Bogdan Fiłow

Bogdan Fiłow był najwybitniejszym bułgarskim archeologiem swojego pokolenia i zarazem politykiem, który wprowadził Bułgarię do obozu Hitlera. Przez trzydzieści lat badał tracką, rzymską i średniowieczną przeszłość swojego kraju, kierował muzeum narodowym, uniwersytetem i Akademią Nauk. W 1940 roku car Borys III uczynił go premierem, a 1 marca 1941 roku Fiłow podpisał w Wiedniu przystąpienie Bułgarii do paktu trzech. Jego rząd uchwalił antyżydowskie ustawy, wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym i w 1943 roku wydał Niemcom Żydów z okupowanej Macedonii i Tracji. Po śmierci cara Fiłow jako regent faktycznie rządził krajem aż do jesieni 1944 roku. Komuniści rozstrzelali go w lutym 1945 roku.

Młodość i studia w Niemczech

Urodził się 9 kwietnia 1883 roku (28 marca według kalendarza juliańskiego, który obowiązywał wtedy w Bułgarii) w Starej Zagorze. Część źródeł podaje datę 10 kwietnia. Jego ojciec, ppłk Dimityr Fiłow, pochodził z Kałoferu, a matka, Elisaweta Sachatczijewa, z Karłowa. W 1887 roku ojciec przyłączył się do buntu oficerów w Ruse, wymierzonego w rządy Stefana Stambołowa, i zmarł od odniesionych ran. Matka sama wychowała synów. Starszy brat Bogdana, Swetopołk, zginął w 1915 roku, a młodszy, Lubomir, zmarł w dzieciństwie.

Bogdan uczył się w Karłowie i Płowdiwie, a w 1900 roku ukończył Pierwsze Gimnazjum Męskie w Sofii. Dzięki stypendium ministerstwa oświaty wyjechał do Niemiec. Studiował filologię klasyczną w Würzburgu i Lipsku, a archeologię i historię starożytnego Rzymu we Fryburgu Bryzgowijskim, gdzie w 1906 roku obronił doktorat o legionach rzymskich w prowincji Mezji od Augusta do Dioklecjana. Praca ukazała się od razu jako dodatek do prestiżowego czasopisma „Klio”. Lata w Niemczech ukształtowały go na całe życie: pisał po niemiecku, utrzymywał kontakty z niemieckimi uczonymi, a ta sympatia miała później ważyć na jego polityce.

Uczony

1 maja 1906 roku zaczął pracę w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Sofii. Po kolejnych studiach w Bonn, Paryżu i Rzymie objął dział średniowieczny i numizmatyczny, a po sporze naukowym z dotychczasowym dyrektorem, Czechem Václavem Dobruským, w 1910 roku stanął na czele muzeum jako pierwszy Bułgar na tym stanowisku. Kierował nim do 1920 roku. Zapoczątkował w Bułgarii metodyczne wykopaliska: kopał w Hisarii, dawnym rzymskim Diokletianopolis, badał wczesnochrześcijańską bazylikę św. Zofii w Sofii i jako pierwszy starożytne miasto Kabile koło Jamboła. W czasie wojen bałkańskich i pierwszej wojny światowej odbył trzy długie podróże naukowe po Tracji Wschodniej, wybrzeżu egejskim i Macedonii, ratując i opisując zabytki na terenach zajętych przez armię bułgarską. W Macedonii współpracował z niemieckimi archeologami wysłanymi tam przez armię, a latem 1918 roku zorganizował wykopaliska bogatej nekropolii w Trebeniszte nad Jeziorem Ochrydzkim, opublikowane w Berlinie w 1927 roku.

