Oferta Himmlera

Późnym wieczorem 23 kwietnia 1945 roku w szwedzkim konsulacie w Lubece spotkali się dwaj ludzie, których w normalnych czasach nic by nie łączyło. Jednym był Heinrich Himmler, Reichsführer SS, szef niemieckiej policji i minister spraw wewnętrznych, główny wykonawca Zagłady. Drugim szwedzki hrabia Folke Bernadotte, bratanek króla Gustawa V i wiceprezes Szwedzkiego Czerwonego Krzyża. Rozmowa, prowadzona przy świecach, bo nalot odciął prąd, przeciągnęła się do pierwszych godzin 24 kwietnia. Himmler oświadczył w niej, że Adolf Hitler jest skończony i w ciągu kilku dni zginie, a on sam ma odtąd wolną rękę. Poprosił Bernadotte’a, by przekazał zachodnim aliantom propozycję: Niemcy skapitulują przed Amerykanami i Brytyjczykami, ale będą dalej walczyć z Armią Czerwoną.

Oferta była złożona bez wiedzy Hitlera i wbrew jego wielokrotnym zakazom jakichkolwiek rokowań. Alianci odrzucili ją w ciągu dwóch dni. Gdy 28 kwietnia wiadomość o niej przedostała się do prasy, Hitler uznał Himmlera za zdrajcę – kilka dni po tym, jak za zdradę uznał telegram Hermanna Göringa.

Pośrednik ze Sztokholmu

Bernadotte nie był ani szefem Czerwonego Krzyża, ani przedstawicielem aliantów. Urodzony w 1895 roku, członek szwedzkiej rodziny królewskiej, był wiceprezesem Szwedzkiego Czerwonego Krzyża (prezesem był jego stryj, książę Carl). W latach 1943–1944 zorganizował wymiany ciężko rannych jeńców między Niemcami a aliantami zachodnimi przez szwedzki port Göteborg. Zimą 1945 roku rząd szwedzki, naciskany przez Duńczyków i Norwegów, wysłał go do Niemiec, by wydobył z obozów skandynawskich więźniów.

Dostęp do Himmlera otworzyli mu dwaj ludzie z jego otoczenia. Osobisty masażysta Reichsführera, Felix Kersten, mieszkający od 1943 roku w Sztokholmie, od dawna wykorzystywał swój wpływ na pacjenta w sprawach pojedynczych więźniów. Szef wywiadu zagranicznego SS, Walter Schellenberg, przekonywał z kolei Himmlera, że wojna jest przegrana i że jedyną szansą jest porozumienie z Zachodem za plecami Hitlera. Himmler już wcześniej sondował takie możliwości – m.in. przez szwajcarskiego polityka Jean-Marie Musy’ego, dzięki któremu w lutym 1945 roku do Szwajcarii wyjechał z getta w Theresienstadt transport około 1200 Żydów.

Bernadotte spotykał się z Himmlerem kilkakrotnie: 19 lutego i 2 kwietnia w sanatorium SS w Hohenlychen, wreszcie 21 kwietnia. Uzyskał zgodę na zebranie więźniów skandynawskich w obozie Neuengamme pod Hamburgiem, a potem na wywiezienie ich do Szwecji. W tym czasie Himmler był już człowiekiem bez realnej władzy wojskowej: w marcu stracił dowództwo Grupy Armii „Wisła”, w której zastąpił go Gotthard Heinrici, a jego pozycja przy Hitlerze wyraźnie osłabła.

Białe autobusy

Akcja, którą Bernadotte kierował, przeszła do historii jako białe autobusy. Od połowy marca 1945 roku kolumny szwedzkich autobusów, ciężarówek i karetek pomalowanych na biało, z czerwonymi krzyżami, obsługiwane przez ochotników ze szwedzkiego wojska, jeździły po rozpadającej się Rzeszy, pod ostrzałem i bombami z powietrza. Zwoziły do Neuengamme Duńczyków i Norwegów z różnych obozów, a potem przez Danię wywoziły ich do Szwecji.

W kwietniu, w miarę jak rozpadał się aparat Rzeszy, akcja objęła także więźniów innych narodowości, przede wszystkim kobiety z obozu Ravensbrück – Francuzki, Polki, Holenderki, Belgijki, Żydówki. Według relacji samego Bernadotte’a i szwedzkiej prasy z maja 1945 roku do końca kwietnia wywieziono około 15 tysięcy ludzi, w tym ok. 8 tysięcy Duńczyków i Norwegów oraz ok. 7 tysięcy kobiet innych narodowości; w maju i czerwcu, już po kapitulacji Niemiec, do Szwecji przewieziono kolejne tysiące byłych więźniów. Szacunki różnią się zależnie od tego, czy liczy się tylko transporty Czerwonego Krzyża, czy także późniejsze ewakuacje.

