Stan wyjątkowy w Danii

Wczesnym rankiem 29 sierpnia 1943 roku niemieckie wojska w Danii zaatakowały koszary i bazy duńskiej armii i marynarki. Dowódca Wehrmachtu w Danii, generał Hermann von Hanneken, ogłosił w całym kraju wojskowy stan wyjątkowy i zawiadomił premiera Erika Scaveniusa, że władzę wykonawczą przejmuje armia niemiecka. Duńska flota w odpowiedzi zatopiła większość swoich okrętów, a rząd przestał funkcjonować. Tak zakończyła się trwająca od kwietnia 1940 roku polityka współpracy, która uczyniła z Danii „wzorcowy protektorat” Rzeszy. Okupacja zmieniła charakter: z formalnie suwerennego państwa, w którym działali król, rząd i parlament, Dania stała się krajem rządzonym przez okupanta i urzędników, w którym coraz śmielej działał ruch oporu.

Ujęcie, że w tym dniu rząd duński zastąpiło prawo wojenne, wymaga uściślenia. Niemcy nie ustanowili w Danii własnej administracji cywilnej, a duński rząd nie podał się formalnie do dymisji. Przestał po prostu działać, a bieżące sprawy państwa przejęli od września najwyżsi urzędnicy ministerstw.

Wzorcowy protektorat

9 kwietnia 1940 roku Niemcy zajęli Danię niemal bez walki. Król Chrystian X i rząd postanowili pozostać w kraju i współpracować z okupantem, by uchronić ludność przed losem Polski czy Norwegii. Niemcy zapewnili w zamian, że uszanują duńską integralność terytorialną i niezależność polityczną. Przez trzy lata Dania zachowała własny rząd, parlament, policję, sądy, a nawet niewielką armię i flotę. Duńskie rolnictwo dostarczało Rzeszy masło, mięso i jaja, a niemieccy żołnierze nazywali kraj „frontem śmietankowym”.

Ceną była polityka ustępstw. Dania zakazała partii komunistycznej, przystąpiła w 1941 roku do paktu antykominternowskiego i zgodziła się na werbunek ochotników do walki na wschodzie. Jesienią 1942 roku doszło do tak zwanego kryzysu telegramowego: Adolf Hitler uznał za obrazę lakoniczną odpowiedź króla na urodzinowe życzenia i zażądał rządu bardziej uległego. Na stanowisko pełnomocnika Rzeszy przybył Werner Best, wysoki funkcjonariusz SS, a premierem w miejsce socjaldemokraty Vilhelma Buhla został dotychczasowy minister spraw zagranicznych Scavenius, zwolennik ścisłej współpracy z Niemcami.

Best, podległy formalnie Ministerstwu Spraw Zagranicznych, a w praktyce kierujący się wskazówkami Heinricha Himmlera, prowadził początkowo politykę łagodną. Pozwolił nawet przeprowadzić w marcu 1943 roku wybory parlamentarne, w których partie popierające politykę współpracy zdobyły zdecydowaną większość, a duńscy narodowi socjaliści – nieco ponad 2 procent głosów. Do Berlina słał optymistyczne raporty. Konkurował przy tym z generałem von Hannekenem, który od dawna chciał rozbroić duńskie wojsko i otrzymywał od Hitlera instrukcje znacznie ostrzejsze niż Best.

Lato strajków

W 1943 roku sytuacja zaczęła się szybko zmieniać. Niemieckie klęski pod Stalingradem i w Afryce, a latem lądowanie aliantów na Sycylii i upadek Mussoliniego przekonały wielu Duńczyków, że koniec wojny jest blisko. Ruch oporu, w którym ton nadawali komuniści z Komunistycznej Partii Danii, a także grupy takie jak Holger Danske, wspierany zrzutami i agentami brytyjskiego SOE, mnożył akty sabotażu na kolei, w portach i w zakładach pracujących dla Niemców.

Pod koniec lipca 1943 roku w stoczni w Odense wybuch uszkodził nowo zbudowany niemiecki stawiacz min „Linz”, akurat przed jego przekazaniem. Gdy Niemcy obsadzili stocznię uzbrojonymi wartownikami, robotnicy porzucili pracę. Strajk rozlał się na inne zakłady w mieście, a potem na kolejne miasta. Fala strajków, zamieszek i demonstracji, nazwana później powstaniem sierpniowym (duń. Augustoprøret), trwała od 9 do 29 sierpnia i objęła siedemnaście miast. Najsilniejsza była w Esbjergu (10–11 sierpnia), w Odense (18–23 sierpnia) i w Aalborgu (23–29 sierpnia), a także w Aarhus. Stawały fabryki, sklepy i biura, na ulicach dochodziło do bójek z niemieckimi żołnierzami, niszczono mienie kolaborantów, a kobietom związanym z Niemcami obcinano włosy. Organizatorami strajków byli głównie komuniści w wielkich zakładach przemysłowych, tymczasem socjaldemokratyczne kierownictwo związków zawodowych i rząd wzywali do spokoju.

