Wyzwolenie Charkowa w sierpniu 1943

Nad ranem 23 sierpnia 1943 roku oddziały radzieckiej 183 Dywizji Strzeleckiej wyszły na plac Dzierżyńskiego w centrum Charkowa, a nad gmachem Derżpromu zawisła czerwona flaga. Drugie co do wielkości miasto Ukrainy przechodziło z rąk do rąk po raz czwarty w tej wojnie: Niemcy zajęli je w październiku 1941 roku, Armia Czerwona odbiła je w lutym 1943, a w marcu straciła je znowu na rzecz korpusu pancernego SS. Tym razem – na zawsze. Tego samego dnia Moskwa uczciła zwycięstwo salutem dwudziestu salw ze 224 dział, a radziecka historiografia uznała 23 sierpnia za ostatni dzień bitwy na łuku kurskim.

Charków był celem operacji biełgorodzko-charkowskiej, nazwanej „Połkowodiec Rumiancew”, którą Front Woroneski i Front Stepowy rozpoczęły 3 sierpnia. Zanim do niego doszło, wojska radzieckie musiały przetrwać dwa tygodnie ciężkich bitew pancernych z ostatnimi odwodami Grupy Armii „Południe”.

Miasto czterech okupacji i wyzwoleń

Charków, przed wojną wielki ośrodek przemysłowy z fabryką traktorów, zakładami czołgowymi i lotniczymi, był w latach 1941–1943 jednym z najczęściej zdobywanych miast frontu wschodniego. 24 października 1941 roku zajęła go niemiecka 6 Armia. W maju 1942 roku Front Południowo-Zachodni próbował go odbić, ale druga bitwa o Charków skończyła się okrążeniem i zniszczeniem radzieckich armii pod Barwienkowem. Po Stalingradzie wojska Frontu Woroneskiego wkroczyły do miasta 16 lutego 1943 roku, lecz już miesiąc później, w trzeciej bitwie o Charków, II Korpus Pancerny SS odbił je 14 marca w krwawych walkach ulicznych.

Mieszkańcy zapłacili za to straszliwą cenę. Według danych przedstawianych przez władze radzieckie, z ponad miliona ludzi, którzy przebywali w mieście jesienią 1941 roku (wraz z uchodźcami), do sierpnia 1943 roku pozostało w nim około 190 tysięcy. Ci sami autorzy podawali, że około 120 tysięcy, głównie młodych ludzi, wywieziono na roboty przymusowe do Niemiec, 70–80 tysięcy zmarło z głodu, zimna i chorób, zwłaszcza zimą 1941/1942 roku, a około 30 tysięcy Niemcy zamordowali. Wśród zamordowanych byli niemal wszyscy Żydzi, którzy nie zdołali uciec przed okupacją: od grudnia 1941 roku zamknięci w getcie na przedmieściu, zostali rozstrzelani w jarze Drobyćkyj Jar – według różnych szacunków od kilkunastu do ponad 20 tysięcy ludzi. Brytyjski korespondent Alexander Werth, który odwiedził Charków po wyzwoleniu, uważał, że radzieckie liczby zmarłych z głodu i zabitych nie-Żydów były nieco zawyżone, a liczba wywiezionych na roboty – zaniżona. Działający pod nadzorem okupanta zarząd miejski odnotował, że w 1942 roku z głodu zmarło ponad 13 tysięcy mieszkańców, więcej niż połowa wszystkich zgonów w mieście.

Od Biełgorodu do Charkowa

Operację biełgorodzko-charkowską przygotowywano od wiosny jako główne radzieckie natarcie lata 1943 roku. Po lipcowej obronie Front Woroneski generała Nikołaja Watutina i Front Stepowy generała Iwana Koniewa potrzebowały jednak trzech tygodni na uzupełnienia. Działania obu frontów koordynował z ramienia Kwatery Głównej marszałek Gieorgij Żukow. Plan zakładał rozcięcie niemieckiego ugrupowania silnym uderzeniem z rejonu na północny zachód od Biełgorodu w kierunku Bogoduchowa i Wałek, a następnie odcięcie Charkowa od zachodu i południowego zachodu.

3 sierpnia, po potężnym przygotowaniu artyleryjskim, oba fronty uderzyły na styku niemieckiej 4 Armii Pancernej i Zgrupowania Armijnego „Kempf”. Do wyłomu weszły 1 Armia Pancerna generała Michaiła Katukowa i 5 Gwardyjska Armia Pancerna generała Pawła Rotmistrowa. 5 sierpnia wyzwolono Biełgorod, tego samego dnia co Orzeł na północy łuku. Pod Tomarowką i Borysówką Rosjanie okrążyli i rozbili część niemieckich dywizji piechoty, 7 sierpnia zajęli Grajworon, a do tego dnia ich czołówki doszły na linię Ochtyrka (Achtyrka) – Bogoduchów – Olszany – Zołoczów, wbijając się w niemiecki front głębokim klinem. Charków znalazł się pod groźbą okrążenia od zachodu.

