Wyzwolenie Luksemburga

10 września 1944 roku czołgi amerykańskiej 5 Dywizji Pancernej gen. Lunsforda E. Olivera wjechały do stolicy Wielkiego Księstwa. Niemcy opuścili miasto bez walki. Mieszkańcy, którzy przez cztery lata nie mogli publicznie powiedzieć po francusku „merci” ani „bonjour”, a nawet nosić beretów, wylegli na ulice. Na Place d’Armes – tym samym placu, na którym w sierpniu 1940 roku po raz pierwszy wystąpił publicznie niemiecki szef administracji cywilnej – witano Amerykanów kwiatami. Razem z amerykańskimi żołnierzami do kraju wrócił książę Feliks Burbon-Parmeński, mąż wielkiej księżnej Charlotty. Wkrótce dołączył do niego jej najstarszy syn i następca tronu, książę Jan, który od 1942 roku służył jako ochotnik w brytyjskiej Gwardii Irlandzkiej i wraz z nią przeszedł Normandię i wyzwolenie Brukseli.

Często podaje się, że tego dnia Luksemburg wyzwoliła amerykańska 1 Armia. Data jest prawidłowa, ale sformułowanie wymaga dwóch uściśleń. Do stolicy weszła jedna dywizja – 5 Pancerna z V Korpusu, wchodzącego w skład 1 Armii gen. Courtneya Hodgesa. Kraj nie został też wyzwolony jednego dnia: pierwsze amerykańskie oddziały przekroczyły granicę 9 września pod Pétange, stolicę zajęto nazajutrz, a według luksemburskich opracowań do 12 września Niemcy opuścili około 90% terytorium Księstwa. Północ kraju, odzyskana we wrześniu, w grudniu ponownie stała się polem bitwy i ostatecznie została oczyszczona z Niemców dopiero na początku 1945 roku.

Cztery lata okupacji

Wojska niemieckie zajęły Luksemburg 10 maja 1940 roku, w pierwszym dniu ofensywy na zachodzie. Wielka księżna Charlotta i rząd Pierre’a Duponga wyjechali za granicę; rząd działał na emigracji w Londynie, a wielka księżna, która przez większość wojny mieszkała w Kanadzie, przemawiała do rodaków przez BBC. Po kilku tygodniach zarządu wojskowego władzę w kraju objął w sierpniu 1940 roku gauleiter sąsiedniego okręgu Koblencja–Trewir (od 1941 roku Moselland) Gustav Simon jako szef administracji cywilnej. Formalnie Luksemburga nigdy nie wcielono do Rzeszy, w praktyce Simon rządził nim jak częścią swojego okręgu i za cel stawiał sobie „przywrócenie” kraju niemczyźnie.

Germanizacja dotknęła wszystkiego: zniemczono nazwy miejscowości, ulic i firm, a nawet imiona i nazwiska, zakazano używania francuskiego w życiu publicznym, a młodzież objęto Hitlerjugend i Służbą Pracy Rzeszy. Luksemburczycy odpowiadali na nią w sposób, który nie wymagał broni: już latem 1940 roku przypinali do klap znaczki z czerwonym lwem i portretem wielkiej księżnej, a jesienią 1941 roku w spisie ludności tak masowo deklarowali narodowość, język ojczysty i język potoczny jako luksemburskie, że Niemcy przerwali spis. Najcięższym ciosem był pobór roczników 1920–1927 do Wehrmachtu, ogłoszony przez Simona 30 sierpnia 1942 roku. Odpowiedzią był strajk generalny, który okupant zdławił sądem doraźnym i rozstrzelaniem 21 osób.

Według danych luksemburskich ośrodków badawczych do niemieckiego wojska i służb pomocniczych wcielono w sumie ponad 10 tysięcy młodych Luksemburczyków. Znaczna część z nich uchylała się od służby, ukrywała w kraju albo uciekała za granicę – część tych, którzy dotarli do Wielkiej Brytanii, walczyła później w belgijskiej brygadzie Jeana-Baptiste’a Pirona. Od września 1942 roku Niemcy wysiedlali rodziny „niepewne” i krewnych zbiegów na wschód, m.in. do Kraju Sudetów i na Górny Śląsk; dotyczyło to ponad 1400 rodzin, około 4200 osób. Członkowie luksemburskiego ruchu oporu trafiali do obozu specjalnego Hinzert i do obozów koncentracyjnych. Z około 3700 Żydów, którzy mieszkali w kraju w maju 1940 roku, ponad połowa uciekła albo została zmuszona do wyjazdu. Pozostałych Niemcy skoncentrowali w dawnym klasztorze w Cinqfontaines i od października 1941 do czerwca 1943 roku wywieźli siedmioma transportami do getta w Łodzi, Terezína i obozów na Lubelszczyźnie, a potem do Auschwitz. Według luksemburskich ustaleń z 683 deportowanych przeżyło 43; w sumie zginęła ponad jedna trzecia Żydów mieszkających w kraju w 1940 roku.

Pościg do granicy

Po wyzwoleniu Paryża 25 sierpnia alianci ruszyli w pościg za rozbitymi armiami niemieckimi. Brytyjczycy i Kanadyjczycy szli wzdłuż wybrzeża kanału La Manche do Belgii, a 1 Armia Hodgesa, początkowo nacierająca na północny wschód, od 3 września skręciła na wschód, ku granicy Rzeszy. Jej północne korpusy zajęły Liège, a V Korpus na prawym skrzydle przeszedł przez belgijskie i luksemburskie Ardeny. Jego 5 Dywizja Pancerna, nazywana „Victory”, zdobyła po drodze Sedan – miasto, pod którym w maju 1940 roku niemieckie czołgi przełamały front francuski – i 9 września przekroczyła granicę Luksemburga od strony Francji.