W Kopenhadze grupa Holger Danske wysadziła w biały dzień halę wystawową Forum, w której kwaterowali niemieccy żołnierze. W Odense tłum pobił na ulicy niemieckiego oficera. Von Hanneken przedstawiał Hitlerowi takie incydenty jako dowód, że sytuacja w Danii wymknęła się spod kontroli – i że raporty Besta były zbyt różowe.

Ultimatum

Hitler wezwał Besta do swojej kwatery głównej w Prusach Wschodnich i zażądał twardego kursu. Best wrócił do Kopenhagi z ultimatum, które 28 sierpnia 1943 roku wręczył Scaveniusowi – według relacji ze słowami „jestem trupem”. Obaj rozumieli, że żądań nie da się spełnić. Niemcy domagali się wprowadzenia w całym kraju stanu wyjątkowego, zakazu zgromadzeń publicznych powyżej pięciu osób, godziny policyjnej od 20.30 do 5.30, zakazu strajków i wspierania strajkujących, a przede wszystkim natychmiastowego wprowadzenia kary śmierci za sabotaż i udział w nim, za ataki na Wehrmacht i jego żołnierzy oraz za posiadanie broni i materiałów wybuchowych po 1 września 1943 roku. Za napaść na niemieckiego oficera w Odense miano w razie niewykrycia sprawców wziąć zakładników.

Kara śmierci, której Dania nie stosowała od dziesięcioleci, wymierzana Duńczykom za opór wobec okupanta, była granicą, której politycy nie chcieli przekroczyć – podobnie jak przez całą okupację wykluczali udział w dyskryminacji Żydów. Większość z nich nie dążyła wcale do zerwania. Obawiali się, że po upadku polityki współpracy władza przejdzie w ręce okupanta, sabotażystów albo komunistów, a Dania znajdzie się w położeniu Norwegii. Ultimatum nie zostawiało jednak wyboru. 28 sierpnia o 15.30 rząd, po naradzie z przywódcami partii, przekazał Bestowi odmowę.

Noc z 28 na 29 sierpnia

Niemieckie plany rozbrojenia duńskiego wojska były gotowe od lata. Rozkaz wykonania operacji Safari wydano kilkanaście minut po północy 29 sierpnia, a uderzenie wyznaczono na godzinę 4.00. Jeszcze w nocy Niemcy zajęli obóz w Horserød, w którym duńskie władze internowały komunistów: około 150 więźniów wpadło w ich ręce, a około 90 zdążyło uciec. Schwytanych wywieziono później do obozów koncentracyjnych w Niemczech i wielu z nich tam zginęło.

O 4.00 oddziały Wehrmachtu, łącznie około 9 tysięcy żołnierzy, zaatakowały wszystkie większe obiekty wojskowe na Zelandii i Fionii; z Jutlandii duńskie wojsko zostało wcześniej pod niemieckim naciskiem w większości wycofane. Minister obrony nakazał poprzedniego dnia nie stawiać zbrojnego oporu, a dowódca armii, generał porucznik Ebbe Gørtz, lojalny wobec rządu, nie wydał rozkazu do walki. Mimo to w wielu koszarach doszło do wymiany ognia: w Kopenhadze, w Næstved, w Odense, przy pałacu Sorgenfri, gdzie przebywała rodzina królewska, i w innych miejscach. Zginęło 23–24 duńskich żołnierzy, a kilkudziesięciu odniosło rany; zginęło też kilku cywilów, a straty niemieckie były według duńskich źródeł podobne. Około 4600 duńskich oficerów i żołnierzy internowano.

Najbardziej spektakularny był opór marynarki. Jej dowódca, wiceadmirał Aage Vedel, od dawna przygotowywał tajne rozkazy na wypadek próby przejęcia floty przez Niemców: okręty miały uciekać do neutralnej Szwecji, a jeśli to niemożliwe – zatopić się. Poprzedniego dnia minister obrony polecił, by nie przeciwstawiać się siłą zajmowaniu okrętów; dowództwo marynarki dopisało od siebie, że okręty „mogą być w danych okolicznościach zatopione”. O 4.08 z dowództwa w Kopenhadze nadano umówiony sygnał, a kilka minut później w bazie Holmen zaczęły wybuchać ładunki. W ciągu pół godziny załogi zatopiły tam lub spaliły większość jednostek, w tym największy okręt floty, pancernik obrony wybrzeża „Peder Skram”, oraz wszystkie okręty podwodne. Pancernik „Niels Iuel”, który próbował wyjść z Isefjordu w morze, został zaatakowany przez niemieckie samoloty i osadzony przez załogę na mieliźnie. W Korsør i Nyborgu Niemcy, którzy stacjonowali tuż obok, opanowali okręty siłą, zanim załogi zdążyły je zniszczyć.