Od 1920 roku był profesorem archeologii i historii sztuki na Uniwersytecie Sofijskim, gdzie wykładał do 1941 roku, w latach 1924–1925 był dziekanem wydziału historyczno-filologicznego, a w latach 1931–1932 rektorem. Założył i przez dwie dekady prowadził Bułgarski Instytut Archeologiczny. W latach 1929–1931 badał kurhany trackie w Duwanlij koło Płowdiwu, a w latach 1931–1933 kopułowe grobowce w Mezeku przy granicy tureckiej. To on wprowadził pojęcie sztuki trackiej, odrębnej od greckiej i scytyjskiej, a jego prace o sztuce starobułgarskiej, o miniaturach kroniki Konstantyna Manassesa w Bibliotece Watykańskiej i o ewangeliarzu cara Iwana Aleksandra w British Museum przyniosły mu sławę międzynarodową. W 1934 roku zorganizował w Sofii międzynarodowy kongres bizantynologiczny. Od 1929 roku był członkiem rzeczywistym Bułgarskiej Akademii Nauk, a 27 czerwca 1937 roku został jej przewodniczącym. Był członkiem Niemieckiego Instytutu Archeologicznego, członkiem korespondentem Pruskiej Akademii Nauk oraz doktorem honoris causa uniwersytetów w Atenach i Berlinie. W 1923 roku wstąpił do berlińskiej loży wolnomularskiej. W styczniu 1932 roku poślubił etnografkę Ewdokiję Petewą, córkę generała. Małżeństwo było bezdzietne.

Premier cara Borysa

Do polityki wszedł późno i z woli cara. 14 listopada 1938 roku został ministrem oświaty w rządzie Georgiego Kjoseiwanowa. Policyjna notatka sporządzona przy nominacji opisywała go jako człowieka dotąd apolitycznego, z niewielkimi i nieafiszowanymi sympatiami do Narodowego Ruchu Socjalnego prawicowca Aleksandyra Cankowa. Bułgaria była wtedy dyktaturą carską bez partii politycznych, a ministrowie wykonywali wolę Borysa. 15 lutego 1940 roku car powierzył mu urząd premiera, zachowując dla niego zarazem tekę oświaty. Wybór był znaczący: Kjoseiwanow uchodził za zwolennika ostrożnej neutralności, a jego następca za przyjaciela Niemiec, choć bez własnego zaplecza politycznego, a więc całkowicie zależnego od cara.

Pierwszym sukcesem jego rządu był układ w Krajowie z 7 września 1940 roku, na mocy którego Rumunia, pod naciskiem Niemiec, oddała Bułgarii południową Dobrudżę. Zarazem rząd Fiłowa przeniósł do Bułgarii wzory III Rzeszy. Jesienią 1940 roku założył młodzieżową organizację Brannik, wzorowaną na Hitlerjugend. Minister spraw wewnętrznych Petyr Gabrowski wniósł do parlamentu ustawę o ochronie narodu, która, wzorowana na ustawach norymberskich, odbierała Żydom większość praw obywatelskich, a przy okazji wymierzona była w wolnomularzy. Parlament przyjął ją 24 grudnia 1940 roku, a car zatwierdził w styczniu 1941 roku. Fiłow, sam wolnomularz, musiał zrezygnować z prezesury bułgarskiego PEN Clubu, objętego nowym prawem.

Zimą 1940/1941 roku Fiłow był głównym wykonawcą polityki cara wobec Niemiec. 2 stycznia 1941 roku pojechał do Wiednia, oficjalnie na leczenie, i na Obersalzbergu rozmawiał z Hitlerem i Ribbentropem. Wyliczał bułgarskie obawy przed Turcją, Związkiem Radzieckim i Jugosławią, ale zapewnił, że Bułgaria przystąpi do paktu, gdy nie będzie to groziło komplikacjami. Gdy niemiecka 12 Armia stanęła nad Dunajem, a 17 lutego Bułgaria i Turcja ogłosiły deklarację o nieagresji, zwłoka przestała być możliwa.