Niemcy nie zamierzali bronić Księstwa. Jak ustalił amerykański historyk oficjalny Charles B. MacDonald na podstawie relacji niemieckich dowódców, 10 września głównodowodzący na zachodzie feldmarsz. Gerd von Rundstedt, zaniepokojony luką między niemieckimi armiami, zezwolił LXXX Korpusowi gen. Franza Beyera pozostawić w Luksemburgu jedynie straże tylne, a resztę sił wycofać na umocnienia Linii Zygfryda za Our, Sûre i Mozelą. Wielu niemieckich urzędników i najbardziej zaangażowanych kolaborantów, zwłaszcza z założonego w 1940 roku Volksdeutsche Bewegung, wyjechało do Rzeszy jeszcze przed nadejściem Amerykanów. Amerykanie posuwali się więc szybko, choć coraz bardziej brakowało im paliwa: zaopatrzenie wciąż przyjeżdżało ciężarówkami aż z Normandii.

W miarę jak Niemcy się wycofywali, do działania przystąpiły organizacje ruchu oporu. Większość z nich w marcu 1944 roku połączyła się w Unię Luksemburskich Organizacji Wolnościowych (Unio’n), która po wyzwoleniu przejęła w wielu miejscowościach porządek publiczny i zatrzymywała kolaborantów. W stolicy jej członkowie zbierali się w ratuszu – wcześniej siedzibie mianowanego przez Niemców burmistrza. Książę Feliks towarzyszył wojskom amerykańskim jako przedstawiciel wielkiej księżnej, a jego obecność miała dla Luksemburczyków znaczenie symboliczne: dynastia, wokół której przez cztery lata skupiał się opór przeciw germanizacji, wróciła razem z wyzwolicielami.

Po zajęciu stolicy 5 Dywizja Pancerna rozwinęła się na kilkudziesięciokilometrowym odcinku wzdłuż granicznych rzek, na południe od amerykańskiej 28 Dywizji Piechoty, która stanęła w północnym krańcu Księstwa, aż po Mozelę, i przez kilka dni uzupełniała paliwo. Już 11 września z jej strefy wyszedł na terytorium Niemiec pierwszy amerykański patrol.

Powrót rządu i druga fala wojny

Rząd Duponga wrócił z Londynu do kraju pod koniec września 1944 roku. Zgodnie ze stanowiskiem zajętym jeszcze na emigracji uznał wszystkie zarządzenia okupanta za nieważne, choć część niemieckich przepisów z dziedziny prawa pracy, podatków i ubezpieczeń społecznych zachowano. Rozpoczęło się rozliczanie kolaboracji: zatrzymano wielu podejrzanych, a przywódcę Volksdeutsche Bewegung Damiana Kratzenberga sąd skazał na śmierć i stracono go w 1946 roku. Gustav Simon wycofał się do swojego okręgu Moselland, gdzie dowodził Volkssturmem; po wojnie ukrywał się pod przybranym nazwiskiem jako ogrodnik w Westfalii, 10 grudnia 1945 roku został aresztowany przez Brytyjczyków i osiem dni później zmarł w więzieniu w Paderborn, zanim zdążono go przekazać Luksemburgowi na proces. Za oficjalną przyczynę śmierci podano samobójstwo, wokół jego okoliczności narosły jednak różne wersje.

Wyzwolenie okazało się niepełne. Wzdłuż granicznych rzek front zastygł na trzy miesiące, a Niemcy z umocnień na drugim brzegu ostrzeliwali przygraniczne miejscowości. W listopadzie bojownicy ruchu oporu odparli atak oddziału Waffen-SS na Vianden. 16 grudnia 1944 roku Niemcy rozpoczęli ofensywę w Ardenach, której południowe skrzydło uderzyło na północny Luksemburg, bronione przez wyczerpane amerykańskie dywizje odpoczywające tu po ciężkich walkach. Stolica pozostała w rękach aliantów i stała się zapleczem 3 Armii George’a Pattona, ale od grudnia do lutego ostrzeliwały ją niemieckie działa dalekiego zasięgu V-3. Północ kraju, z Clervaux, Wiltz i Vianden, trzeba było wyzwalać po raz drugi; ostatnie miejscowości odzyskano w lutym 1945 roku. To właśnie te walki przyniosły największe zniszczenia.

Wielka księżna Charlotta wróciła do Luksemburga 14 kwietnia 1945 roku i została przyjęta entuzjastycznie. Bilans wojny był dla małego kraju ciężki: według danych przyjmowanych w Luksemburgu zginęło około 5700 obywateli, czyli około 2% ludności z 1940 roku – najwyższy odsetek w Europie Zachodniej – a mniej więcej jedna trzecia budynków została zniszczona lub poważnie uszkodzona. Do niemieckiego wojska wcielono przymusowo ponad 10 tysięcy młodych mężczyzn; wielu z nich poległo albo zaginęło, przede wszystkim na froncie wschodnim, a sprawa ich losu i odszkodowań przez dziesięciolecia ciążyła na stosunkach luksembursko-niemieckich.

Doświadczenie okupacji zakończyło też luksemburską politykę bezwarunkowej neutralności, która nie ochroniła kraju ani w 1914, ani w 1940 roku. Rząd na emigracji podpisał już konwencję celną z Belgią i Holandią, zapowiadającą Benelux; po wojnie Luksemburg wszedł do ONZ, a w 1949 roku znalazł się wśród państw założycielskich NATO. Język luksemburski, który okupant usiłował wyrugować, stał się dla mieszkańców Księstwa jednym z głównych symboli tożsamości narodowej.