Samobójstwo Hitlera

30 kwietnia 1945 roku, około 15.30, w podziemnym bunkrze pod ogrodem Kancelarii Rzeszy w Berlinie Adolf Hitler zastrzelił się w swoim gabinecie. Obok niego, na tej samej kanapie, siedziała martwa Eva Braun, która zażyła cyjanek. Niespełna dwie doby wcześniej, krótko po północy z 28 na 29 kwietnia, wzięli ślub, a kilka godzin później Hitler podpisał swój testament polityczny: na następcę w roli głowy państwa wyznaczył wielkiego admirała Karla Dönitza, a na kanclerza Rzeszy – Josepha Goebbelsa. Ciała obojga wyniesiono do ogrodu, oblano benzyną i spalono. Żołnierze radzieccy byli wtedy kilkaset metrów od bunkra.

Śmierć dyktatora, który rozpętał drugą wojnę światową i odpowiadał za Zagładę Żydów, nie przyniosła od razu końca walk. Usunęła jednak jedyną przeszkodę, która dotąd blokowała kapitulację Niemiec. Jej okoliczności – przez lata zaciemniane przez propagandę Dönitza, sowiecką dezinformację i legendy o ucieczce – są dziś dobrze ustalone dzięki zeznaniom świadków z bunkra, dochodzeniom brytyjskim i zachodnioniemieckim oraz dokumentom z archiwów radzieckich.

Bunkier pod Kancelarią Rzeszy

Hitler wrócił do Berlina 16 stycznia 1945 roku, po klęsce kontrofensywy w Ardenach. Gdy naloty zniszczyły znaczną część Nowej Kancelarii Rzeszy, coraz więcej czasu spędzał w Führerbunker, schronie zbudowanym pod ogrodem kancelarii, kilka metrów pod ziemią, pod grubym stropem z żelbetu. Stamtąd kierował wojną, której wynik był przesądzony od miesięcy: na zachodzie Amerykanie i Brytyjczycy przekroczyli Ren, na wschodzie Armia Czerwona stała nad Odrą.

16 kwietnia rozpoczęła się operacja berlińska. 20 kwietnia Hitler obchodził w bunkrze swoje ostatnie urodziny, po których większość dygnitarzy opuściła stolicę. 22 kwietnia, gdy dowiedział się, że natarcie grupy Steinera nie zostało nawet rozpoczęte, przeżył załamanie: przy generałach po raz pierwszy otwarcie przyznał, że wojna jest przegrana, i zapowiedział, że zostanie w Berlinie i odbierze sobie życie. Nadzieję pokładał już tylko w odsieczy 12 Armii Walthera Wencka i 9 Armii Theodora Bussego.

Następne dni przyniosły kolejne ciosy. 23 kwietnia Hermann Göring przysłał z Bawarii telegram, w którym pytał, czy ma przejąć władzę zgodnie z dekretem o sukcesji z 1941 roku; Hitler uznał to za zdradę i odebrał mu urzędy, a Bormann polecił SS aresztować go na Obersalzbergu. 25 kwietnia wojska radzieckie zamknęły okrążenie Berlina. 26 kwietnia do bunkra przedarł się samolotem generał Robert von Greim, ranny po drodze przez ogień przeciwlotniczy; towarzyszyła mu pilotka Hanna Reitsch. Hitler mianował go feldmarszałkiem i dowódcą Luftwaffe w miejsce Göringa.

