Obowiązek pracy w III Rzeszy

Pod koniec stycznia 1943 roku, gdy w Stalingradzie dogorywała otoczona 6 Armia, władze III Rzeszy ogłosiły powszechny obowiązek zgłoszenia się do pracy. Rozporządzenie generalnego pełnomocnika do spraw zatrudnienia Fritza Sauckla z 27 stycznia 1943 roku nakazywało rejestrację w urzędach pracy wszystkim dotąd niezatrudnionym mężczyznom w wieku od 16 do 65 lat i kobietom w wieku od 17 do 45 lat. Za uchylanie się groziły kary. Celem było wyszukanie ostatnich rezerw siły roboczej dla przemysłu zbrojeniowego, który miał zastąpić robotników powołanych do Wehrmachtu.

Popularne kalendaria opisują to wydarzenie jako „nowe prawo o poborze”, na mocy którego mężczyźni od 16 do 65 lat i kobiety od 17 do 50 lat mogli zostać zmobilizowani. Wymaga to dwóch sprostowań. Po pierwsze, nie był to pobór wojskowy, lecz obowiązek meldunkowy w celu skierowania do pracy na rzecz „zadań obrony Rzeszy”; do wojska nikt na jego podstawie nie trafiał. Po drugie, górna granica wieku kobiet wynosiła 45, a nie 50 lat. Rozporządzenie nosi datę 27 stycznia. W tych dniach treść rozporządzenia podała prasa, a 29 stycznia wydano uzupełniające je zarządzenie o zamykaniu przedsiębiorstw zbędnych dla prowadzenia wojny.

Rzesza na granicy rezerw

Przez pierwsze lata wojny przywódcy III Rzeszy unikali pełnej mobilizacji społeczeństwa. Adolf Hitler pamiętał zimę 1918 roku i obawiał się, że wyrzeczenia na froncie wewnętrznym podkopią poparcie dla reżimu. Racjonowanie było łagodniejsze niż w Wielkiej Brytanii, sklepy z towarami luksusowymi i restauracje działały dalej, a zatrudnienie kobiet niemal nie rosło. W 1939 roku pracowało zawodowo około 14–15 milionów Niemek; według dostępnych danych w 1943 roku liczba ta była niemal taka sama. Ideologia nazistowska widziała kobietę przede wszystkim w roli matki, a żony żołnierzy otrzymywały zasiłki, które zniechęcały je do szukania pracy.

Lukę w sile roboczej reżim wypełniał inaczej: pracą przymusową. Od 1939 roku do Rzeszy wywożono robotników z okupowanej Polski, potem z Francji, Belgii, Holandii, Jugosławii, a od 1942 roku masowo z okupowanych ziem ZSRR. W marcu 1942 roku Hitler mianował Sauckla, gauleitera Turyngii, generalnym pełnomocnikiem do spraw zatrudnienia, z zadaniem werbunku – w praktyce łapanek – za granicą. W ciągu kilku miesięcy z samych okupowanych terenów radzieckich wywieziono ponad milion tzw. robotników wschodnich. W państwach, w których działały rządy współpracujące z Niemcami, wprowadzano przepisy ułatwiające wywóz, jak francuska ustawa o pracy z września 1942 roku. Na początku 1943 roku w Rzeszy pracowało już kilka milionów cudzoziemców i jeńców wojennych.

Mimo to front pochłaniał coraz więcej ludzi. Straty zimy 1941/1942, kampania letnia 1942 roku i rozpoczynająca się katastrofa nad Wołgą i Donem oznaczały, że Wehrmacht musiał powoływać robotników, których dotąd chroniły reklamacje przemysłowe. Minister uzbrojenia Albert Speer domagał się zarazem coraz większej liczby rąk do pracy dla fabryk zbrojeniowych.

Komitet Trzech i rozporządzenie Sauckla

13 stycznia 1943 roku Hitler podpisał dekret o „wszechstronnym wykorzystaniu mężczyzn i kobiet do zadań obrony Rzeszy”. Jego wykonanie powierzył tzw. Komitetowi Trzech: szefowi Kancelarii Rzeszy Hansowi Heinrichowi Lammersowi, szefowi Kancelarii Partii Martinowi Bormannowi i szefowi Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu feldmarszałkowi Wilhelmowi Keitlowi. Komitet miał przeczesać administrację, gospodarkę i partię w poszukiwaniu ludzi zdolnych do pracy lub służby wojskowej. W praktyce stał się areną rywalizacji: Bormann i Lammers strzegli dostępu do Hitlera, a pominięty w składzie minister propagandy Joseph Goebbels, który od dawna domagał się radykalnej mobilizacji, próbował przejąć inicjatywę wspólnie ze Speerem.

Na podstawie dekretu Sauckel wydał 27 stycznia rozporządzenie o zgłaszaniu się mężczyzn i kobiet do zadań obrony Rzeszy. Obowiązek meldunkowy objął wszystkich, którzy nie byli jeszcze zatrudnieni lub byli zatrudnieni w niepełnym wymiarze: mężczyzn od 16 do 65 lat i kobiety od 17 do 45 lat. Przewidziano liczne wyłączenia. Zwolnione były m.in. kobiety w ciąży, matki dziecka w wieku przedszkolnym lub co najmniej dwojga dzieci poniżej 14 lat, uczniowie i studenci, osoby chore i niezdolne do pracy, a także rolnicy i ich rodziny, już i tak pracujący na rzecz wyżywienia kraju. Urzędy pracy miały następnie kierować zarejestrowanych do zakładów zbrojeniowych, przedsiębiorstw ważnych dla wojny, na kolej, do poczty czy administracji, gdzie mogli zastąpić mężczyzn powołanych na front.