Według najczęściej podawanego zestawienia z 52 jednostek duńskiej floty dwie przebywały na Grenlandii, 32 zostały zatopione przez własne załogi, 4 dotarły do Szwecji, a 14 Niemcy zdobyli w stanie nieuszkodzonym. Szwedzkie źródła mówią o kilkunastu mniejszych jednostkach, które dotarły do portów w Skanii i pod szwedzką eskortą przeszły do Karlskrony, gdzie je internowano – różnica wynika z liczenia drobnych łodzi i kutrów. Zginęło kilku marynarzy. Niemcy podnieśli później większość zatopionych okrętów, a piętnaście z nich w różnej formie wcielili do własnej floty. Zdjęcia okrętów leżących na dnie portu w Kopenhadze obiegły prasę aliancką jako dowód, że Dania stanęła po stronie aliantów.

Rząd, którego nie ma

Rano 29 sierpnia von Hanneken przesłał Scaveniusowi pismo, że rząd zostaje odsunięty od władzy, a armia niemiecka przejmuje władzę wykonawczą; urzędnicy, pod groźbą kar, mieli pracować dalej. Wojskowy stan wyjątkowy obejmował godzinę policyjną, zakaz zgromadzeń i strajków oraz cenzurę. Tego samego dnia Niemcy zatrzymali jako zakładników kilkuset znanych Duńczyków.

Scavenius chciał jeszcze ratować współpracę, ale ministrowie z partii politycznych nie widzieli drogi powrotu. Wybrano rozwiązanie typowe dla duńskiej okupacji: rząd przestał działać i złożył na ręce króla prośbę o dymisję, a Chrystian X, zgodnie z wcześniejszym porozumieniem, jej nie przyjął. Ministrowie nie ponosili odtąd odpowiedzialności za nic, co działo się w kraju, ale formalnie Dania nadal miała legalny rząd, a Niemcy nie dostali pretekstu do powołania nowego, uległego gabinetu. Rząd Scaveniusa pozostał w tym zawieszeniu aż do wyzwolenia w maju 1945 roku.

Okupant szybko odkrył, że nie potrafi rządzić Danią sam. Wehrmacht nie miał ani administracji, ani ludzi, a duńscy urzędnicy chcieli przyjmować polecenia wyłącznie od jakiejś duńskiej władzy. Hitler wprowadził stan wyjątkowy na osobisty rozkaz, wbrew radom Besta, ale to Best, wsparty przez Himmlera, wkrótce odzyskał pierwszeństwo przed von Hannekenem. Od września 1943 roku bieżącą administracją kierowali dyrektorzy departamentów ministerstw, najwyżsi urzędnicy państwa, działający w porozumieniu z przywódcami partii. Ten „rząd dyrektorów departamentów” negocjował z Niemcami aż do końca wojny.

Miejsce w wojnie

29 sierpnia 1943 roku stał się w Danii symbolicznym przełomem okupacji – dniem, w którym kraj przestał być „wzorcowym protektoratem”. W połowie września przedstawiciele grup oporu utworzyli Duńską Radę Wolności (Danmarks Frihedsråd), która koordynowała duński ruch oporu i działała jak podziemna reprezentacja kraju. Sabotaż przybrał na sile, a alianci zaczęli traktować Danię, choć formalnie nie była stroną wojny, jak sojusznika.

Upadek polityki współpracy otworzył też drogę do najcięższego ciosu, jaki okupant chciał zadać Danii. 8 września Best zażądał w depeszy do Berlina deportacji duńskich Żydów. Wiadomość o planowanej obławie przekazał jednak Duńczykom attaché do spraw żeglugi w niemieckim poselstwie Georg Ferdinand Duckwitz, a w październiku 1943 roku około 7 tysięcy Żydów, ukrywanych przez sąsiadów, przyjaciół i obcych ludzi, przeprawiono łodziami rybackimi przez Sund do Szwecji, która właśnie zakończyła niemiecki tranzyt i przyjmowała uchodźców otwarcie. Niemcy schwytali około 470 osób, które deportowali do getta w Terezínie. Z czasem do Szwecji przedostało się też wielu duńskich żołnierzy i oficerów; spośród uchodźców sformowano tam Brygadę Duńską. Po 29 sierpnia 1943 roku Dania aż do kapitulacji wojsk niemieckich w maju 1945 roku była krajem okupowanym otwarcie, a nie tylko „chronionym”.