Podpis w Wiedniu

1 marca 1941 roku w wiedeńskim Belwederze, w obecności Hitlera, Fiłow podpisał razem z Ribbentropem, Galeazzem Ciano i ambasadorem Japonii Hiroshim Ōshimą protokół o przystąpieniu Bułgarii do paktu trzech. W przemówieniu tłumaczył, że Bułgaria czyni to z wdzięczności za pomoc w odzyskaniu Dobrudży i dla zapewnienia sobie pokojowego rozwoju, i zapewniał, że kraj pozostanie wierny przyjaźni ze Związkiem Radzieckim i układom z sąsiadami. Tego samego dnia Ribbentrop potwierdził mu na piśmie, że po pokonaniu Grecji Bułgaria otrzyma wybrzeże egejskie między Strumą a Maricą. Następnego dnia niemiecka 12 Armia przekroczyła Dunaj, a Fiłow przeprowadził ratyfikację przez parlament bez debaty, 140 głosami przeciw 20. Opozycyjnemu posłowi, który pytał, czy pakt nie wciągnie Bułgarii w wojnę, odpowiedział, że ryzyko jest niewielkie, a nie ryzykują tylko ci, którzy nic nie robią. Gdy brytyjski poseł George Rendel ostrzegał go przed skutkami sojuszu z Niemcami, Fiłow odparł, że Bułgaria nie potrzebuje rad w sprawie obrony swojej niepodległości. Rendel odpowiedział, że warto będzie mieć to na piśmie na przyszłą konferencję pokojową. 5 marca Wielka Brytania zerwała z Bułgarią stosunki dyplomatyczne.

W kwietniu 1941 roku, po klęsce Jugosławii i Grecji, wojska bułgarskie zajęły bez walki większość jugosłowiańskiej Macedonii, okręg Pirot w Serbii oraz grecką Trację Zachodnią i wschodnią Macedonię. W Bułgarii przyjęto to z entuzjazmem, a prestiż rządu i cara sięgnął szczytu. Jako minister oświaty Fiłow zakładał na zajętych ziemiach setki bułgarskich szkół, a w 1942 roku otworzył w Skopje uniwersytet. Za jego rządów w Tracji wypierano greckich mieszkańców i osiedlano Bułgarów. 25 listopada 1941 roku Bułgaria przystąpiła do przedłużonego paktu antykominternowskiego, a 13 grudnia 1941 roku, pod naciskiem Niemiec, wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym. 11 kwietnia 1942 roku stanął na czele drugiego rządu, w którym objął także tekę ministra spraw zagranicznych.

Deportacje 1943 roku

Najcięższa odpowiedzialność Fiłowa wiąże się z losem Żydów. 22 lutego 1943 roku bułgarski komisarz do spraw żydowskich Aleksandyr Belew i wysłannik Adolfa Eichmanna Theodor Dannecker podpisali umowę o deportacji 20 tysięcy Żydów, a rząd Fiłowa ją zatwierdził. W marcu 1943 roku bułgarskie wojsko i policja zatrzymały w okupowanej Tracji, Macedonii i okręgu Pirot 11 343 osoby, którym władze bułgarskie odmówiły obywatelstwa, i wydały je Niemcom. Niemal wszyscy zginęli w obozie zagłady w Treblince. Deportacja Żydów z Bułgarii w jej dawnych granicach została 9 marca wstrzymana po proteście mieszkańców Kiustendiłu i wiceprzewodniczącego parlamentu Dimityra Peszewa. Gdy kilka dni później Peszew zebrał pod listem protestacyjnym podpisy 43 posłów większości rządowej, Fiłow zażądał od parlamentu wotum zaufania i doprowadził do usunięcia Peszewa ze stanowiska wiceprzewodniczącego. Około 48 tysięcy Żydów z dawnych granic Bułgarii przeżyło wojnę, ale w maju 1943 roku około 20 tysięcy z nich wysiedlono z Sofii na prowincję. O tym, że do deportacji z dawnych ziem nie doszło, zdecydowały protesty posłów, Cerkwi i społeczeństwa oraz ostatecznie car, nie premier.