Akcja ma też swoją ciemną stronę. Szwedzka historyczka Ingrid Lomfors i inni badacze pokazali, że aby zrobić w Neuengamme miejsce dla Skandynawów, szwedzkie autobusy przewiozły w marcu ponad dwa tysiące chorych więźniów innych narodowości – Francuzów, Polaków, obywateli ZSRR – do innych obozów, gdzie wielu z nich zmarło. Po wojnie spór o zasługi przerodził się w zatarg Bernadotte’a z Kerstenem: brytyjski historyk Hugh Trevor-Roper, opierając się na dokumentach masażysty, oskarżył hrabiego o niechęć do ratowania Żydów. Inni badacze, m.in. szwedzki politolog Sune Persson, uznali te oskarżenia za nieprawdziwe.

Rozmowa z Norbertem Masurem

20 kwietnia Himmler był w Berlinie na ostatnich urodzinach Hitlera i zapewnił go o swojej wierności. Kilka godzin później, w nocy z 20 na 21 kwietnia, w majątku Kerstena Hartzwalde na północ od Berlina, spotkał się z Norbertem Masurem, szwedzkim przedstawicielem Światowego Kongresu Żydów. Człowiek, który kierował eksterminacją Żydów Europy, przyjął przedstawiciela żydowskiej organizacji – i, według relacji Masura, przez znaczną część rozmowy usprawiedliwiał politykę Rzeszy. Twierdził m.in., że krematoria w obozach zbudowano, by palić ciała ofiar epidemii tyfusu. W tym samym czasie docierały już pierwsze relacje z wyzwolonego przez Brytyjczyków obozu Bergen-Belsen.

Konkretnym wynikiem rozmowy była obietnica uwolnienia tysiąca Żydówek z Ravensbrück, które – by ukryć ten gest przed Hitlerem – miały zostać zarejestrowane jako „Polki”, oraz pewnej liczby więźniów innych narodowości. Według relacji Masura Himmler zapewniał też, że obozy nie będą już ewakuowane w marszach śmierci; obietnicy tej w praktyce nie dotrzymano. Rano 21 kwietnia Himmler spotkał się z Bernadotte’em i zgodził się na wywiezienie kobiet z Ravensbrück.

Propozycja z Lubeki

Dwa dni później, 23 kwietnia, sytuacja zmieniła się zasadniczo. Hitler oświadczył poprzedniego dnia, że zostanie w okrążanym Berlinie i tam zginie – załamanie na naradzie 22 kwietnia dotarło szybko do dygnitarzy poza stolicą. Himmler, zachęcany przez Schellenberga, uznał, że nadszedł jego czas. Za pośrednictwem Schellenberga poprosił Bernadotte’a o spotkanie, do którego doszło w Lubece późnym wieczorem 23 kwietnia.

Według relacji Bernadotte’a Himmler mówił, że Hitler prawdopodobnie już nie żyje, a jeśli nie, to zginie w ciągu kilku dni. W tej sytuacji on, Himmler, ma swobodę działania i jest gotów skapitulować na froncie zachodnim, ale nie na wschodnim, gdzie Niemcy będą walczyć dalej, „dopóki nie przybędą zachodni alianci”. Bernadotte, który od początku uważał, że propozycja nie ma szans, zażądał, by obejmowała też okupowane Danię i Norwegię; według jego relacji Himmler się na to zgodził. Na prośbę hrabiego Himmler spisał swoją propozycję w liście do szwedzkiego ministra spraw zagranicznych. Bernadotte poleciał z nią do Sztokholmu, a szwedzki rząd przekazał ją 24 kwietnia posłom Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych.

Rachuba Himmlera opierała się na złudzeniu, które podzielało wielu nazistów: że Amerykanie i Brytyjczycy w ostatniej chwili zwrócą się przeciw Związkowi Radzieckiemu, a Niemcy staną się ich sojusznikiem. Tymczasem już w styczniu 1943 roku, na konferencji w Casablance, Roosevelt i Churchill ogłosili zasadę bezwarunkowej kapitulacji, a w lutym 1945 roku w Jałcie wielka trójka uzgodniła podział Niemiec na strefy okupacyjne. Żadne z zachodnich mocarstw nie zamierzało ryzykować zerwania z Moskwą w chwili, gdy wojna z Japonią wciąż trwała, a wojska radzieckie i amerykańskie miały się lada dzień spotkać w środku Niemiec.