Wieczorem 28 kwietnia do bunkra dotarła wiadomość agencji Reutera: Heinrich Himmler za pośrednictwem szwedzkiego hrabiego Folkego Bernadottego zaproponował zachodnim aliantom kapitulację. Dla Hitlera była to najcięższa ze zdrad – „wierny Heinrich” był szefem SS. Rozkazał Greimowi i Reitsch wylecieć z Berlina, zapewnić wsparcie lotnictwa i aresztować Himmlera; w nocy wystartowali z prowizorycznego lądowiska na osi Wschód–Zachód w Tiergarten. Tej samej nocy rozstrzelano w ogrodzie kancelarii Hermanna Fegeleina, oficera łącznikowego Himmlera i szwagra Evy Braun, zatrzymanego wcześniej w cywilnym ubraniu w jego berlińskim mieszkaniu; okoliczności jego śmierci znamy tylko z niespójnych relacji. Radzieckie oddziały walczyły już w okolicach Potsdamer Platz, około kilometra od bunkra.

Ślub w nocy z 28 na 29 kwietnia

Wiadomość o zdradzie Himmlera skłoniła Hitlera do ostatnich decyzji. Krótko po północy z 28 na 29 kwietnia w małej sali map w bunkrze poślubił Evę Braun, swoją towarzyszkę od początku lat trzydziestych, której związek z nim przez lata ukrywano przed opinią publiczną. Ślubu cywilnego udzielił Walter Wagner, urzędnik berlińskiej administracji partyjnej i miejskiej, sprowadzony z oddziału Volkssturmu walczącego w pobliżu. Świadkami byli Goebbels i Martin Bormann. Zgodnie z ustawami norymberskimi oboje nowożeńcy oświadczyli, że są „czystego aryjskiego pochodzenia” i nie mają chorób dziedzicznych. Według zachowanego aktu Eva zaczęła podpisywać się nazwiskiem panieńskim, po czym przekreśliła literę „B” i podpisała się „Eva Hitler z domu Braun”.

Po ceremonii odbyło się skromne przyjęcie z udziałem Goebbelsa i jego żony Magdy, Bormanna, generałów Hansa Krebsa i Wilhelma Burgdorfa, sekretarek oraz kucharki Constanze Manziarly. Według wspomnień uczestników Hitler mówił o dawnych czasach i o tym, że wszystko się skończyło. Małżeństwo trwało niespełna czterdzieści godzin.

Testament

Tej samej nocy Hitler podyktował sekretarce Traudl Junge dwa dokumenty: testament osobisty i testament polityczny. Część relacji mówi, że dyktował je jeszcze przed ślubem, część – że zaraz po przyjęciu; wszystkie zgadzają się co do tego, że podpisał je 29 kwietnia około godziny 4.00 nad ranem. Spotykane czasem stwierdzenie, że Hitler podyktował testament tuż przed śmiercią, jest więc nieścisłe: stało się to ponad trzydzieści godzin przed samobójstwem.

W testamencie osobistym Hitler wyjaśniał, że postanowił poślubić kobietę, która „z własnej woli” przyjechała do oblężonego miasta, by dzielić jego los. Majątek przekazywał partii, a gdyby ta przestała istnieć – państwu; zbiory obrazów miały trafić do galerii w rodzinnym Linzu. Wykonawcą testamentu ustanowił Bormanna. Polecił, by jego ciało i ciało żony zostały natychmiast spalone „w miejscu, gdzie przez dwanaście lat wykonywałem większość codziennej pracy”. Świadkami podpisu byli Bormann, Goebbels i pułkownik Nicolaus von Below, adiutant Hitlera z ramienia Luftwaffe.

Testament polityczny składał się z dwóch części. W pierwszej Hitler powtarzał, że ani on, ani nikt inny w Niemczech nie chciał wojny w 1939 roku, a odpowiedzialność za nią zrzucał na „międzynarodowe żydostwo i jego pomocników”. Oświadczał, że nie opuści Berlina i wybiera śmierć, by nie wpaść w ręce wrogów, którzy potrzebują „widowiska”. Zobowiązywał przywódców narodu do „bezwzględnego przestrzegania praw rasowych” i do „bezlitosnego oporu wobec światowego truciciela wszystkich narodów, międzynarodowego żydostwa”. Ostatnie zdania jego najważniejszego dokumentu politycznego były więc tym samym, czym jego działalność od początku: antysemityzmem, który doprowadził do Zagłady.