Regent

28 sierpnia 1943 roku, kilka dni po powrocie z rozmowy z Hitlerem, zmarł nagle Borys III. Carem został sześcioletni Symeon II, a 9 września 1943 roku zwyczajne Zgromadzenie Narodowe wybrało radę regencyjną: brata zmarłego, księcia Cyryla, ministra wojny gen. Nikołę Michowa i Fiłowa. Wybór naruszał konstytucję tyrnowską, która wymagała, by regentów wyłoniło Wielkie Zgromadzenie Narodowe, a członek dynastii w ogóle nie mógł nim być. W radzie dominował Fiłow, który oddał urząd premiera Dobriemu Bożiłowowi, uważanemu za jego człowieka, i do końca trzymał się sojuszu z Niemcami, choć alianckie lotnictwo bombardowało Sofię, a Armia Czerwona zbliżała się do Bałkanów.

Dopiero latem 1944 roku regenci powołali rząd Iwana Bagrianowa, który próbował wycofać kraj z wojny. Po radzieckiej operacji jasko-kiszyniowskiej i przejściu Rumunii na stronę aliantów było już za późno. Utworzenie 2 września 1944 roku rządu Konstantina Murawiewa z udziałem dawnej opozycji wymagało ustąpienia Fiłowa z rady regencyjnej. Zwlekał, ale 7 września wycofał się z rady, a następnego dnia formalnie złożył rezygnację. 5 września Związek Radziecki wypowiedział Bułgarii wojnę, 8 września Armia Czerwona przekroczyła granicę, a 9 września przewrót oddał władzę Frontowi Ojczyźnianemu, w którym rozstrzygający głos mieli komuniści.

Proces i śmierć

Kilka dni po przewrocie Fiłowa aresztowano w górskim kurorcie Czamkorija (Borowec). 21 września razem z pozostałymi regentami i większością ministrów wywieziono go do Związku Radzieckiego, gdzie przez trzy miesiące był przesłuchiwany. 3 stycznia 1945 roku więźniów odwieziono do Sofii i postawiono przed tak zwanym Sądem Ludowym, utworzonym przez nową władzę do rozliczenia „winnych wciągnięcia Bułgarii w wojnę”. Według bułgarskich relacji Fiłow zachowywał się przed sądem z godnością i nie przyznał się do winy. 1 lutego 1945 roku pierwszy skład sądu skazał na śmierć regentów, dziesiątki byłych ministrów, doradców cara i posłów. Wyrok wykonano tej samej nocy, z 1 na 2 lutego, na cmentarzu w Sofii, a ciała wrzucono do leja po bombie. Dlatego źródła podają jako datę śmierci Fiłowa 1 lub 2 lutego. Majątek rodziny skonfiskowano, żonę zesłano, a tytuły naukowe odebrano.

Znaczenie

Przez dziesięciolecia komunistycznej Bułgarii nazwisko Fiłowa wymazywano: jego książki usuwano z bibliotek, a odkrycia cytowano bez nazwiska autora. Paradoksalnie właśnie w tym czasie, w 1986 roku, opublikowano jego dziennik z lat 1940–1944, jedno z najważniejszych źródeł do dziejów Bułgarii w czasie wojny. Po upadku komunizmu archeolodzy przywrócili mu miejsce w nauce, a 26 czerwca 1996 roku Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Ludowego. Ocena polityka pozostaje jednak surowa. W 2009 roku, gdy rada miejska Sofii nadała jego imię ulicy, ambasada Izraela przypomniała, że Fiłow podpisał sojusz z hitlerowskimi Niemcami, przygotował antysemickie ustawy i wysłał na okupowane ziemie administrację, która deportowała tamtejszych Żydów. Decyzję cofnięto.

Fiłow był uczonym, który wierzył, że niemiecki sojusz przyniesie Bułgarii ziemie utracone w latach 1913 i 1919. W marcu 1941 roku jego podpis otworzył Wehrmachtowi drogę do Grecji i Jugosławii i uczynił Bułgarię wspólniczką Rzeszy, także w Zagładzie Żydów z okupowanych ziem. Jak napisano w jednym z nekrologów, popełnił błąd, woląc tworzyć historię, niż jej nauczać.