Czwarta deportacja z ziem wschodnich

W nocy z 21 na 22 maja 1941 roku grupy operacyjne NKWD i wydzielonego z niego w lutym Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego zaczęły w zachodnich obwodach Ukraińskiej SRR, na dawnych polskich ziemiach południowo-wschodnich, kolejną masową wywózkę. Zabierały z domów rodziny członków ukraińskiego i polskiego podziemia, ludzi ukrywających się, aresztowanych i skazanych. Był to początek czwartej i ostatniej z wielkich deportacji obywateli polskich z lat 1940–1941. W odróżnieniu od trzech poprzednich nie była jedną akcją, lecz serią fal, które w ciągu miesiąca objęły kolejne regiony: od Lwowa i Wołynia przez Wileńszczyznę po Białostocczyznę i Grodzieńszczyznę. Przerwał ją dopiero niemiecki atak na Związek Radziecki 22 czerwca, gdy część pociągów z zesłańcami nie zdążyła jeszcze wyjechać.

Rok po poprzednich wywózkach

Między czerwcem 1940 a majem 1941 roku na ziemiach wschodnich masowych wywózek nie było. Trzy poprzednie – lutowa, która objęła osadników wojskowych i służbę leśną, kwietniowa, która uderzyła w rodziny jeńców i aresztowanych, i czerwcowa, w której wywieziono głównie uchodźców spod okupacji niemieckiej – usunęły z Kresów całe grupy uznane przez władze za wrogie. Nie zakończyły jednak oporu. Na zachodniej Ukrainie działała w podziemiu Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, a polska konspiracja, mimo kolejnych fal aresztowań, wciąż istniała we Lwowie, w Wilnie i na Białostocczyźnie. Władze radzieckie przez cały ten czas aresztowały i sporządzały kartoteki „elementu antyradzieckiego”, a ludzi, których nie zdołały ująć, ścigały przez ich rodziny.

W tym samym czasie stosunki niemiecko-radzieckie wyraźnie się ochładzały. Hitler już w grudniu 1940 roku nakazał przygotować atak na ZSRR, a wiosną 1941 roku przy nowej granicy gromadziły się dywizje Wehrmachtu. Radziecka propaganda, a za nią część literatury, tłumaczyła majowo-czerwcowe wywózki potrzebą oczyszczenia pasa przygranicznego przed wojną. Kategorie wywożonych, przygotowywane od miesięcy listy i to, że zabierano kobiety, dzieci i starców, wskazują jednak, że była to kontynuacja polityki z 1940 roku: trwałego usuwania z zagarniętych ziem ludzi, w których władza widziała potencjalnych przeciwników.

Decyzja z 14 maja

Podstawą akcji była ściśle tajna uchwała Komitetu Centralnego WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR nr 1299-526 z 14 maja 1941 roku. Przewidywała ona aresztowanie i zesłanie na dwadzieścia lat „członków rodzin uczestników kontrrewolucyjnych organizacji ukraińskich i polskich”, a także rodzin tych, którzy ukrywali się przed władzą lub zostali skazani na śmierć. Według opracowań mężczyzn, „głowy rodzin”, miano osadzać w obozach pracy, a ich bliskich kierować na zesłanie jako „ssylno-posieleńców” do odległych rejonów ZSRR, bez sądu i bez indywidualnych zarzutów. Według ustaleń IPN tydzień później, 21 maja 1941 roku, ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ławrientij Beria wydał zarządzenie o wysiedleniu „elementu społecznie obcego” nie tylko z Zachodniej Ukrainy, lecz także z Zachodniej Białorusi, republik nadbałtyckich i Mołdawii. Decyzje te zapadły z woli Józefa Stalina, a wykonanie spoczywało na NKWD i NKGB, kierowanym przez Wsiewołoda Mierkułowa.