Bitwy pancerne pod Bogoduchowem i Ochtyrką

Dowódca Grupy Armii „Południe” feldmarszałek Erich von Manstein ściągnął na zagrożony odcinek, co tylko mógł. Spod Orła wróciła na południe zmotoryzowana dywizja „Großdeutschland”, a znad Miusa i Dońca, gdzie w lipcu odpierały radzieckie natarcia, przybyły dywizje pancerne SS „Das Reich”, „Totenkopf” i „Wiking”, wraz z 3 Dywizją Pancerną wojsk lądowych podporządkowane III Korpusowi Pancernemu. Od 11 do 17 sierpnia uderzały one na południe od Bogoduchowa w skrzydło 1 Armii Pancernej i 6 Armii Gwardii. Na pomoc Katukowowi rzucono armię Rotmistrowa. W ciężkich bitwach manewrowych dywizje SS zniszczyły wielką liczbę radzieckich czołgów – trzy radzieckie armie straciły według szacunków ponad 800 z około 1100 wozów, z którymi weszły do walki – i zatrzymały obejście Charkowa od zachodu, choć same też poniosły dotkliwe straty.

18 sierpnia Niemcy uderzyli po raz drugi, tym razem spod Ochtyrki, w skrzydło radzieckiej 27 Armii. 20 sierpnia czołówki „Großdeutschland” i „Totenkopf” spotkały się na tyłach radzieckich oddziałów, zamykając w okrążeniu część dwóch armii i dwóch korpusów pancernych. Okrążone siły były jednak liczniejsze od okrążających i większość z nich, choć z ciężkimi stratami, przebiła się z powrotem. Był to ostatni wyraźny sukces taktyczny Mansteina w tej bitwie – wygrany na skrzydle, podczas gdy o losie Charkowa rozstrzygało się gdzie indziej.

„Utrzymać za wszelką cenę”

Gdy pancerne odwody Mansteina wiązały się na zachodzie, Koniew nacierał na sam Charków od północy i wschodu: 53 Armia, 69 Armia, 7 Armia Gwardii i 57 Armia stopniowo zaciskały pierścień wokół miasta. 12 sierpnia dowódca broniącego go zgrupowania generał Werner Kempf wystąpił o zgodę na opuszczenie Charkowa. Manstein nie oponował, ale Hitler odpowiedział rozkazem, by miasta bronić w każdych okolicznościach – po marcowym odbiciu Charkowa przez SS miasto miało dla niego ogromną wartość prestiżową, a jego utratę uważał za cios polityczny, który odbije się na postawie sojuszników i państw neutralnych. Kempf ostrzegał, że trzymanie się miasta skończy się „drugim Stalingradem”. 14 sierpnia stracił dowództwo; zastąpił go generał Otto Wöhler, a zgrupowanie przemianowano wkrótce na 8 Armię.

Nowy dowódca szybko doszedł do tych samych wniosków. Zaopatrzenie wojsk w mieście było coraz trudniejsze, w niektórych bateriach artylerzyści po wystrzelaniu ostatnich pocisków walczyli jak piechota. 21 sierpnia Manstein, wbrew żądaniom Hitlera, wyraził zgodę na opuszczenie Charkowa, uznając, że ważniejsze jest ocalenie wojsk przed okrążeniem niż utrzymanie ruin. 22 sierpnia 5 Gwardyjska Armia Pancerna przecięła ostatnią linię kolejową łączącą miasto z zachodem, a po południu Niemcy zaczęli wycofywać wojska z centrum na południowe dzielnice za rzeką Udą i dalej, wzdłuż dwóch dróg odwrotu, na Lubotyn i Połtawę oraz na Merefę i Krasnohrad. Wycofując się, wysadzali w mieście zakłady przemysłowe, mosty i węzły komunikacyjne.

23 sierpnia

Radzieckie dowództwo spostrzegło słabnący ogień artylerii i opór na pierwszej linii i w nocy z 22 na 23 sierpnia, około drugiej, rzuciło wojska do szturmu. Właściwej bitwy o centrum już nie było: oddziały 183 Dywizji Strzeleckiej przeszły ulicą Sumską do placu Dzierżyńskiego, gdzie spotkały się z żołnierzami 89 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej, która 5 sierpnia jako jedna z pierwszych weszła do Biełgorodu. Rano nad gmachem Derżpromu zatknięto czerwoną flagę. Te same oddziały 183 Dywizji jako pierwsze wyszły na plac Dzierżyńskiego także w lutym.

