Karl Dönitz

Karl Dönitz był najważniejszym niemieckim dowódcą morskim drugiej wojny światowej i ostatnią głową państwa III Rzeszy. Jako weteran wojny podwodnej z lat 1917–1918 odbudował po 1935 roku niemiecką flotę podwodną, wyszkolił jej załogi do nocnych ataków grupowych na konwoje i przez prawie sześć lat kierował bitwą o Atlantyk, w której jego U-Booty zatopiły tysiące statków, a same poniosły straty większe niż jakikolwiek inny rodzaj wojsk. W 1943 roku zastąpił Ericha Raedera na czele Kriegsmarine i stał się jednym z najbardziej zaufanych ludzi Adolfa Hitlera, który w testamencie wyznaczył go na swojego następcę. Po wojnie przedstawiał się jako apolityczny marynarz, ale dokumenty i jego własne przemówienia pokazują przekonanego narodowego socjalistę. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze skazał go na dziesięć lat więzienia.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Urodził się 16 września 1891 roku w Grünau pod Berlinem, w protestanckiej rodzinie inżyniera optyka Emila Dönitza, pracownika zakładów Carla Zeissa. Matka zmarła, gdy miał trzy lata. Dzieciństwo spędził w Jenie i Weimarze, gdzie zdał maturę. 1 kwietnia 1910 roku wstąpił jako kadet do cesarskiej marynarki wojennej, Kaiserliche Marine. Od 1912 roku służył na lekkim krążowniku „Breslau”, który w sierpniu 1914 roku razem z krążownikiem liniowym „Goeben” uciekł przed flotą brytyjską i francuską do Konstantynopola. Oba okręty przeszły pod banderę osmańską i pomogły wciągnąć Turcję do wojny. Dönitz walczył na Morzu Czarnym przeciw flocie rosyjskiej, a w 1915 roku przez kilka miesięcy służył w lotnictwie nad Dardanelami. W maju 1916 roku ożenił się w Konstantynopolu z Ingeborg Weber, córką pruskiego generała. Mieli troje dzieci: Ursulę oraz synów Klausa i Petera.

Jesienią 1916 roku zgłosił się do broni podwodnej. Przez 1917 rok był oficerem wachtowym na U-39, działającym na Morzu Śródziemnym, a 1 marca 1918 roku objął dowództwo podwodnego stawiacza min UC-25. Wdarł się nim do sycylijskiego portu Augusta i storpedował stojący tam statek, który wziął za brytyjski okręt warsztatowy; dostał za to order. We wrześniu 1918 roku objął większy UB-68. 4 października 1918 roku, podczas nocnego ataku na brytyjski konwój koło Malty, okręt wskutek awarii stracił zdolność do zanurzania się, dostał się pod ogień eskorty i załoga musiała go porzucić. Dönitz trafił do brytyjskiej niewoli, z której zwolniono go latem 1919 roku. Według jego późniejszych relacji z tej nocy wyniósł przekonanie, które zaważyło na jego dalszym życiu: pojedynczy okręt podwodny jest wobec konwoju bezsilny, ale kilka okrętów atakujących jednocześnie może go rozbić.

Republika Weimarska

Przyjęty do niewielkiej Reichsmarine, dowodził torpedowcami. W marcu 1920 roku, w czasie puczu Kappa, jego torpedowiec był gotów wesprzeć puczystów; upadek przewrotu przeżył podobno jako osobistą porażkę. W kolejnych latach awansował szybko. Pracował w sztabach, uczył się u Raedera, dowodził półflotyllą torpedowców, a w 1930 roku został pierwszym oficerem sztabu stacji marynarki Morza Północnego. Przełożeni oceniali go bardzo wysoko; tylko kapitan Wilhelm Canaris zarzucił mu w 1931 roku nadmierną ambicję i potrzebę uznania, by rok później uznać te wady za przezwyciężone. Jesienią 1934 roku objął dowództwo krążownika szkolnego „Emden”, z którym w 1935 roku odbył długi rejs przez Ocean Indyjski do Azji Południowo-Wschodniej.