Druga część dotyczyła władzy po jego śmierci. Hitler wykluczył z partii i pozbawił wszystkich urzędów Göringa i Himmlera, nazywając obu zdrajcami. Unieważnił dekret z 1941 roku, który czynił Göringa jego następcą. Prezydentem Rzeszy, najwyższym dowódcą Wehrmachtu, ministrem wojny i dowódcą Kriegsmarine mianował Dönitza, kanclerzem Rzeszy – Goebbelsa, „ministrem partii” – Bormanna. Ministrem spraw zagranicznych miał zostać Arthur Seyss-Inquart, dowódcą wojsk lądowych feldmarszałek Ferdinand Schörner, a szefem SS i policji – gauleiter oblężonego Wrocławia Karl Hanke. Urząd prezydenta, który Hitler zlikwidował w 1934 roku, łącząc go z urzędem kanclerza, wracał więc tylko po to, by go przekazać. Testament polityczny podpisali jako świadkowie Goebbels, Bormann, Burgdorf i Krebs. Goebbels dołączył do niego własny „dodatek”: oświadczał, że po raz pierwszy w życiu odmawia wykonania rozkazu Führera i nie opuści Berlina, lecz zginie tu wraz z rodziną.

Trzy egzemplarze testamentów wynieśli z okrążonego miasta kurierzy: zastępca szefa prasowego Heinz Lorenz, adiutant Bormanna Wilhelm Zander i adiutant wojskowy Hitlera major Willy Johannmeyer. Żaden nie dotarł do Dönitza; dokumenty odnaleźli później alianci – Lorenz, zatrzymany przez Brytyjczyków, miał swój egzemplarz zaszyty w ubraniu. Historycy zwracają uwagę, że postanowienia o następstwie miały w dużej mierze charakter deklaracji: Hanke był oblężony we Wrocławiu, Bormann nie miał szans dotrzeć do Szlezwika-Holsztynu, a Goebbels zapowiadał, że zginie w Berlinie.

Ostatnia doba

29 kwietnia po południu do bunkra dotarła wiadomość, że włoscy partyzanci rozstrzelali Benita Mussoliniego i jego towarzyszkę Clarettę Petacci, a ich ciała wystawiono na widok publiczny w Mediolanie (śmierć Mussoliniego). Historycy przypuszczają, że utwierdziło to Hitlera w postanowieniu, by jego zwłoki nie stały się „widowiskiem” – zapisał to zresztą już w testamencie. Tego samego dnia we Włoszech podpisano w Casercie kapitulację niemieckich wojsk, o czym w bunkrze jeszcze nie wiedziano.

Hitler miał ampułki z cyjankiem, otrzymane za pośrednictwem lekarza SS Ludwiga Stumpfeggera. Po zdradzie Himmlera zaczął jednak wątpić, czy trucizna pochodząca od SS jest skuteczna. Kazał swojemu lekarzowi Wernerowi Haasemu wypróbować jedną kapsułkę na swojej suce Blondi; pies zdechł natychmiast.

Późnym wieczorem 29 kwietnia Hitler wysłał do Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu depeszę z pytaniami: gdzie są czołowe oddziały Wencka, kiedy ruszą do natarcia, gdzie jest 9 Armia. Około pierwszej w nocy 30 kwietnia feldmarszałek Wilhelm Keitel odpowiedział, że Wenck utknął na południe od Poczdamu, a 9 Armia jest okrążona. Odsieczy nie będzie. Około 2.30 Hitler pożegnał się w korytarzu bunkra z grupą około dwudziestu osób, głównie kobiet z personelu, ściskając każdemu dłoń.

Przed południem 30 kwietnia generał Helmuth Weidling, dowódca obrony Berlina, zameldował, że obrońcom skończy się amunicja najpóźniej tej nocy, a walki potrwają najwyżej dobę. Radzieckie oddziały były już kilkaset metrów od bunkra, a od rana trwał szturm na pobliski gmach Reichstagu. Weidling poprosił o zgodę na próbę przebicia się z miasta; około 13.00 otrzymał ją pod warunkiem, że nie będzie mowy o kapitulacji.

