpracy armii z czterema Einsatzgruppen. Od czerwca 1941 roku jego oddziały rozstrzeliwały na zajętych terenach komunistycznych funkcjonariuszy, a wkrótce wszystkich Żydów, z kobietami i dziećmi włącznie. Do wiosny 1942 roku Einsatzgruppen i współdziałające z nimi formacje zamordowały setki tysięcy ludzi, a do końca okupacji, według szacunków historyków, ponad milion, w ogromnej większości Żydów. 31 lipca 1941 roku Göring podpisał przygotowane w RSHA upoważnienie dla Heydricha do przygotowania „całościowego rozwiązania kwestii żydowskiej” w niemieckiej strefie wpływów w Europie.

27 września 1941 roku Hitler mianował go zastępcą protektora Rzeszy w Protektoracie Czech i Moraw, w praktyce w miejsce uznanego za zbyt łagodnego Konstantina von Neuratha. Heydrich zachował stanowisko szefa RSHA. Natychmiast ogłosił stan wyjątkowy; sądy doraźne skazały na śmierć setki ludzi, a tysiące trafiły do obozów. Premiera rządu protektoratu Aloisa Eliáša skazał na śmierć przeniesiony do Pragi Trybunał Ludowy (Volksgerichtshof). Jednocześnie podniósł robotnikom racje żywnościowe i zasiłki, by zapewnić spokój w ważnym dla Rzeszy przemyśle zbrojeniowym. W październiku 1941 roku na naradzie w Pradze zdecydował o utworzeniu getta w Theresienstadt, przez które przeszli Żydzi z Czech, a potem starsi i „zasłużeni” Żydzi z Rzeszy, zanim większość z nich wywieziono na śmierć.

20 stycznia 1942 roku Heydrich przewodniczył w willi nad jeziorem Wannsee w Berlinie spotkaniu piętnastu wysokich urzędników ministerstw, partii i SS. Protokół, spisany przez Eichmanna, wymieniał 11 milionów Żydów Europy, od Irlandii po ZSRR, jako cel „ostatecznego rozwiązania”. Uczestnicy nie decydowali o samej Zagładzie, która już trwała, ale uzgodnili, że wszystkie urzędy podporządkują się RSHA przy deportacjach na wschód. Heydrich wyszedł z narady jako niekwestionowany koordynator ludobójstwa.

Zamach i odwet

Rząd Czechosłowacji na uchodźstwie w Londynie, kierowany przez Edvarda Beneša, postanowił zabić Heydricha. W grudniu 1941 roku zrzucono do protektoratu przeszkolonych w Wielkiej Brytanii żołnierzy Jozefa Gabčíka i Jana Kubiša. Rano 27 maja 1942 roku zaczaili się na zakręcie ulicy w praskiej dzielnicy Libeň, gdzie otwarty mercedes Heydricha zwalniał w drodze z podmiejskiej rezydencji. Pistolet maszynowy Gabčíka się zaciął, ale granat rzucony przez Kubiša eksplodował przy samochodzie i ciężko ranił Heydricha odłamkami. Operowano go z powodzeniem, ale zmarł 4 czerwca w szpitalu na skutek zakażenia (zamach na Heydricha). Hitler wyprawił mu w Berlinie uroczysty pogrzeb.

Odwet był straszny. 10 czerwca 1942 roku Niemcy zrównali z ziemią wieś Lidice, fałszywie oskarżoną o pomoc zamachowcom: rozstrzelano wszystkich mężczyzn, kobiety wywieziono do obozu w Ravensbrück, a większość dzieci zamordowano w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. 24 czerwca podobny los spotkał osadę Ležáky. W czasie stanu wyjątkowego po zamachu sądy doraźne skazały na śmierć ponad tysiąc osób. Spadochroniarze, wydani przez jednego ze swoich towarzyszy, zginęli 18 czerwca w walce z SS w krypcie praskiej cerkwi św. Cyryla i Metodego. Akcję wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa w obozach w Bełżcu, Sobiborze i Treblince nazwano, według większości historyków, na jego cześć akcją „Reinhardt”; zginęło w niej około 1,7 miliona ludzi.

Ocena

Heydrich nie był ideologiem ruchu ani jego trybunem. Był zimnym, ambitnym i niezwykle skutecznym organizatorem, który stworzył maszynę policyjną zdolną do nadzorowania całego społeczeństwa, a potem użył jej do zbrodni na skalę kontynentu. Wielu współczesnych, także w SS, bało się go; nazywano go „blond bestią”. Biografowie, jak Robert Gerwarth, pokazują, że w 1931 roku nie był jeszcze fanatycznym nazistą, ale w ciągu dekady stał się jednym z najbardziej radykalnych wykonawców woli Hitlera. Jest jednym z głównych sprawców Zagłady Żydów, zbrodni na polskiej inteligencji i terroru w okupowanych Czechach.

Jego śmierć nie zatrzymała Zagłady: RSHA przejął Ernst Kaltenbrunner, a deportacje do obozów śmierci trwały do 1944 roku. Zamach w Pradze był jedną z niewielu udanych akcji przeciw najwyższym dygnitarzom III Rzeszy i wzmocnił pozycję rządu Beneša wśród aliantów. Wdowa po Heydrichu, Lina, mieszkała po wojnie na Fehmarnie, uzyskała rentę jako wdowa po „poległym” i do śmierci w 1985 roku broniła pamięci męża.