Armia Czerwona w Bukareszcie

31 sierpnia 1944 roku do Bukaresztu weszły pierwsze oddziały radzieckiego 2 Frontu Ukraińskiego generała armii Rodiona Malinowskiego. Witały je tłumy, transparenty i kwiaty; tego samego wieczoru Moskwa uczciła zajęcie rumuńskiej stolicy salwami artyleryjskimi. Radzieckie komunikaty mówiły o „wyzwoleniu” Bukaresztu, ale w mieście nie było już Niemców. Wyparli ich Rumuni w ciągu tygodnia po przewrocie z 23 sierpnia, gdy król Michał I kazał aresztować marszałka Iona Antonescu, a nowy rząd wypowiedział Niemcom wojnę.

Wiadomość, że armia radziecka wkroczyła do Bukaresztu, jest więc trafna co do daty i faktu, ale wymaga uzupełnienia: Armia Czerwona weszła do stolicy kraju, który od tygodnia nie był już jej przeciwnikiem w walce, choć formalnie wciąż nie zawarł z nią rozejmu. Ta dwuznaczność – sojusznik czy pokonany wróg – określiła losy Rumunii na kolejne lata.

Rumuni oczyszczają stolicę

W chwili przewrotu w Bukareszcie i jego okolicach stały głównie niemieckie oddziały tyłowe, obrony przeciwlotniczej i służb, a w samym mieście – sztaby i misja wojskowa. Front w Mołdawii, gdzie trzy dni wcześniej ruszyła ofensywa jasko-kiszyniowska, był kilkaset kilometrów dalej. Rumuńska komenda miasta zdołała w nocy z 23 na 24 sierpnia zablokować i rozbroić część niemieckich placówek w centrum. Rano 24 sierpnia od północy podeszła do stolicy kolumna generała Alfreda Gerstenberga, dowódcy obrony przeciwlotniczej rejonu naftowego, a Luftwaffe zaczęła bombardować miasto; bomby trafiły m.in. w Pałac Królewski. Rumuni, w dużej części rekruci, oddziały szkolne i żandarmeria, zatrzymali natarcie na przedmieściach, w rejonie lotniska Băneasa i lasu na północ od miasta. Według części opracowań na prośbę strony rumuńskiej amerykańskie bombowce zaatakowały 26 sierpnia niemieckie pozycje w tym lesie. Do 28 sierpnia Niemcy pod Bukaresztem zostali rozbici lub skapitulowali, a Gerstenberg i inni wyżsi oficerowie dostali się do niewoli.

Tak wyglądało to w całym kraju. Rumuni zajęli przełęcze karpackie i Braszów, port w Konstancy i przeprawy na Dunaju. Najdłużej trwały walki o Ploeszti, centrum przemysłu naftowego, które od miesięcy było celem alianckich nalotów. Tamtejszy niemiecki garnizon, liczący około 25 tysięcy ludzi, głównie artylerzystów przeciwlotniczych, przez kilka dni stawiał opór rumuńskiemu 5 Korpusowi Terytorialnemu. 30 sierpnia do Ploeszti weszły wojska radzieckie, a resztki Niemców, zamknięte w kotle pod pobliską wsią Păulești, poddały się następnego dnia; tylko około dwóch tysięcy przedarło się przez Karpaty na Węgry. Według danych przytaczanych przez rumuńskich historyków w walkach od 23 do 31 sierpnia armia rumuńska wzięła do niewoli około 56 tysięcy Niemców, a około 5 tysięcy zabiła, tracąc 8,6 tysiąca zabitych i rannych. Jeńców przekazano później Armii Czerwonej.

Wejście 31 sierpnia

Po rozbiciu niemieckich armii w Mołdawii mobilne zgrupowania 2 Frontu Ukraińskiego, z 6 Armią Pancerną na czele, szły na południe przez Bramę Fokszańską, którą przeszły 27 sierpnia, ku Ploeszti i Bukaresztowi; równolegle 3 Front Ukraiński posuwał się wzdłuż Dunaju ku wybrzeżu. Do stolicy wojska radzieckie weszły 31 sierpnia, nie napotykając oporu. Razem z nimi albo tuż przed nimi przybył zmotoryzowany oddział 1 Ochotniczej Dywizji Piechoty im. Tudora Vladimirescu – jednostki sformowanej w 1943 roku w ZSRR z rumuńskich jeńców wojennych, pod komendą radziecką i pod opieką rumuńskich komunistów z Moskwy. Datę jej wkroczenia źródła podają różnie (29 lub 31 sierpnia), ale jej obecność miała znaczenie przede wszystkim polityczne: komunistyczna propaganda przez lata przedstawiała ją jako współwyzwolicielkę stolicy.