Samobójstwo

Po obiedzie, który Hitler zjadł z sekretarkami i kucharką, on i Eva Braun pożegnali się z najbliższym otoczeniem: z Goebbelsem, Bormannem, sekretarkami i oficerami. Między 14.30 a 15.00 weszli do gabinetu Hitlera. Adiutant SS-Sturmbannführer Otto Günsche pilnował drzwi. Około 15.30 kamerdyner Heinz Linge i Bormann weszli do środka. Według ich relacji i relacji Günschego Hitler siedział na kanapie z przechyloną głową, z raną postrzałową w prawej skroni; obok leżał jego pistolet Walther kalibru 7,65 mm. Eva Braun nie miała ran – otruła się cyjankiem. Linge wspominał zapach gorzkich migdałów, charakterystyczny dla cyjanowodoru.

Często powtarzane stwierdzenie, że oboje odebrali sobie życie „połączeniem trucizny i strzału”, wymaga doprecyzowania: Eva Braun zażyła truciznę, a Hitler się zastrzelił. To, czy przed strzałem rozgryzł także kapsułkę z cyjankiem, pozostaje sporne: twierdziły tak sowieckie raporty z 1945 roku i część późniejszych autorów, ale zeznania świadków z bunkra i ustalenia zachodnioniemieckiego sądu z 1956 roku mówią o śmierci od strzału w prawą skroń.

Günsche zawiadomił o śmierci Hitlera zgromadzonych w sali odpraw – Goebbelsa, Krebsa, Burgdorfa i szefa Hitlerjugend Artura Axmanna. Zgodnie z poleceniem Hitlera ciała zawinięto w koce, wyniesiono schodami wyjścia awaryjnego do ogrodu kancelarii, złożono w leju po pocisku, oblano benzyną i podpalono. Bormann, Goebbels, Günsche, Linge, szofer Erich Kempka i kilku esesmanów stali w drzwiach bunkra z rękami wzniesionymi w hitlerowskim pozdrowieniu. Ogród był pod ostrzałem radzieckiej artylerii. Esesmani dolewali benzyny przez około dwie i pół godziny; około 18.30 zwęglone szczątki przysypano ziemią w płytkim leju.

Sukcesja i koniec bunkra

Wieczorem 30 kwietnia Bormann zawiadomił drogą radiową Dönitza, przebywającego w Plön w Szlezwiku-Holsztynie, że Führer wyznaczył go na swego następcę w miejsce Göringa. Nie napisał, że Hitler nie żyje, przemilczał też żądanie dalszej walki i nazwiska pozostałych członków nowego rządu. Dopiero 1 maja po południu depesza Goebbelsa poinformowała Dönitza o godzinie śmierci Hitlera, nie wspominając o samobójstwie.

Tymczasem nowy kanclerz próbował prowadzić własną politykę. Krótko przed 4.00 nad ranem 1 maja generał Krebs, były attaché wojskowy w Moskwie, przeszedł przez linię frontu do sztabu generała Wasilija Czujkowa, dowódcy 8 Armii Gwardii. Jako pierwszy poinformował stronę radziecką o śmierci Hitlera i zaproponował rozejm oraz rokowania. Wiadomość przekazano Gieorgijowi Żukowowi, a ten zawiadomił Józefa Stalina. Stalin zażądał bezwarunkowej kapitulacji, do której Krebs nie miał upoważnienia. Goebbels odrzucił to żądanie.