Twórca floty podwodnej

Po powrocie dostał zadanie, które określiło resztę jego kariery. Brytyjsko-niemiecki układ morski z czerwca 1935 roku pozwolił Niemcom, wbrew traktatowi wersalskiemu, budować okręty podwodne. We wrześniu 1935 roku Dönitz został dowódcą pierwszej flotylli U-Bootów „Weddigen”, złożonej z trzech małych okrętów, a 1 stycznia 1936 roku dowódcą okrętów podwodnych (Führer der U-Boote). Początkowo uważał to stanowisko za boczny tor, ale szybko się w nim odnalazł. Szkolił załogi z ogromną intensywnością, każąc im ćwiczyć dzień i noc ataki z zanurzenia i z powierzchni, i wypracował taktykę, którą nazwano później „wilczymi stadami” (Rudeltaktik): okręty rozstawione w linię miały wykrywać konwój, śledzić go i ściągać pozostałe drogą radiową do wspólnego nocnego ataku z powierzchni. W latach 1936–1937 kierował tajną operacją „Ursula”, w której dwa niemieckie okręty podwodne działały na Morzu Śródziemnym po stronie frankistów w hiszpańskiej wojnie domowej.

Dönitz przekonywał, że w razie wojny z Wielką Brytanią marynarka powinna postawić na okręty podwodne, i domagał się 300 jednostek. Raeder i Hitler wybrali flotę nawodną z planu Z. W styczniu 1939 roku Dönitz został komodorem. Ostrzeżenia, że radar, radionamierniki, lotnictwo i hydrolokatory mogą w przyszłości przekreślić ataki nocne i taktykę opartą na łączności radiowej, przyjmował chłodno; był przekonany, że przeciwnik nie znajdzie na nie odpowiedzi.

Bitwa o Atlantyk

We wrześniu 1939 roku Dönitz miał 57 okrętów podwodnych, z czego tylko około dwudziestu zdolnych do działań na oceanie. Już pierwszego dnia wojny z Wielką Brytanią U-30 zatopił statek pasażerski „Athenia”, łamiąc rozkazy, a niemiecka propaganda obwiniła o to Brytyjczyków; Dönitz kazał usunąć ślady w dzienniku okrętu. Kilka tygodni później rozluźnił ograniczenia wojny podwodnej, a zatopienie lotniskowca „Courageous” przyniosło mu sławę. 1 października 1939 roku awansował na kontradmirała, a dwa tygodnie później U-47 Günthera Priena zatopił pancernik „Royal Oak” w bazie floty brytyjskiej w Scapa Flow. Atak ten Dönitz zaplanował osobiście. Jesienią jego stanowisko przemianowano na dowódcę okrętów podwodnych (Befehlshaber der U-Boote, BdU).

Po klęsce Francji przeniósł sztab do Kernével koło Lorient, nad Zatoką Biskajską, skąd z garstką oficerów kierował okrętami na całym Atlantyku. Jesienią 1940 roku wilcze stada rozbiły kilka konwojów, a załogi nazwały ten okres „szczęśliwymi czasami”. Po wypowiedzeniu wojny Stanom Zjednoczonym w grudniu 1941 roku Dönitz wysłał okręty pod nieprzygotowane wybrzeże amerykańskie, gdzie w pierwszej połowie 1942 roku zatopiły setki statków. Awansował na wiceadmirała (1940), a 14 marca 1942 roku na admirała. Prowadził „wojnę tonażową”, której celem było zatapianie statków szybciej, niż alianci budowali nowe. Nie wiedział, że Brytyjczycy przez większość wojny czytali jego depesze szyfrowane Enigmą, a gdy straty rosły, kazał badać bezpieczeństwo szyfrów, ale za każdym razem uznawano je za niezłamane.

17 września 1942 roku, po zatopieniu transportowca „Laconia” i ataku amerykańskiego samolotu na okręty ratujące rozbitków, wydał rozkaz zakazujący ratowania załóg zatopionych statków i nakazujący „twardość”. Ten tak zwany rozkaz „Laconii” stał się po wojnie głównym zarzutem przeciw niemu.

Naczelny dowódca Kriegsmarine

30 stycznia 1943 roku Hitler, rozczarowany niepowodzeniami ciężkich okrętów, przyjął dymisję Raedera i mianował Dönitza wielkim admirałem i naczelnym dowódcą Kriegsmarine. Dönitz zachował zarazem dowództwo okrętów podwodnych. Najpierw wykonał rozkaz wstrzymania budowy wielkich okrętów, potem jednak przekonał Hitlera, by nie złomować pancerników. Zyskał w ten sposób jego zaufanie. Do końca wojny bywał w kwaterze głównej Hitlera częściej niż którykolwiek inny dowódca marynarki i rzadko podważał jego decyzje.