Lista kategorii do wywiezienia była długa. Polskie opracowania wymieniają przedstawicieli inteligencji, uchodźców, którzy jeszcze pozostali na miejscu, fabrykantów i kupców, kolejarzy, wykwalifikowanych robotników i rzemieślników, rodziny oficerów Wojska Polskiego zamordowanych rok wcześniej w Katyniu i innych miejscach zbrodni, rodziny policjantów, urzędników i ludzi aresztowanych przez NKWD w drugim roku okupacji, a także zamożniejszych chłopów i ludzi podejrzanych o działalność „kontrrewolucyjną”.

22 maja: Zachodnia Ukraina

Pierwsza fala objęła obwody utworzone z przedwojennych województw lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego i wołyńskiego. Ludzi budzono w nocy, przeprowadzano rewizję i dawano kilkadziesiąt minut, czasem dwie godziny, na spakowanie się, a potem wywożono ich na stacje kolejowe. Według dokumentów NKWD, które przytacza historyk Alexander Statiev, 22 maja wywieziono z Zachodniej Ukrainy 11 329 osób. W przeważającej większości byli to Ukraińcy, rodziny działaczy i zwolenników OUN, ale wśród wywiezionych byli także Polacy, krewni członków polskiej konspiracji i ludzi, którzy przed NKWD się ukrywali. Do Ukraińskiej SRR należały też od lata 1940 roku obwody czerniowiecki i izmaelski, utworzone z ziem odebranych Rumunii po radzieckim ultimatum, gdzie wywózki przeprowadzono w czerwcu razem z Mołdawską SRR.

Kolejne fale

Po majowej akcji na Ukrainie nastąpiły następne. W nocy z 12 na 13 czerwca NKWD i NKGB uderzyły w Mołdawskiej SRR i w obwodach utworzonych z Besarabii i północnej Bukowiny. W nocy z 13 na 14 czerwca zaczęła się równoczesna wywózka z Litwy, Łotwy i Estonii, wcielonych do ZSRR w sierpniu 1940 roku. Objęła ona także Wilno i Wileńszczyznę, które Związek Radziecki w październiku 1939 roku przekazał Litwie, a po zajęciu Litwy włączył do Litewskiej SRR. Wywożono stamtąd polskich urzędników, oficerów, policjantów, ziemian i działaczy, ich rodziny oraz uchodźców wojennych z centralnej i zachodniej Polski, a pociągi formowano między innymi w Nowej Wilejce.

Ostatnia fala przyszła w nocy z 19 na 20 czerwca. Objęła ziemie wcielone do Białoruskiej SRR: Białostocczyznę, Grodzieńszczyznę, wschodnią Wileńszczyznę, Nowogródczyznę i Polesie. Według IPN wywieziono stąd ponad 22 tysiące osób, a dane radzieckie, przytaczane w literaturze rosyjskiej, mówią o 22 353 ludziach. Uderzono w inteligencję, kolejarzy, rodziny aresztowanych, osadników, którzy wcześniej uniknęli wywózki, i uchodźców. Byli wśród nich Polacy, Białorusini i Żydzi. W całej czwartej deportacji wywieziono, według szacunków przytaczanych przez Annę Pyżewską z Muzeum Pamięci Sybiru, od kilku do kilkunastu tysięcy Żydów, w tym mieszkańców Białegostoku i okolic sprzed wojny.

Jak liczyć czwartą deportację

Ponieważ akcja przebiegała falami w różnych republikach, historycy różnie wyznaczają jej daty i różnie ją liczą. Komunikat centrali IPN datuje jej początek na noc z 21 na 22 maja, a koniec na 22 czerwca 1941 roku. Historycy IPN Magdalena Dzienis-Todorczuk i Marcin Markiewicz, piszący z perspektywy Białostocczyzny, podają, że czwarta deportacja „zaczęła się 20 czerwca 1941 roku – w przeddzień wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej”. W krajach bałtyckich pamięta się z kolei przede wszystkim noc z 13 na 14 czerwca. Wszystkie te daty dotyczą tej samej operacji, przeprowadzanej w kolejnych republikach w różnych terminach.

