Śmierć Himmlera

Późnym wieczorem 23 maja 1945 roku w willi przy Uelzener Straße w Lüneburgu, zajętej przez wywiad brytyjskiej 2 Armii, lekarz wojskowy przystąpił do badania jeńca, którego kilka godzin wcześniej zidentyfikowano jako Heinricha Himmlera. Gdy kazał mu otworzyć usta, więzień gwałtownie odwrócił głowę i rozgryzł ukrytą w jamie ustnej kapsułkę z cyjankiem potasu. Mimo prób ratunku zmarł po kilkunastu minutach, około godziny 23.15. Człowiek, który od 1929 roku kierował SS, a od 1936 roku całą niemiecką policją i odpowiadał jak mało kto za Zagładę Żydów oraz zbrodnie na milionach ludzi w okupowanej Europie, uniknął w ten sposób procesu i wyroku.

Dwa dni wcześniej, 21 maja, Himmler został zatrzymany wraz z dwoma towarzyszami na posterunku kontrolnym w okolicach Bremervörde w Dolnej Saksonii. Nikt go wówczas nie rozpoznał: miał przy sobie dokumenty na nazwisko sierżanta Heinricha Hitzingera, zgolony wąsik i czarną przepaskę na oku. Dopiero 23 maja w brytyjskim obozie przesłuchań sam wyjawił, kim jest.

Upadek najwierniejszego

Jeszcze w kwietniu 1945 roku Himmler uważał się za człowieka, z którym zachodni alianci będą musieli rozmawiać. Za plecami Hitlera prowadził rozmowy ze Szwedami i w nocy na 24 kwietnia w Lubece przekazał przez hrabiego Folkego Bernadotte’a propozycję kapitulacji przed Amerykanami i Brytyjczykami. Truman i Churchill ją odrzucili, a gdy wiadomość o rozmowach podały 28 kwietnia zachodnie agencje, Hitler, nazywany przez Himmlera „wiernym Heinrichem”, uznał to za zdradę: kazał go aresztować, a w testamencie politycznym usunął go z partii i ze wszystkich urzędów.

Himmler nie przyjął tego do wiadomości. Ze swoim sztabem i eskortą – według niemieckich opracowań liczącymi około 150 osób – przybył na północ, do kwatery nowego prezydenta Rzeszy, admirała Karla Dönitza, w nadziei na wysokie stanowisko w nowym rządzie. Przez kilka dni uczestniczył w naradach, ale 6 maja Dönitz odwołał go ze wszystkich funkcji. Nikt z aliantów nie zamierzał rozmawiać z szefem SS; Dönitz rozumiał, że jego obecność kompromitowałaby każdą niemiecką władzę.

Sierżant Hitzinger

Himmler nie przygotował się starannie do ucieczki. Gdy po kapitulacji 8 maja nie miał już złudzeń, że zostanie wpuszczony do gry, około 11 maja opuścił z niewielką grupą towarzyszy – wśród nich był jego adiutant Werner Grothmann i oficer jego eskorty Heinz Macher – okolice Flensburga. Najpierw pojechali na południe do Friedrichskoog nad Morzem Północnym, potem przeprawili się przez Łabę w okolice Neuhaus nad ujściem Oste. Tam grupa się podzieliła, a Himmler z dwoma ludźmi szedł dalej pieszo, prawdopodobnie bez wyraźnego celu. Według biografa Himmlera Petera Longericha miał przy sobie tylko sfałszowaną książeczkę żołdu i zwolnienie z wojska na nazwisko Heinricha Hitzingera – sierżanta Tajnej Policji Polowej (Geheime Feldpolizei).

Wybór tej przykrywki okazał się, według większości relacji, fatalny. Tajna Policja Polowa należała do formacji, których członkowie podlegali w strefie brytyjskiej automatycznemu aresztowaniu, a pieczątka na dokumentach Hitzingera była już znana brytyjskiemu wywiadowi z papierów uciekających esesmanów. Wieczorem 21 maja Himmler i jego dwaj towarzysze zostali zatrzymani przy próbie przejścia przez posterunek kontrolny między Bremervörde a Meinstedt. Relacje różnią się co do tego, kto pełnił tam służbę: według Longericha i opartej na nim literatury posterunek wystawili uwolnieni radzieccy jeńcy wojenni działający pod nadzorem brytyjskim; inne opracowania mówią o brytyjskim patrolu. Pewne jest, że zatrzymani trafili w ręce brytyjskie jako podejrzani członkowie formacji objętej aresztowaniem.

Przez dwa kolejne dni przewożono ich przez kilka obozów przejściowych, aż 23 maja znaleźli się w ośrodku przesłuchań nr 031 pod Lüneburgiem, położonym w Barnstedt. Po południu Himmler poprosił o rozmowę z komendantem. Gdy kapitan Thomas Selvester przyjął go w swoim biurze, zdjął przepaskę z oka, założył okulary i oświadczył, że jest Heinrichem Himmlerem.

