Aresztowanie rządu flensburskiego

Rankiem 23 maja 1945 roku w porcie we Flensburgu admirał Karl Dönitz, generał Alfred Jodl i admirał generalny Hans-Georg von Friedeburg zostali wezwani na pokład statku pasażerskiego „Patria”, na którym od blisko dwóch tygodni urzędowała aliancka komisja kontrolna. Amerykański generał major Lowell W. Rooks oznajmił im, że z rozkazu naczelnego dowódcy alianckich sił ekspedycyjnych, generała Dwighta Eisenhowera, i w porozumieniu z dowództwem radzieckim tak zwany rząd Rzeszy i Naczelne Dowództwo Wehrmachtu zostają rozwiązane, a oni sami mają się uważać za jeńców wojennych. W tym samym czasie oddziały brytyjskie otoczyły dzielnicę Mürwik, gdzie mieściły się biura Dönitza i jego ministrów, i zatrzymały wszystkich, których tam zastały.

Tak skończyło się istnienie ostatniego rządu III Rzeszy – gabinetu, który przez trzy tygodnie po śmierci Hitlera próbował występować w imieniu państwa niemieckiego, choć od 8 maja nie miał już ani armii, ani terytorium, nad którym mógłby sprawować władzę. Decyzję o jego likwidacji podjęło Naczelne Dowództwo Alianckich Sił Ekspedycyjnych (SHAEF) w uzgodnieniu z Moskwą, a wykonały ją wojska brytyjskie, w których strefie leżał Flensburg.

Następca z testamentu

Hitler w swoim testamencie politycznym, podyktowanym w bunkrze pod Kancelarią Rzeszy 29 kwietnia 1945 roku, wyznaczył Dönitza – dotychczasowego naczelnego dowódcę Kriegsmarine i od kilku dni dowódcę obszaru północnego – na prezydenta Rzeszy i najwyższego zwierzchnika sił zbrojnych. Kanclerzem miał zostać Joseph Goebbels, a w skład nowego gabinetu Hitler wpisał nazwiska ministrów, których Dönitz w większości nawet nie znał. Z partii i ze wszystkich urzędów wykluczył natomiast Hermanna Göringa i Heinricha Himmlera za ich próby samodzielnych rozmów z aliantami – Himmlera po tym, jak dowiedział się o jego ofercie przekazanej przez hrabiego Bernadotte’a.

Po samobójstwie Hitlera 30 kwietnia Dönitz, przebywający w kwaterze w Plön w Szlezwiku-Holsztynie, otrzymał od Martina Bormanna depeszę o swoim wyznaczeniu, a 1 maja – wiadomość o śmierci Führera. Wieczorem tego dnia rozgłośnia w Hamburgu podała, że Hitler „poległ, walcząc do ostatniego tchu z bolszewizmem” na swoim stanowisku dowodzenia; nowy prezydent Rzeszy przemówił zaraz potem przez radio, zapowiadając dalszą walkę na wschodzie, „dopóki będzie to konieczne”. Tego samego dnia w Berlinie samobójstwo popełnili Goebbelsowie, co przekreśliło testamentowy podział władzy. Dönitz nie zamierzał zresztą trzymać się listy Hitlera.

Gabinet Schwerina von Krosigka

2 maja Dönitz powierzył kierowanie rządem dotychczasowemu ministrowi finansów, hrabiemu Lutzowi Schwerinowi von Krosigkowi, który przyjął tytuł „ministra kierującego” (leitender Minister) i objął także sprawy zagraniczne. Pierwsze posiedzenie odbyło się tego dnia w Eutin. Gdy brytyjska 2 Armia zbliżała się do Lubeki i Kilonii, kwatera prezydenta Rzeszy przeniosła się 3 maja do Flensburga, przy granicy z Danią, do kompleksu Szkoły Marynarki Wojennej w Mürwik. Powstał tam tak zwany obszar specjalny (Sonderbereich) Mürwik, a część urzędów zajęła statek „Patria”, cumujący w porcie.

5 maja ogłoszono skład gabinetu. Oprócz Schwerina von Krosigka (sprawy zagraniczne i finanse) weszli do niego: Albert Speer jako minister gospodarki i produkcji, Wilhelm Stuckart – spraw wewnętrznych i kultury, Herbert Backe – wyżywienia i rolnictwa, Julius Dorpmüller – komunikacji i poczty, Franz Seldte – pracy i spraw socjalnych, a sprawiedliwość powierzono Herbertowi Klemmowi. Był to gabinet fachowców i wyższych urzędników, ale wszyscy oni od lat służyli reżimowi: Backe był współautorem planów głodowych wobec okupowanego Wschodu, Stuckart uczestniczył w konferencji w Wannsee, Speer kierował gospodarką wojenną opartą na pracy przymusowej.

Dönitz nie dopuścił do rządu najbardziej skompromitowanych dygnitarzy. Himmler, który przyjechał do Plön w nadziei na wysokie stanowisko i przez kilka dni uczestniczył w naradach, został 6 maja odwołany ze wszystkich funkcji. Teki w nowym rządzie nie otrzymał też dotychczasowy minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop. Nie zmieniało to jednak charakteru nowej władzy: był to rząd ludzi wyznaczonych przez Hitlera i odwołujących się do jego testamentu jako źródła swej legitymacji.