Różnice w liczbach biorą się stąd, czy liczy się tylko ziemie polskie sprzed 1939 roku, czy całą operację od Bałtyku po Morze Czarne. Dla całej akcji, łącznie z krajami bałtyckimi i Mołdawią, polskie opracowania oparte na dokumentach NKWD podają ponad 85 tysięcy osób, a Dzienis-Todorczuk i Markiewicz około 90 tysięcy. Samych obywateli polskich, według komunikatu IPN, mogło być od 31 do 52 tysięcy. Szacunki polskie z czasów wojny i lat powojennych, powstałe bez dostępu do archiwów radzieckich, mówiły o 200–300 tysiącach ludzi. Aleksandr Gurjanow ze Stowarzyszenia Memoriał, który oparł się na dokumentach wojsk konwojowych NKWD i Gułagu, ocenił łączną liczbę obywateli polskich wywiezionych w czterech deportacjach na 320–340 tysięcy, zastrzegając, że materiał jest niepełny i pozwala jedynie szacować.

Pod bombami

Zesłańcom z 1941 roku wyznaczono dwadzieścia lat pobytu w miejscu zesłania i obowiązek regularnego meldowania się w komendanturze NKWD. Transporty kierowano przede wszystkim do Kazachstanu, do Kraju Ałtajskiego i Krasnojarskiego oraz do obwodu nowosybirskiego, a mężczyzn oddzielonych od rodzin do obozów Gułagu. Ludzie jechali w zakratowanych wagonach towarowych, po kilkadziesiąt osób w jednym, z dziurą w podłodze zamiast ubikacji, w czerwcowym upale, często przez kilka tygodni.

Gdy 22 czerwca Niemcy zaatakowały ZSRR, wiele pociągów z Białostocczyzny i Grodzieńszczyzny dopiero ruszało albo stało jeszcze na stacjach. Niemieckie samoloty bombardowały węzły kolejowe i transporty, nie rozróżniając, kogo wiozą. Pod Stołpcami w zbombardowanym pociągu zginęło, według ustaleń przytaczanych przez serwis dzieje.pl, około 150 deportowanych z Grodna. Straty w transportach, które dostały się pod bomby, mogły sięgać, według różnych szacunków, od dziesięciu do kilkunastu procent wiezionych. Zdarzało się, że konwojenci z wojsk NKWD porzucali pociągi albo samowolnie uwalniali transporty, które utknęły w Mińsku i okolicach. Wielu wywożonych odzyskało w ten sposób wolność, a część z nich dotarła później do formowanej w ZSRR armii polskiej.

Koniec wywózek

Niemiecka ofensywa przerwała czwartą deportację i zakończyła okres masowych wywózek z ziem polskich pod okupacją radziecką. W ciągu niespełna półtora roku Związek Radziecki wywiózł z nich według dokumentów NKWD około 320–340 tysięcy obywateli polskich, nie licząc aresztowanych, jeńców i powołanych do Armii Czerwonej. Szacunki polskich władz na emigracji mówiły nawet o milionie wywiezionych, a Związek Sybiraków podaje 1,35 miliona. Spór o skalę trwa, bo różnie definiuje się ofiary, a dokumenty radzieckie są niepełne.

Dla części wywiezionych w maju i czerwcu 1941 roku, przede wszystkim dla Żydów, zesłanie okazało się paradoksalnie ratunkiem przed tym, co nadeszło z zachodu. Ich bliscy, którzy zostali w domach, znaleźli się kilka dni później pod okupacją niemiecką, a wielu z nich zginęło w Zagładzie. Na zesłaniu zastała ich wojna, a po kilku tygodniach zmiana polityki Moskwy wobec rządu gen. Władysława Sikorskiego, która otworzyła części zesłańców drogę do polskiej armii i na Bliski Wschód. Większość jednak została w Kazachstanie i na Syberii na długie lata, a wielu nigdy stamtąd nie wróciło.