Noc w Lüneburgu

Selvester kazał przeszukać więźnia. W jego ubraniu znaleziono mosiężną osłonkę z ampułką cyjanku; podejrzewano, że może mieć drugą. O zatrzymaniu zawiadomiono kwaterę marszałka Bernarda Montgomery’ego. Wieczorem przyjechał szef jego wywiadu, pułkownik Michael Murphy, który kazał przewieźć Himmlera do Lüneburga, do budynku zajmowanego przez wywiad 2 Armii. Tam więzień miał zostać rozebrany i dokładnie zbadany.

Badanie przeprowadził lekarz wojskowy, kapitan C. J. L. Wells. Gdy zajrzał Himmlerowi do ust i dostrzegł w szczelinie przy zębach mały ciemny przedmiot, jeniec szarpnął głową, zacisnął szczęki i rozgryzł ukrytą tam ampułkę. Brytyjczycy próbowali go ratować – trzymali go głową w dół, usiłowali wydobyć resztki trucizny i podawali środki wymiotne – ale cyjanek działał zbyt szybko. Według relacji świadków, w tym sierżanta majora Edwina Austina, Himmler zmarł po około kwadransie.

Ciało przez dwa dni leżało w willi przy Uelzener Straße. Wykonano zdjęcia i maskę pośmiertną, przeprowadzono sekcję zwłok, a tożsamość zmarłego potwierdzili świadkowie, którzy znali go osobiście; zwłoki pokazano też alianckim korespondentom. We wczesnych godzinach 26 maja Austin i kilku żołnierzy zakopali ciało w nieoznaczonym grobie w lesie pod Lüneburgiem. Miejsca pochówku celowo nie zaznaczono, by nie stało się celem pielgrzymek; do dziś pozostaje nieznane.

Zbrodnie, z których się nie rozliczył

Śmierć w Lüneburgu oszczędziła Himmlerowi procesu, w którym byłby jednym z głównych oskarżonych. Jako Reichsführer-SS od 1929 roku i szef całej niemieckiej policji od 1936 roku zbudował aparat terroru III Rzeszy: gestapo, system obozów koncentracyjnych i Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy. Podlegały mu Einsatzgruppen, które na okupowanych terenach Związku Radzieckiego wymordowały setki tysięcy Żydów, a jego ludzie kierowali obozami zagłady w Bełżcu, Sobiborze, Treblince i Auschwitz-Birkenau. Po konferencji w Wannsee to SS Himmlera wykonywała „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”, w którym zginęło około sześciu milionów Żydów. W październiku 1943 roku w Poznaniu mówił otwarcie przed generałami SS i dygnitarzami partii o „wytępieniu narodu żydowskiego”.

Szczególne miejsce w jego działalności zajmowała Polska. Jako komisarz Rzeszy do spraw umacniania niemczyzny kierował wysiedleniami setek tysięcy Polaków z ziem wcielonych do Rzeszy i planami germanizacji Wschodu. Jego aparat przeprowadzał egzekucje polskiej inteligencji, a w sierpniu 1944 roku Himmler przekazał rozkaz Hitlera, by stłumić powstanie warszawskie bez litości i zrównać Warszawę z ziemią – jego wykonaniem była między innymi rzeź Woli. Ofiarami podległych mu formacji padli także Romowie, jeńcy radzieccy, więźniowie obozów z całej Europy i ludność cywilna okupowanych krajów.

Jego samobójstwo było częścią szerszego zjawiska. Wraz z upadkiem Rzeszy życie odebrali sobie Hitler i Goebbels, a 23 maja – tego samego dnia, w którym zmarł Himmler – we Flensburgu otruł się admirał Hans-Georg von Friedeburg, podczas aresztowania rządu Dönitza. Samobójstwo popełnili też liczni wyżsi funkcjonariusze SS, policji i partii. Dla aliantów samobójstwo Himmlera było porażką: stracili najważniejszego świadka, który mógł opowiedzieć o mechanizmach Zagłady i o tym, kto podejmował decyzje.

Znaczenie

Śmierć Himmlera zamknęła ostatni rozdział jego kariery, który on sam chciał zakończyć inaczej – jako rozmówca zwycięzców i gwarant porządku w pokonanych Niemczech. Mimo że zginął w niewoli, jego odpowiedzialność została opisana w Norymberdze. W procesie głównych zbrodniarzy wojennych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym, rozpoczętym w listopadzie 1945 roku, SS jako całość uznano za organizację przestępczą, a zeznania jego podwładnych – między innymi komendanta Auschwitz Rudolfa Hößa i szefa Einsatzgruppe D Otto Ohlendorfa – pokazały skalę zbrodni, za które Himmler odpowiadał. Jego ucieczka z fałszywymi papierami zapowiadała też drogi, którymi tysiące esesmanów próbowały w kolejnych latach uniknąć odpowiedzialności – część z nich skutecznie.