Gra na zwłokę i kapitulacja

Najważniejszym celem Dönitza w pierwszych dniach maja było opóźnienie ogólnej kapitulacji, by jak najwięcej żołnierzy i uciekinierów ze wschodu zdążyło przedostać się na zachód, w ręce Brytyjczyków i Amerykanów. Liczył też, wbrew wszelkim sygnałom, że uda się rozbić koalicję i zawrzeć osobne porozumienie z mocarstwami zachodnimi. Stąd próby kapitulacji cząstkowych: 4 maja Friedeburg podpisał w kwaterze marszałka Bernarda Montgomery’ego kapitulację wojsk niemieckich w północno-zachodnich Niemczech, Holandii i Danii. Eisenhower odrzucił jednak dalsze układy tego rodzaju i zażądał kapitulacji całkowitej wobec wszystkich aliantów jednocześnie. 7 maja Jodl podpisał ją w Reims, a późnym wieczorem 8 maja feldmarszałek Wilhelm Keitel, admirał Friedeburg i generał Hans-Jürgen Stumpff powtórzyli ten akt w berlińskim Karlshorst wobec marszałka Gieorgija Żukowa i głównego marszałka lotnictwa Arthura Teddera.

Akt kapitulacji podpisali przedstawiciele Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, nie rządu. Była to kapitulacja wojskowa, a Dönitz i jego otoczenie wyciągali z tego wniosek, że państwo niemieckie i jego władze nadal istnieją. Gabinet obradował dalej w Mürwik, wydawał komunikaty i zarządzenia, przygotowywał memoriały o sytuacji gospodarczej i aprowizacyjnej kraju, zabiegał o uznanie za partnera w sprawach administracji. Schwerin von Krosigk, który 7 maja ogłosił przez radio we Flensburgu bezwarunkową kapitulację, przedstawiał rząd jako władzę przejściową, niezbędną do opanowania chaosu. W obszarze specjalnym nadal obowiązywały dawne stopnie, salutowano, a urzędnicy nosili odznaki partyjne – co alianccy korespondenci opisywali ze zdumieniem.

Komisja na „Patrii”

12 maja do Flensburga przybyła aliancka komisja kontrolna przy Naczelnym Dowództwie Wehrmachtu, kierowana przez generała majora Lowella W. Rooksa z SHAEF, z brytyjskim brygadierem E. J. Foordem jako zastępcą. Zajęła kwatery na „Patrii”. Niebawem dołączyła do niej delegacja radziecka z generałem majorem Nikołajem Trusowem. Komisja miała przede wszystkim nadzorować wykonanie warunków kapitulacji przez niemieckie dowództwa, przejąć dokumentację i rozbrojenie. Dönitz i jego ministrowie widzieli w niej jednak kanał, przez który mogą przedstawiać aliantom swoje propozycje. Rooks rozmawiał z nimi wyłącznie w sprawach wojskowych.

13 maja Brytyjczycy aresztowali Keitela, który jako szef OKW podpisał akt w Karlshorst; jego miejsce zajął Jodl. W tych samych dniach trwało polowanie na innych dygnitarzy reżimu: Hermann Göring był już od 7 maja w rękach amerykańskich, a Himmler, odprawiony przez Dönitza, opuścił okolice Flensburga i próbował się ukryć.

Wokół istnienia rządu flensburskiego narastał tymczasem spór polityczny. Winston Churchill był skłonny wykorzystać przez pewien czas niemiecki aparat administracyjny do utrzymania porządku i zaopatrzenia w brytyjskiej strefie okupacyjnej. Prasa radziecka atakowała natomiast „rząd Dönitza” jako próbę ocalenia faszystowskiej władzy pod opieką Zachodu, a w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych pytano, dlaczego ludzie Hitlera wciąż rezydują w Mürwik. W połowie maja dowództwo alianckie uznało, że dalsze tolerowanie gabinetu przynosi więcej szkody niż pożytku: podważa zaufanie Moskwy i sugeruje, że w Niemczech nadal istnieje suwerenna władza. Eisenhower, za zgodą rządów, nakazał jego rozwiązanie i aresztowanie członków.

Operacja „Blackout”

22 maja Rooks wezwał Dönitza, Jodla i Friedeburga na następny dzień na „Patrię”. Spotkanie 23 maja trwało zaledwie kilka minut. Po jednej stronie stołu zasiedli trzej Niemcy, po drugiej Rooks, brytyjski komandor Mund i generał Trusow. Rooks odczytał oświadczenie o rozwiązaniu rządu i OKW oraz o aresztowaniu jego członków. Dönitz przyjął je bez sprzeciwu – według relacji uczestników stwierdził jedynie, że wszelkie słowa są tu zbędne.