Wyzwolenie miasta nie zakończyło walk w jego granicach. Na południowo-zachodnich przedmieściach, na wzgórzach broniących dróg na Połtawę i Merefę, niemieckie straże tylne – w tym oddziały „Das Reich” pod Korotyczem – utrzymywały się jeszcze przez tydzień i zadały nacierającym ciężkie straty. Ostatnie dzielnice na południu miasta zajęto 29 i 30 sierpnia, a zagrożenie niemieckim przeciwuderzeniem na Charków zniknęło dopiero na początku września, wraz z zajęciem Merefy.

Wieczorem 23 sierpnia Stalin w rozkazie Naczelnego Wodza ogłosił, że wojska Frontu Stepowego przy wsparciu skrzydeł Frontu Woroneskiego i Południowo-Zachodniego zdobyły Charków szturmem. Moskwa oddała salut dwudziestu salw ze 224 dział – zwyczaj zapoczątkowany niespełna trzy tygodnie wcześniej, gdy salutem uczczono zdobywców Orła i Biełgorodu. Dziesięć dywizji otrzymało honorową nazwę „Charkowskich”. 23 sierpnia jest do dziś obchodzony w Charkowie jako dzień miasta.

Bilans

Zwycięstwo kosztowało Armię Czerwoną bardzo drogo. Według zestawienia zespołu generała Grigorija Kriwoszejewa, opartego na radzieckich archiwach, w operacji biełgorodzko-charkowskiej oba fronty straciły około 256 tysięcy ludzi, w tym ponad 71 tysięcy zabitych i zaginionych oraz około 184 tysięcy rannych i chorych, a także około 1,9 tysiąca czołgów i dział samobieżnych. Straty niemieckie były znacznie mniejsze – część autorów szacuje je na co najmniej 10 tysięcy zabitych i zaginionych oraz 20 tysięcy rannych, inni podają wyższe liczby – a w bitwach pancernych pod Bogoduchowem i Ochtyrką Niemcy niszczyli po kilka radzieckich wozów na każdy własny. Mimo to Wehrmacht musiał się cofnąć: ZSRR mógł swoje straty uzupełnić, a dywizje Mansteina topniały bez nadziei na pełne uzupełnienie.

Znaczenie

Wraz z wyzwoleniem Charkowa zakończyła się bitwa na łuku kurskim, którą radzieccy i rosyjscy historycy datują na 5 lipca – 23 sierpnia 1943 roku. Często nazywa się ją „pierwszą udaną wielką radziecką ofensywą letnią” tej wojny. To uproszczenie: sama bitwa pod Kurskiem zaczęła się od niemieckiego natarcia, które Armia Czerwona przyjęła w obronie. Ofensywami były dopiero dwie kontrofensywy, które po niej nastąpiły – „Kutuzow” pod Orłem i „Połkowodiec Rumiancew” pod Biełgorodem i Charkowem. W tym sensie określenie jest trafne: latem 1941 i 1942 roku inicjatywa należała do Niemców, a radzieckie próby natarcia, jak majowa ofensywa pod Charkowem w 1942 roku, kończyły się klęskami. W sierpniu 1943 roku po raz pierwszy w tej wojnie Niemcy nie zdołali latem zatrzymać wielkiej radzieckiej ofensywy ani odzyskać utraconego terenu.

Wydarzenia ostatnich tygodni sierpnia pokazały, że radziecka machina wojenna zmieniła się od czasów Stalingradu. Wojska Żukowa, Koniewa i Watutina, zatrzymane na jednym kierunku, przenosiły ciężar natarcia na inny, a niemieckie odwody, przerzucane z miejsca na miejsce, nie nadążały za kolejnymi uderzeniami. Jeszcze w sierpniu ruszyły natarcia w Zagłębiu Donieckim i pod Smoleńskiem. Pod koniec sierpnia Manstein przekonywał Hitlera, że Grupa Armii „Południe” nie utrzyma linii na wschód od Dniepru, a we wrześniu dostał zgodę na odwrót za rzekę. Wycofujące się wojska niemieckie zostawiały za sobą spaloną ziemię, a Armia Czerwona pod koniec września uchwyciła pierwsze przyczółki na zachodnim brzegu Dniepru i w listopadzie wyzwoliła Kijów.

Dla samego Charkowa 23 sierpnia oznaczał koniec okupacji, ale nie koniec wojny. W grudniu 1943 roku odbył się w nim pierwszy proces niemieckich zbrodniarzy wojennych przed radzieckim sądem wojskowym, a miasto, którego centrum leżało w gruzach, przez lata podnosiło się ze zniszczeń. Nie przechodziło już nigdy więcej z rąk do rąk.