Wieczorem 1 maja Joseph i Magda Goebbelsowie zabili sześcioro swoich dzieci w wieku od 4 do 12 lat: według późniejszych zeznań dentysty SS Helmuta Kunza najpierw podano im morfinę, a następnie cyjanek, w czym prawdopodobnie uczestniczył również Stumpfegger. Potem małżonkowie odebrali sobie życie w ogrodzie kancelarii. Kanclerzem Rzeszy Goebbels był niewiele ponad dobę. W nocy z 1 na 2 maja ludzie z bunkra próbowali przebić się z miasta małymi grupami. Krebs i Burgdorf zastrzelili się w bunkrze. Bormann zginął w czasie ucieczki; jego szczątki odnaleziono w Berlinie w 1972 roku, a tożsamość potwierdziła w 1998 roku analiza DNA. Günsche, Linge i Kempka, a także sekretarki Hitlera, trafili w ręce Rosjan lub przedostali się na zachód; ich zeznania stały się później podstawowym źródłem wiedzy o ostatnich dniach w bunkrze.

Wieczorem 30 kwietnia, kilka godzin po śmierci Hitlera, żołnierze radzieckiej 3 Armii Uderzeniowej zatknęli czerwone flagi na dachu Reichstagu. Za oficjalny Sztandar Zwycięstwa uznano flagę 150 Dywizji Strzeleckiej, której zawieszenie radziecka historiografia przypisała sierżantom Michaiłowi Jegorowowi i Melitonowi Kantarii; w budynku walczono jeszcze do 2 maja. Słynna fotografia Jewgienija Chałdieja z flagą nad Reichstagiem powstała dopiero 2 maja i była inscenizacją. Tego samego dnia Weidling podpisał kapitulację garnizonu Berlina.

Wieczorem 1 maja rozgłośnia w Hamburgu przerwała program i ogłosiła, że Hitler „poległ w swojej kwaterze w Kancelarii Rzeszy, walcząc do ostatniego tchu z bolszewizmem”, i to rzekomo „dziś po południu”, czyli 1 maja. Dönitz w przemówieniu radiowym nazwał jego śmierć bohaterską. Była to legenda: Dönitz nie znał okoliczności śmierci Hitlera, a obraz wodza poległego w walce miał podtrzymać morale żołnierzy walczących na wschodzie. Dönitz utworzył rząd kierowany przez Lutza Schwerina von Krosigka, urzędujący od 3 maja we Flensburgu, i zamiast walki do końca starał się przeciągać kapitulację na zachodzie, by jak najwięcej żołnierzy i uchodźców zdążyło uciec przed Armią Czerwoną.

Szczątki, śledztwa i legendy

Stalin chciał mieć pewność, że Hitler nie żyje, i polecił odnaleźć jego ciało kontrwywiadowi wojskowemu Smiersz. Na początku maja żołnierze radzieccy wydobyli z leju w ogrodzie kancelarii zwęglone szczątki, w tym ciała psów i fragmenty szczęk. Według sowieckich dokumentów do 11 maja asystentka dentysty Hitlera Käthe Heusermann i technik dentystyczny Fritz Echtmann rozpoznali zęby i mosty protetyczne Hitlera i Evy Braun; oboje spędzili potem lata w radzieckich więzieniach. Sekcja przeprowadzona przez radzieckich lekarzy wskazywała na otrucie cyjankiem, ale jej opis, opublikowany w 1968 roku, budzi wątpliwości, bo nie wiadomo nawet z pewnością, czy badano ciało Hitlera, czy tylko fragmenty szczątków.

Ustalenia te Kreml utajnił i przez lata prowadził grę propagandową. Na początku czerwca 1945 roku strona radziecka ogłosiła, że Hitler otruł się cyjankiem, kilka dni później – że ciała nie zidentyfikowano i Führer prawdopodobnie uciekł. Stalin w rozmowach z zachodnimi politykami sugerował, że Hitler ukrywa się w Hiszpanii lub Argentynie. Ta niepewność, podsycana przez prasę, dała początek legendom o ucieczce Hitlera łodzią podwodną do Ameryki Południowej, które krążą do dziś, choć nie ma na nie żadnych wiarygodnych dowodów.