29 stycznia ukazało się uzupełniające zarządzenie o zwolnieniu siły roboczej dla zadań ważnych dla wojny. Zamykano lub łączono przedsiębiorstwa uznane za zbędne: sklepy z luksusowymi towarami, salony mody i jubilerów, część restauracji i barów, lokale rozrywkowe, a także wiele małych warsztatów rzemieślniczych i firm handlowych. Ich właściciele i pracownicy mieli trafić do przemysłu zbrojeniowego. Akcja zamykania ciągnęła się przez wiosnę 1943 roku i budziła wśród drobnych przedsiębiorców i klasy średniej, tradycyjnego zaplecza NSDAP, wyraźne niezadowolenie.

Ograniczone skutki

Według większości historyków rejestracja przyniosła wyniki dalekie od oczekiwań. Zgłosiło się ponad trzy miliony kobiet, ale do pracy skierowano znacznie mniej – szacunki mówią o kilkuset tysiącach, często w niepełnym wymiarze godzin. Wiele kobiet z zamożniejszych rodzin znajdowało sposób na uniknięcie przydziału: zaświadczenia lekarskie, fikcyjne zatrudnienie u znajomych, pracę w rodzinnej firmie. Raporty Służby Bezpieczeństwa SS odnotowywały rozgoryczenie robotnic, które od lat pracowały w fabrykach i widziały, że „lepsze sfery” wciąż są oszczędzane. Hitler nie zgodził się na objęcie obowiązkiem matek małych dzieci ani na podniesienie granicy wieku kobiet, obawiając się nastrojów społecznych i uszczerbku dla polityki ludnościowej. Granicę 50 lat, podawaną w popularnych kalendariach, wprowadzono dopiero w 1944 roku.

Zamykanie sklepów i lokali dało niewiele siły roboczej, bo chodziło w dużej mierze o osoby starsze lub nienadające się do pracy w przemyśle. Prawdziwym źródłem rąk do pracy pozostali cudzoziemcy. W 1943 i 1944 roku Sauckel nasilił wywózki z okupowanej Europy – z Polski, ze wschodnich ziem okupowanych, z Francji, gdzie w lutym 1943 roku wprowadzono obowiązkową służbę pracy, a po kapitulacji Włoch także internowanych żołnierzy włoskich. Latem 1944 roku w Rzeszy pracowało około 7–8 milionów robotników przymusowych i jeńców, według niektórych szacunków ponad jedna czwarta wszystkich zatrudnionych.

„Wojna totalna”

Rozporządzenie Sauckla było pierwszym krokiem kampanii, którą Goebbels nazwał „wojną totalną”. Minister propagandy uważał, że klęska pod Stalingradem, o której Niemcy dowiedzieli się na początku lutego, daje okazję do zmobilizowania społeczeństwa przez szczerość: przyznanie się do powagi położenia i wezwanie do ofiar. Już 30 stycznia, w dziesiątą rocznicę przejęcia władzy przez nazistów, w przemówieniach w Berlinie pojawiły się zapowiedzi „najwyższego wysiłku”. 18 lutego 1943 roku Goebbels wygłosił w berlińskim Sportpalast słynną mowę, w której dobranej publiczności zadał pytanie: „Czy chcecie wojny totalnej?”. Wcześniej, we wrześniu 1942 roku, w tej samej hali przemawiał Hitler, zapewniając, że Stalingrad zostanie zdobyty.

Retoryka wyprzedzała jednak czyny. Przez cały 1943 rok Hitler, Bormann i Lammers hamowali najdalej idące projekty Goebbelsa i Speera, a gospodarka cywilna Rzeszy nigdy nie została ograniczona w takim stopniu jak brytyjska. Wzrost produkcji zbrojeniowej, który nastąpił w latach 1943–1944, był przede wszystkim zasługą reorganizacji przemysłu przez Speera, wyzysku okupowanych krajów i pracy milionów robotników przymusowych oraz więźniów obozów koncentracyjnych.

Miejsce w wojnie

Styczniowe rozporządzenie oznaczało przyznanie, że III Rzesza przygotowana na krótkie kampanie musi prowadzić długą wojnę na wyniszczenie przeciw koalicji o znacznie większych zasobach. Było też jednym z pierwszych przejawów zmiany nastrojów po Stalingradzie: od tej chwili propaganda mówiła mniej o zwycięstwach, a więcej o obronie Europy przed bolszewizmem i o konieczności poświęceń.

W kolejnych latach mobilizacja posuwała się dalej. Od lutego 1943 roku uczniów szkół średnich z roczników 1926–1927 kierowano jako pomocników do obsługi baterii przeciwlotniczych. Po zamachu z 20 lipca 1944 roku Goebbels jako pełnomocnik do spraw totalnej wojny zamknął teatry, wydłużył czas pracy i podniósł granicę wieku kobiet objętych obowiązkiem pracy do 50 lat, a jesienią 1944 roku powołano Volkssturm, do którego wcielano mężczyzn od 16 do 60 lat. Ciężar wojennej gospodarki Rzeszy spoczywał jednak do końca nie tyle na niemieckich kobietach, ile na robotnikach przymusowych z podbitych krajów. Za ich deportacje i warunki pracy Fritz Sauckel został po wojnie skazany na śmierć przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze i stracony w październiku 1946 roku.