Tego samego dnia z lotniska Popești-Leordeni pod Bukaresztem startowały pierwsze amerykańskie Latające Fortece operacji „Reunion”. Po zmianie frontu Rumuni zwolnili alianckich lotników zestrzelonych podczas nalotów na Ploeszti i Bukareszt, a 15 Armia Lotnicza w ciągu kilku dni, od 31 sierpnia do 3 września, przewiozła do Włoch ponad 1100 byłych jeńców, w większości Amerykanów. Była to jedna z nielicznych bezpośrednich akcji zachodnich aliantów w Rumunii.

Jak z pokonanym krajem

Witający radzieckich żołnierzy Rumuni szybko przekonali się, że Moskwa nie traktuje ich jak sojuszników. Do podpisania rozejmu Armia Czerwona rozbrajała napotkane rumuńskie oddziały i brała ich żołnierzy do niewoli – według różnych szacunków od 100 do 140 tysięcy ludzi, w większości po 23 sierpnia; wielu zostało wywiezionych do obozów w ZSRR. Rekwirowano samochody, żywność i sprzęt, zdarzały się grabieże i przemoc wobec ludności cywilnej. Z Ploeszti wywożono urządzenia przemysłu naftowego. Antonescu, którego rumuńscy komuniści przetrzymywali od dnia przewrotu, został na przełomie sierpnia i września przekazany Rosjanom i wywieziony do Moskwy.

Rumuńska delegacja z komunistą Lucrețiu Pătrășcanu na czele, która przyleciała do Moskwy pod koniec sierpnia, nie miała w praktyce pola do negocjacji. Rozejm podpisany w nocy z 12 na 13 września 1944 roku przez marszałka Malinowskiego w imieniu trzech mocarstw zatwierdzał radzieckie nabytki z 1940 roku, nakładał 300 milionów dolarów odszkodowań, zobowiązywał Rumunię do wystawienia co najmniej dwunastu dywizji przeciw Niemcom i Węgrom i oddawał kraj pod nadzór Sojuszniczej Komisji Kontroli, działającej pod kierunkiem radzieckiego dowództwa. Arbitraż wiedeński uznano za nieważny, a północny Siedmiogród obiecano Rumunii.

Znaczenie

Wejście Armii Czerwonej do Bukaresztu zamykało operację jasko-kiszyniowską, w której Niemcy stracili Grupę Armii „Południowa Ukraina” i jedno z ostatnich źródeł ropy naftowej, i otwierało Związkowi Radzieckiemu drogę na Bałkany i na Nizinę Węgierską. Już kilka dni później Armia Czerwona stanęła nad Dunajem na granicy z Bułgarią, a armia rumuńska u jej boku przystąpiła do walk w Siedmiogrodzie z wojskami niemieckimi i węgierskimi.

Dla samej Rumunii 31 sierpnia był początkiem radzieckiej obecności wojskowej, która miała trwać do 1958 roku. Sojusznicza Komisja Kontroli i radzieckie dowództwo stały się realną władzą nad rządem. Partia komunistyczna, w sierpniu 1944 roku licząca według różnych szacunków zaledwie około tysiąca członków, z pomocą radzieckiej administracji wojskowej i powracających z Moskwy działaczy, takich jak Ana Pauker, w ciągu kilku miesięcy zdobyła wpływy w policji, armii i związkach zawodowych. Rząd Sănătescu upadł w grudniu 1944 roku, a w marcu 1945 roku, pod bezpośrednim naciskiem radzieckiego wiceministra spraw zagranicznych Andrieja Wyszynskiego, król musiał powołać rząd Petru Grozy, zdominowany przez komunistów. Wybory z listopada 1946 roku zostały sfałszowane, w 1947 roku rozwiązano opozycyjną partię chłopską i uwięziono jej przywódców, a 30 grudnia 1947 roku Michał I został zmuszony do abdykacji i proklamowano Rumuńską Republikę Ludową.

Komunistyczna Rumunia obchodziła 23 sierpnia jako święto narodowe, a wejście wojsk radzieckich do Bukaresztu przedstawiała jako akt wyzwolenia, któremu Rumuni zawdzięczali wolność. Po 1989 roku rumuńscy historycy podkreślają raczej, że stolicę uwolnili od Niemców sami Rumuni, a dla wielu z nich 31 sierpnia 1944 roku był nie dniem wyzwolenia, lecz początkiem nowej, trwającej ponad czterdzieści lat zależności.