Odmowa aliantów

Wiadomość dotarła do Londynu i Waszyngtonu 25 kwietnia. Prezydent Harry Truman, sprawujący urząd od niespełna dwóch tygodni – od śmierci Roosevelta – rozmawiał tego dnia o niej telefonicznie z premierem Winstonem Churchillem. Obaj byli zgodni: jedyną możliwą odpowiedzią jest bezwarunkowa kapitulacja na wszystkich frontach jednocześnie, wobec wszystkich trzech mocarstw, w tym Związku Radzieckiego. O ofercie i odpowiedzi natychmiast poinformowano Józefa Stalina, który podziękował za lojalność. Odpowiedź przekazano Himmlerowi przez Szwedów w następnych dniach. Zachodni alianci uniknęli w ten sposób pułapki, która mogła rozbić koalicję w ostatnich dniach wojny.

Zdrada w oczach Hitlera

Rokowania miały pozostać tajemnicą, ale wiadomość przeciekła. 28 kwietnia agencja Reuters podała z San Francisco, gdzie obradowała konferencja założycielska ONZ, że Himmler zaoferował kapitulację zachodnim aliantom. Wieczorem informację nadało BBC, a w bunkrze odczytano ją z nasłuchu radiowego. Hitler przez lata nazywał Himmlera „wiernym Heinrichem” i uważał go – obok Goebbelsa – za najbardziej lojalnego ze swoich ludzi. Według świadków wpadł w furię i nazwał to najhaniebniejszą zdradą w dziejach.

Jej ofiarą padł najpierw łącznik Himmlera w kwaterze głównej, SS-Gruppenführer Hermann Fegelein, szwagier Evy Braun. Dzień wcześniej zatrzymano go w jego berlińskim mieszkaniu w cywilnym ubraniu, gotowego do ucieczki. Po wiadomości o rokowaniach przesłuchano go, a w nocy z 28 na 29 kwietnia rozstrzelano; okoliczności egzekucji nie są do końca jasne. Samego Himmlera Hitler nie mógł już dosięgnąć. Wbrew często powtarzanej wersji nie kazał go rozstrzelać, lecz polecił go aresztować: zadanie to powierzył nowemu dowódcy Luftwaffe, feldmarszałkowi Robertowi von Greimowi, który w nocy z 28 na 29 kwietnia odleciał z Berlina. W testamencie politycznym z 29 kwietnia Hitler wyrzucił Himmlera, podobnie jak Göringa, z partii i ze wszystkich urzędów, zarzucając obu, że bez jego wiedzy prowadzili rokowania z wrogiem.

Himmler nie został aresztowany. Przebywał na północy Niemiec, w pobliżu kwatery wielkiego admirała Karla Dönitza, i wciąż liczył, że odegra rolę w powojennych Niemczech. Dönitz, którego Hitler wyznaczył na swojego następcę, nie przyjął go do swojego rządu i 6 maja odwołał ze wszystkich stanowisk. Himmler próbował ukryć się pod fałszywym nazwiskiem, 21 maja zatrzymał go brytyjski patrol, a 23 maja 1945 roku w Lüneburgu popełnił samobójstwo, rozgryzając kapsułkę z cyjankiem.

Znaczenie

Oferta Himmlera była ostatnią z prób, jakie przywódcy III Rzeszy podejmowali, by rozbić koalicję antyhitlerowską. Wszystkie opierały się na tym samym przekonaniu: że sojusz demokracji zachodnich ze Związkiem Radzieckim jest nienaturalny i musi się rozpaść. Odpowiedź Trumana i Churchilla pokazała, że w kwietniu 1945 roku koalicja była na to zbyt mocna. Kapitulacja Niemiec mogła być tylko całkowita i wobec wszystkich zwycięzców. Gdy na początku maja rząd Dönitza próbował jeszcze grać na zwłokę, alianci zachodni przyjmowali już tylko kapitulacje wojsk walczących bezpośrednio przed nimi, a kapitulację całych Niemiec – wyłącznie wobec wszystkich sojuszników jednocześnie.

Epizod rozbił też ostatecznie najwyższe kierownictwo Rzeszy. W ciągu kilku dni Hitler odrzucił dwóch ludzi, którzy przez dwanaście lat byli filarami jego władzy: Göringa i Himmlera. Kontakty Himmlera ze Szwedami miały natomiast wymiar, którego on sam nie przewidywał. Białe autobusy i rozmowy z Masurem pozwoliły w ostatnich tygodniach wojny wydostać z obozów kilkanaście tysięcy ludzi, w tym tysiące kobiet z Ravensbrück, wśród nich wiele Polek i Żydówek. Dla Himmlera był to element gry o własną przyszłość – próba pokazania Zachodowi, że można z nim rozmawiać. Dla uratowanych oznaczało to życie. Bernadotte, który dzięki tym działaniom stał się postacią znaną na całym świecie, w 1948 roku jako mediator ONZ w Palestynie zginął w zamachu.