Brytyjski wywiad zlecił jesienią 1945 roku zbadanie sprawy historykowi Hugh Trevor-Roperowi. Na podstawie przesłuchań świadków, którzy znaleźli się w rękach zachodnich aliantów, odtworzył przebieg ostatnich dni w bunkrze i potwierdził samobójstwo; jego książka „Ostatnie dni Hitlera” (1947) długo pozostawała podstawowym opracowaniem. W latach 1952–1956 sąd w Berchtesgaden przesłuchał 42 świadków i 25 lutego 1956 roku uznał Hitlera za zmarłego: stwierdził, że 30 kwietnia 1945 roku odebrał sobie życie strzałem w prawą skroń. Świadkowie, którzy wrócili z sowieckiej niewoli, w tym Günsche i Linge, potwierdzili tę wersję.

Szczątki, które Smiersz zabrał z Berlina, były kilkakrotnie przenoszone, a w końcu zakopane na terenie radzieckiego obiektu wojskowego w Magdeburgu. W 1970 roku, gdy obiekt miał zostać przekazany NRD, szef KGB Jurij Andropow polecił je wykopać i zniszczyć, by nie powstało miejsce kultu neonazistów. Prochy wrzucono do rzeki. W Moskwie zachowano fragmenty szczęk i fragment czaszki z otworem po kuli. Badanie DNA z 2009 roku wskazało, że czaszka należała do kobiety, co ożywiło spekulacje; jednak w 2018 roku zespół francuskiego patologa Philippe’a Charliera, który uzyskał dostęp do zębów w rosyjskich archiwach, ogłosił, że są one zgodne ze zdjęciami rentgenowskimi Hitlera z 1944 roku i nie mogą być fałszerstwem. Fakt śmierci Hitlera w bunkrze 30 kwietnia 1945 roku nie budzi dziś wątpliwości historyków.

Znaczenie

Samobójstwo Hitlera nie było aktem odwagi ani poświęcenia, lecz ucieczką przed odpowiedzialnością. Człowiek, który od 1939 roku posłał na śmierć miliony żołnierzy i cywilów, zarządził eksterminację Żydów i do końca zakazywał odwrotów i kapitulacji, odebrał sobie życie, gdy żołnierze wroga byli kilkaset metrów od bunkra, a w testamencie winę za wojnę i klęskę zrzucił na Żydów i na „zdradę” własnych generałów. Do ostatniego dnia wymagał od innych walki, która w Berlinie kosztowała życie dziesiątki tysięcy żołnierzy obu stron i cywilów.

Jego śmierć otworzyła drogę do zakończenia wojny w Europie. Dopóki żył, żaden niemiecki dowódca nie odważył się na ogólną kapitulację; teraz Dönitz, mimo deklaracji o walce z bolszewizmem, w ciągu tygodnia doprowadził do kapitulacji wojsk niemieckich w północno-zachodnich Niemczech, a następnie do bezwarunkowej kapitulacji całego Wehrmachtu, podpisanej 7 maja w Reims i 8 maja w Berlinie. Rząd Dönitza został aresztowany przez Brytyjczyków 23 maja 1945 roku.

Na ławie oskarżonych w Norymberdze zabrakło głównego winowajcy – obok Hitlera życie odebrali sobie Goebbels, a 23 maja, w brytyjskiej niewoli, Himmler. Sądzono Göringa, Dönitza, Keitela i innych, którzy przed sądem chętnie zasłaniali się rozkazami nieżyjącego Führera. Brak ciała i sowiecka dezinformacja zrodziły legendy, które żyją do dziś, ale dokumenty z bunkra, zeznania świadków i badania szczątków nie pozostawiają wątpliwości: dziesięć dni po swoich 56. urodzinach i w trzynastym roku władzy Adolf Hitler zakończył życie w ruinach stolicy, którą miał przebudować na „Germanię”, stolicę świata.