Jerzy V

Jerzy V panował nad Wielką Brytanią i największym imperium w dziejach przez ćwierć wieku, od 1910 do 1936 roku. Nie miał wybitnych talentów i nie chciał ich mieć: był marynarzem, myśliwym i kolekcjonerem znaczków, człowiekiem obowiązku i przyzwyczajeń, którego biograf ironicznie opisywał jako kogoś, kto przez lata „nie robił nic poza strzelaniem do zwierząt i naklejaniem znaczków”. Mimo to przeprowadził brytyjską monarchię przez epokę, w której upadły trony jego kuzynów w Rosji i Niemczech, przez pierwszą wojnę światową, wojnę w Irlandii, pierwsze rządy Partii Pracy i wielki kryzys. Zmienił nazwę dynastii na Windsor, przekształcił koronę w symbol jedności niezależnych dominiów i jako pierwszy monarcha przemawiał do poddanych przez radio. Z perspektywy drogi do kolejnej wojny ważny jest także jako jeden z nielicznych ludzi na szczytach władzy, który od początku nie miał złudzeń co do Hitlera, i jako ojciec dwóch królów: Edwarda VIII, którego się obawiał, i Jerzego VI, który w 1939 roku poprowadził kraj w wojnę.

Młodszy syn i marynarz

Jerzy Fryderyk Ernest Albert urodził się 3 czerwca 1865 roku w Marlborough House w Londynie jako drugi syn następcy tronu, przyszłego Edwarda VII, i duńskiej księżniczki Aleksandry. Jego babką była królowa Wiktoria. Nie spodziewano się, że zostanie królem, bo tron miał objąć jego starszy brat, książę Albert Wiktor. W wieku dwunastu lat obaj bracia trafili na okręt szkolny „Britannia”, a w latach 1879–1882 opłynęli świat na korwecie „Bacchante”, odwiedzając między innymi kolonie, Amerykę Południową, Egipt i Japonię, gdzie przyjął ich cesarz Mutsuhito. Starszy brat poszedł potem na studia, a Jerzy został w Royal Navy. Dowodził torpedowcem i kanonierką, a w latach 1891–1892 krążownikiem „Melampus”. Marynarka ukształtowała go na całe życie: punktualność, porządek i proste, żołnierskie maniery zostały mu do końca.

W styczniu 1892 roku książę Albert Wiktor zmarł na zapalenie płuc w czasie epidemii grypy. Jerzy stał się drugim w kolejce do tronu i musiał porzucić służbę. Otrzymał tytuł księcia Yorku, a w lipcu 1893 roku poślubił narzeczoną zmarłego brata, księżniczkę Marię Teck. Małżeństwo zawarte z rozsądku okazało się bardzo udane. Para miała pięciu synów i córkę i mieszkała skromnie w York Cottage w posiadłości Sandringham. Jerzy był surowym ojcem i jego relacje z synami, zwłaszcza z najstarszym, Edwardem, były chłodne. W 1894 roku pojechał do Petersburga na pogrzeb cara Aleksandra III i ślub swojego ciotecznego brata, cara Mikołaja II, do którego był uderzająco podobny. Jego ciotecznym bratem był także cesarz niemiecki Wilhelm II.

Książę Walii

Po śmierci królowej Wiktorii w styczniu 1901 roku jego ojciec został królem, a Jerzy w listopadzie tego roku księciem Walii. Wcześniej odbył z żoną wielką podróż po imperium: otworzył pierwszą sesję parlamentu nowo powstałej federacji australijskiej i odwiedził Nową Zelandię, Afrykę Południową i Kanadę. Po powrocie ostrzegał w głośnym przemówieniu, że „stary kraj musi się obudzić”, jeśli chce utrzymać pozycję w handlu kolonialnym. Ojciec, w przeciwieństwie do królowej Wiktorii, dopuszczał go do dokumentów państwowych. W latach 1905–1906 Jerzy podróżował po Indiach, gdzie raziła go dyskryminacja rasowa i gdzie nabrał przekonania, że Hindusi powinni mieć większy udział w rządzeniu krajem.