Równocześnie ruszyła operacja nazwana kryptonimem „Blackout”. Około godziny 10 żołnierze brytyjskich pułków piechoty – Cheshire Regiment i Herefordshire Regiment – wsparci przez czołgi 15/19 pułku huzarów i osłaniani z zatoki przez niszczyciele Royal Navy, otoczyli obszar specjalny w Mürwik i aresztowali ministrów, oficerów sztabów i urzędników. Zatrzymanych poddano upokarzającej rewizji osobistej, łącznie z przeszukaniem ubrań i ciał w poszukiwaniu ukrytych kapsułek z trucizną – alianci wiedzieli, że wielu dygnitarzy nosi przy sobie cyjanek, i chcieli uniknąć samobójstw zatrzymanych. Według relacji brytyjskich do 11.30 wzięto do niewoli około 5 tysięcy ludzi.

Friedeburg, który po powrocie z „Patrii” otrzymał pozwolenie na spakowanie rzeczy, według relacji świadków zażył w łazience truciznę i zmarł. Dönitza, Jodla i Schwerina von Krosigka pokazano korespondentom i fotoreporterom na dziedzińcu siedziby policji we Flensburgu; zdjęcia trzech przygnębionych mężczyzn pod lufami brytyjskich żołnierzy obiegły świat jako symbol końca III Rzeszy. Speera zatrzymano w zamku Glücksburg, gdzie mieszkał.

Od Mürwik do Norymbergi

Najważniejszych więźniów wywieziono samolotami do Luksemburga, do hotelu Palace w Mondorf-les-Bains, gdzie Amerykanie urządzili obóz o kryptonimie „Ashcan” dla czołowych dygnitarzy III Rzeszy; trafili tam także Göring, Keitel i Ribbentrop. Speera i część specjalistów przewieziono później do brytyjsko-amerykańskiego ośrodka przesłuchań „Dustbin” w zamku Kransberg w Taunusie, gdzie wypytywano ich o gospodarkę wojenną i niemiecką technikę.

5 czerwca 1945 roku w Berlinie Eisenhower, Żukow, Montgomery i francuski generał Jean de Lattre de Tassigny podpisali deklarację berlińską. Stwierdzała ona, że w Niemczech nie ma rządu ani władzy zdolnej do utrzymania porządku i wykonania żądań zwycięzców, i że rządy czterech mocarstw przejmują najwyższą władzę w Niemczech, łącznie z uprawnieniami rządu, dowództw i władz wszystkich szczebli. Kraj podzielono na cztery strefy okupacyjne, a do kierowania sprawami całych Niemiec powołano Sojuszniczą Radę Kontroli. Aresztowanie gabinetu we Flensburgu było więc warunkiem tego kroku: zwycięzcy nie chcieli żadnego niemieckiego partnera, który mógłby twierdzić, że reprezentuje ciągłość państwa.

Losy członków rządu rozstrzygnęły się w kolejnych latach. Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze stanęli Dönitz, Jodl, Keitel i Speer. 1 października 1946 roku Jodla i Keitela skazano na śmierć – powieszono ich 16 października – Speera na 20 lat więzienia, a Dönitza, którego uznano winnym prowadzenia wojny napastniczej i zbrodni przeciwko prawom wojny, na 10 lat. Odsiedział je w więzieniu Spandau do 1 października 1956 roku. Schwerin von Krosigk i Stuckart zostali osądzeni przez amerykański trybunał w tak zwanym procesie ministerstw; Schwerin von Krosigk dostał 10 lat i wyszedł na wolność w ramach amnestii w 1951 roku, Stuckart został zwolniony z zaliczeniem okresu internowania. Backe popełnił samobójstwo w norymberskim więzieniu w kwietniu 1947 roku, Dorpmüller zmarł już w lipcu 1945 roku.

Znaczenie

Rząd flensburski istniał niewiele ponad trzy tygodnie, a jego władza nigdy nie sięgała dalej niż wąski skrawek Szlezwiku-Holsztynu. Odegrał jednak rolę, której nie można pominąć. Prowadząc grę na zwłokę na początku maja, Dönitz przyczynił się do tego, że setki tysięcy żołnierzy i cywilów zdążyły uciec na zachód przed Armią Czerwoną – zarazem jednak przedłużał walkę, w której ginęli ludzie po obu stronach frontu, a w obozach i marszach śmierci wciąż umierali więźniowie. To z jego upoważnienia przedstawiciele Wehrmachtu podpisali w Reims i Karlshorst bezwarunkową kapitulację, która zakończyła wojnę w Europie.

Po kapitulacji gabinet próbował przetrwać jako „zwykła” władza administracyjna, oddzielona od zbrodni reżimu, i zapowiadał tę narrację, którą jego członkowie rozwijali potem w procesach i wspomnieniach: obraz apolitycznych fachowców i żołnierzy, którzy jedynie ratowali, co się dało. Alianci tej narracji nie przyjęli. Aresztowanie 23 maja 1945 roku zamknęło historię państwa, które Hitler stworzył w 1933 roku: od tej chwili do powstania w 1949 roku dwóch państw niemieckich władzę w Niemczech sprawowali wyłącznie zwycięzcy.