Wiosną 1943 roku jego okręty przegrały decydujące bitwy konwojowe. W „czarnym maju” Niemcy stracili ponad czterdzieści U-Bootów, a 24 maja Dönitz wycofał je z północnego Atlantyku. Kilka dni wcześniej, 19 maja, zginął na U-954 jego młodszy syn Peter. Dönitz nie zakończył jednak wojny podwodnej. Wysyłał kolejne załogi do walki, w której nie miały szans, nakazując im walczyć z samolotami na powierzchni, a w czerwcu 1944 roku rzucił przeciw inwazji w Normandii 36 okrętów, w większości bez chrap, które poniosły ciężkie straty, prawie nic nie osiągając. Liczył na nowe „okręty elektryczne” typu XXI i XXIII i do końca wojny zapewniał Hitlera, że przyniosą przełom. Z około 40 tysięcy niemieckich podwodników zginęło od 26 do 30 tysięcy. W grudniu 1943 roku jego naciski doprowadziły do wysłania pancernika „Scharnhorst” przeciw konwojowi arktycznemu w polarnej nocy; okręt zatonął z prawie dwoma tysiącami ludzi. 13 maja 1944 roku zginął jego starszy syn Klaus, który popłynął na kutrze torpedowym w rejs bojowy na kanał La Manche.

Dönitz był narodowym socjalistą z przekonania. Na początku 1944 roku otrzymał złotą odznakę partyjną i został formalnie członkiem NSDAP. Popierał wprowadzenie w marynarce narodowosocjalistycznych oficerów wychowawczych, a w przemówieniach domagał się fanatycznego oddania Hitlerowi. 12 marca 1944 roku, w Dniu Pamięci Bohaterów, mówił w radiu, że bez Hitlera Niemcy byłyby „podatne na szerzącą się truciznę żydostwa”. Po zamachu z 20 lipca 1944 roku jeszcze tej samej nocy wygłosił przez radio przemówienie potępiające spiskowców i zapewniające o wierności marynarki. Godził się na zatrudnianie w stoczniach tysięcy więźniów obozów koncentracyjnych i nie uchylił rozkazu o komandosach, na podstawie którego zabijano pojmanych żołnierzy alianckich. Od stycznia 1945 roku marynarka prowadziła operację „Hannibal”, ewakuację drogą morską żołnierzy i cywilów z Kurlandii, Prus Wschodnich i Pomorza przed Armią Czerwoną. Po wojnie Dönitz przedstawiał ją jako swoje największe dzieło. Historycy przypominają, że pierwszeństwo do końca miały transporty wojska i dalsza walka, a wszystkie dostępne statki rzucił do ratowania uciekinierów dopiero na kilka dni przed kapitulacją.

Następca Hitlera

W drugiej połowie kwietnia 1945 roku, gdy wojska alianckie przecinały Rzeszę na dwie części, Hitler powierzył Dönitzowi dowództwo na północy. W testamencie politycznym z 29 kwietnia wyznaczył go na swojego następcę jako prezydenta Rzeszy i naczelnego wodza, a Hermanna Göringa i Heinricha Himmlera wykluczył z partii za próby rokowań z aliantami. Dönitz dowiedział się o tym w Plön z depeszy Martina Bormanna, a 1 maja ogłosił przez radio, że Hitler „poległ” w walce z bolszewizmem, przemilczając jego samobójstwo. Nie przyjął do swojego rządu ani Himmlera, ani Josepha Goebbelsa, którego Hitler wyznaczył na kanclerza, a który już nie żył. Na czele rządu, który od 3 maja urzędował we Flensburgu, postawił ministra finansów Lutza Schwerina von Krosigka.

Dönitz chciał przeciągać kapitulację, by jak najwięcej żołnierzy i uciekinierów zdążyło przejść na zachód, w ręce Brytyjczyków i Amerykanów, i liczył na odrębny pokój z mocarstwami zachodnimi. 4 maja jego wysłannik admirał Hans-Georg von Friedeburg podpisał kapitulację wojsk w północno-zachodnich Niemczech, Holandii i Danii przed feldmarszałkiem Montgomerym. Generał Dwight Eisenhower zażądał jednak kapitulacji całkowitej. 7 maja w Reims generał Alfred Jodl z upoważnienia Dönitza podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji, który wszedł w życie 8 maja; późnym wieczorem 8 maja w Berlinie-Karlshorst powtórzyli to feldmarszałek Wilhelm Keitel, von Friedeburg i generał Stumpff. Jeszcze w tych dniach sądy wojenne marynarki skazywały na śmierć dezerterów. Rząd flensburski działał potem jeszcze dwa tygodnie, nie panując już nad niczym. 23 maja 1945 roku Brytyjczycy aresztowali Dönitza wraz z jego ministrami.