Pierwsze lata panowania

6 maja 1910 roku Edward VII zmarł i Jerzy został królem. Od razu wpadł w kryzys konstytucyjny. Liberalny rząd Herberta Asquitha chciał ograniczyć władzę konserwatywnej Izby Lordów, która odrzuciła budżet Lloyda George’a, i zażądał od króla obietnicy, że w razie potrzeby mianuje tylu nowych parów, ilu potrzeba do przegłosowania reformy. Jerzy niechętnie się zgodził, a sama groźba wystarczyła: w 1911 roku lordowie przyjęli ustawę, która odebrała im prawo weta. 22 czerwca 1911 roku król został koronowany w Opactwie Westminsterskim. Na uroczystości przybyli z Japonii między innymi admirał Heihachirō Tōgō i generał Maresuke Nogi. W grudniu tego roku Jerzy jako jedyny cesarz Indii osobiście przybył na durbar w Delhi, gdzie przyjął hołd indyjskich książąt i ogłosił przeniesienie stolicy z Kalkuty do Delhi.

Do 1914 roku najpoważniejszym problemem była Irlandia. Rząd chciał dać jej autonomię, protestanci z Ulsteru grozili zbrojnym oporem, a kraj stał na krawędzi wojny domowej. W lipcu 1914 roku król zwołał do Pałacu Buckingham konferencję przywódców wszystkich stron. Nie przyniosła porozumienia, a kilka tygodni później sprawę odsunął wybuch wojny światowej.

Wojna i dynastia Windsorów

4 sierpnia 1914 roku król zapisał w dzienniku, że wojna z Niemcami to „straszna katastrofa, ale nie z naszej winy”. Przez cztery lata wizytował wojsko we Francji, szpitale i fabryki. W październiku 1915 roku podczas przeglądu wojsk we Francji koń go zrzucił i przygniótł, a skutki obrażeń odczuwał do końca życia. Wojna postawiła rodzinę królewską w kłopotliwym położeniu: Jerzy był wnukiem księcia Alberta z Saksonii-Coburga-Gothy, jego żona pochodziła z niemieckiego rodu Teck, a wróg uosabiany przez Wilhelma II był jego kuzynem. Gdy pisarz H.G. Wells nazwał dwór „obcym”, król odparł, że może jest nudny, ale z pewnością nie obcy. 17 lipca 1917 roku proklamacją zmienił nazwę domu panującego na Windsor, a jego krewni zrzekli się niemieckich tytułów. Niemieccy kuzyni, którzy walczyli przeciw Wielkiej Brytanii, stracili brytyjskie tytuły.

Wiosną 1917 roku, po rewolucji lutowej, rząd brytyjski zaproponował azyl obalonemu Mikołajowi II i jego rodzinie. To król, obawiając się wzrostu nastrojów rewolucyjnych w kraju i reakcji opinii publicznej, przekonał rząd do wycofania zaproszenia. Rodzina carska została w Rosji i w lipcu 1918 roku została zamordowana przez bolszewików. Jerzy V nazwał to w dzienniku „podłym morderstwem”. Później pomagał ocalałym Romanowom, a w 1919 roku na jego osobiste polecenie brytyjski oficer eskortował do Szwajcarii ostatniego cesarza Austrii Karola I.

Między wojnami

Po rozejmie i traktacie wersalskim imperium osiągnęło największy zasięg, ale zaczęło się zmieniać od środka. W czerwcu 1921 roku, otwierając parlament Irlandii Północnej, Jerzy V wygłosił przemówienie z apelem o pojednanie, przygotowane z udziałem Davida Lloyda George’a. Kilka tygodni później zawarto rozejm w wojnie angielsko-irlandzkiej, a w grudniu traktat, z którego powstało Wolne Państwo Irlandzkie. W 1921 roku król gościł w Londynie japońskiego następcę tronu Hirohito, na którym swobodna atmosfera brytyjskiego dworu zrobiła wielkie wrażenie.

Jerzy V obawiał się socjalizmu, ale umiał się do niego dostosować. W styczniu 1924 roku powierzył urząd premiera przywódcy Partii Pracy Ramsayowi MacDonaldowi, traktując go z życzliwością, która rozwiała obawy laburzystów. Ten rząd uznał Związek Radziecki, choć król nie mógł zapomnieć bolszewikom zamordowania kuzyna. W czasie strajku generalnego w 1926 roku przestrzegał rząd konserwatysty Stanleya Baldwina przed prowokowaniem strajkujących i miał powiedzieć: „Spróbujcie przeżyć za ich płace, zanim ich osądzicie”. Deklaracja Balfoura z 1926 roku i Statut Westminsterski z 1931 roku uznały dominia za równe Wielkiej Brytanii, a jedynym, co je formalnie łączyło, stała się osoba monarchy. Gdy w sierpniu 1931 roku rząd laburzystów rozpadł się pod ciężarem kryzysu, król nakłonił MacDonalda, by stanął na czele ponadpartyjnego rządu narodowego z konserwatystami i liberałami, i sam obniżył sobie uposażenie. 25 grudnia 1932 roku wygłosił pierwsze w historii królewskie orędzie bożonarodzeniowe przez radio.

Od 1928 roku był ciężko chory. Infekcja płuc i posocznica omal go nie zabiły, a przez kolejne miesiące wiele jego obowiązków przejął syn Edward.

Wobec Hitlera

Jerzy V niepokoił się dojściem Hitlera do władzy. W 1934 roku powiedział wprost niemieckiemu ambasadorowi Leopoldowi von Hoeschowi, że Niemcy stały się zagrożeniem dla świata i że jeśli będą się zbroić w tym tempie, w ciągu dziesięciu lat wybuchnie wojna. Ambasadora brytyjskiego w Berlinie ostrzegał, by nie ufał nazistom. Zarazem jak większość Brytyjczyków jego pokolenia, które pamiętało rzeź na froncie zachodnim, bał się nowej wojny i popierał politykę rządu, który starał się jej uniknąć. W maju 1935 roku obchodził srebrny jubileusz panowania, który zamienił się w wielką manifestację przywiązania do monarchy. Król był szczerze zdziwiony, że ludzie go kochają.

Martwił się o przyszłość. Najstarszy syn, czterdziestoletni kawaler, wiązał się z zamężnymi kobietami, a w 1934 roku zbliżył się do Amerykanki Wallis Simpson. W 1935 roku Jerzy V przepowiedział, że po jego śmierci Edward „zrujnuje się w ciągu dwunastu miesięcy”, i modlił się, by nic nie stanęło między tronem a drugim synem Albertem i jego córką Elżbietą.

Śmierć

W styczniu 1936 roku król położył się do łóżka w Sandringham i zmarł 20 stycznia tuż przed północą. Pół wieku później z dziennika jego lekarza, lorda Bertranda Dawsona, dowiedziano się, że ten przyspieszył jego śmierć zastrzykiem morfiny i kokainy, między innymi po to, by wiadomość zdążyła do porannego wydania „The Timesa”. Pogrzeb w kaplicy św. Jerzego w Windsorze 28 stycznia zgromadził królów, książąt, prezydenta Francji i ministrów niemal całej Europy. Przepowiednia króla spełniła się szybciej, niż przypuszczał: przed końcem roku Edward VIII abdykował, a tron objął Albert jako Jerzy VI.

Znaczenie

Jerzy V stworzył wzorzec nowoczesnej monarchii brytyjskiej: apolitycznej, opartej na poczuciu obowiązku, rodzinnych cnotach i bliskości z poddanymi, także z robotnikami i ich przedstawicielami. Dzięki temu korona przetrwała epokę, w której upadły niemal wszystkie dynastie Europy, i stała się spoiwem przekształcającego się imperium. W przededniu drugiej wojny światowej ten wzorzec okazał się ważny: po kryzysie abdykacyjnym jego drugi syn świadomie przyjął imię ojca, by nawiązać do jego panowania, a rodzina królewska w czasie wojny odegrała rolę symbolu narodowego oporu. Jerzy V nie dożył wojny, przed którą ostrzegał, ale pozostawił po sobie instytucję, która przez nią przeszła.