Norymberga i Spandau

Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze Dönitz odpowiadał z trzech zarzutów: udziału w spisku, zbrodni przeciw pokojowi i zbrodni wojennych. Bronił go dawny sędzia marynarki Otto Kranzbühler. Oskarżenie, prowadzone przez Brytyjczyków, opierało się na rozkazie „Laconii”, nieograniczonej wojnie podwodnej, zatrudnianiu więźniów obozów i rozkazie o komandosach. Kranzbühler uzyskał pisemne oświadczenie amerykańskiego admirała Chestera Nimitza, że US Navy na Pacyfiku od pierwszego dnia wojny atakowała japońskie statki bez ostrzeżenia i z zasady nie ratowała rozbitków. 1 października 1946 roku trybunał uniewinnił Dönitza od zarzutu spisku, bo nie brał udziału w planowaniu wojny, ale uznał go winnym zbrodni przeciw pokojowi i zbrodni wojennych. Stwierdził, że niemiecka marynarka łamała prawo wojny podwodnej, lecz z uwagi na postępowanie aliantów nie wymierzył za to kary. Skazał go na dziesięć lat więzienia, najniższy wyrok wśród skazanych w głównym procesie. Część historyków i dowódców marynarek alianckich uważała ten wyrok za niesprawiedliwy, inni za zbyt łagodny wobec bliskiego współpracownika Hitlera.

Karę odbył w całości w berlińskim więzieniu Spandau, razem z Raederem, Rudolfem Hessem i Albertem Speerem, który na próżno namawiał go do uznania odpowiedzialności. Wyszedł na wolność 1 października 1956 roku.

Ostatnie lata

Zamieszkał w Aumühle pod Hamburgiem. W 1958 roku wydał wspomnienia „Dziesięć lat i dwadzieścia dni”, w których przedstawił siebie jako apolitycznego żołnierza, który wypełniał obowiązek, a niemiecką marynarkę jako walczącą uczciwie. Książka, długo oparta na wyłącznym dostępie autora do dokumentów, ukształtowała obraz wojny podwodnej na dziesięciolecia. Nie wyraził skruchy za swoją rolę w III Rzeszy i do końca uważał się za ostatniego prawowitego szefa państwa niemieckiego. Jego wizyta w gimnazjum w Geesthacht w 1963 roku, na zaproszenie przewodniczącego samorządu uczniowskiego Uwe Barschela, wywołała skandal w całych Niemczech Zachodnich. Żona zmarła w 1962 roku. Dönitz zmarł na zawał serca 24 grudnia 1980 roku w Aumühle. Ministerstwo obrony RFN odmówiło mu honorów wojskowych i zakazało żołnierzom udziału w pogrzebie w mundurach, ale przyszło na niego kilka tysięcy dawnych marynarzy.

Znaczenie

Dönitz był jednym z najzdolniejszych dowódców drugiej wojny światowej w swojej dziedzinie. Z kilkudziesięciu okrętów zbudował broń, która przez prawie cztery lata zagrażała życiu Wielkiej Brytanii, a jego taktyka wilczych stad zmusiła aliantów do ogromnego wysiłku przemysłowego i naukowego. Ten sam człowiek do końca wysyłał tysiące młodych ludzi na pewną śmierć w walce, która od połowy 1943 roku nie miała już sensu, i lojalnie służył Hitlerowi aż do jego ostatniej woli. Po wojnie zręcznie budował legendę czystej wojny na morzu i apolitycznego profesjonalisty. Badania historyków, zwłaszcza od lat dziewięćdziesiątych, pokazały, jak bardzo był z reżimem związany i jak głęboko podzielał jego ideologię, w tym antysemityzm. W historii pozostał jako twórca niemieckiej floty podwodnej i ostatni przywódca III Rzeszy, w którego imieniu podpisano jej bezwarunkową kapitulację.